3. Тақырып. Азық-түліктерді сақтау кезіндегі шығындармен күресу - Астық өңдеу кәсіпорындарында технохимиялық бақылау

# Астық өңдеу кәсіпорындарында технохимиялық бақылау

## 3. Тақырып. Азық-түліктерді сақтау кезіндегі шығындармен күресу

> 3. Тақырып. Азық-түліктерді сақтау кезіндегі шығындармен күресу

> Дәріс жоспар:

> 1. Азық-түлікі сақтау туралы жалпы мағлұмат

> 2. Сақтау кезінде мүмкін болатын шығын түрлері

> 3. Сапа және салмақ жоғалту

> 4. Азық-түліктің көпжылдылығы

> 5. Нормалау

> Ауыл шаруашылық өнімдерін сақтаудың теориясы мен тәжірибесінің негіздерін зерделеу-бұл өзекті мәселе. Өнеркәсіпті шикізатпен және тұрғындарды азық-түлікпен күнделікті қамтамасыз ету үшін, өнім түрінің жеткілікті қоры болу керек. Көптеген бидай, картоп пен көкөністер жыл бойы мемлекетке қажет. Егіннің біршама бөлігі келесі жыл үшін тұқым қорына сақталу керек. Соңында, түрлі жағдайға байланысты, мысалы: егіннің шықпауы, түрлі апаттар т.б. – тұрғындардың дұрыс өмір сүріп, экономика даму үшін қосымша өнімдер қажет.

> Ауылшаруашылық өнімдерінің тек азғана бөлігі, шығарушыдан тыс, жеке тұтынушыға түседі. Ал оның көп бөлігін сақтайды, оған қоса халық шаруашылығының әртүрлі салаларына өңдейді. өсімдік шаруашылығының аз-түліктерін пайдалану мерзіміне дейін сақтау – ең қажетті жұмыс. Егер өнімдердің тұтынушыға кету этаптарында салмақ пен сапаның көп мөлшері шығындалса, әртүрлі мәдениет егістерін және айналым жинағын арттыруға болады, дегенімен олар нәтижесі болмайды.

> Аз-түлікті жинап алғаннан кейін гі кезеңде онымен дұрыс шұғылданбаса үлкен шығынға ұшырауы мүмкін. Ғылым мен техниканың дамуына қарамастан, дүниежүзілік шаруашылықты егіннің көп мөлшері шығынға ұшырауды. а/ш және халықаралық ұйымының мәліметтеріне қарасақ, бидай және бидай өнімдерінің жылдық сақтау кезіндегі шығыны 10...15 пайыз, картоп, көкөністікі 20...30 пайыз, азық-түліктің сақтау кезінде шығынға ұшырауы оның физикалық және физиологиялық қасиетіне байланысты. Азық-түлік жайында, оның ішінде болатын үрдістерді оқып-білгенде ғана, оны тиісті дәрежеде сақтап, шығынды жойып егіннің өсу қарқыныны жоғарылата аламыз. Азық-түлікті сақтау кезіндегі шығынды азайту, сауда-сақтықтағы жоқшылықты жоюдың тағы бір негізгі жолы болып табылады.

> Азық-түлікті сақтау кезіндегі шығынның екі түрі бар: салмақтық және сапалық. Көп жағдайларда бұл екеуі бір-бірімен байланысты, мысалға, салмақ жоғалса сапа да жоғалады немесе керісінше. Табиғи түрде шығындар физикалық және биологиялық болады.

> Салмақ шығыны. Сақтау кезінде азық-түліктің салмағын жоғалтуы физикалық және биологиялық үрдістердің салдарынан болады. Мысалға физикалық шығын бұл-аз-түліктегі ылғалдылық бөлігі қоршаған ортаға ұшып кету. Бірақ әртүрлі аз-түліктерде мұны біркелкі бағаламайды. Картоп және көкөністерде ылғалдың аз мөлшері жоғалса, оны заңды түрде жалпы шығын нормасына жатқызады, ал тұқым мен бидайды сақтағандағы ылғалдылықтың төмендеп ауаға ұшуын шығын деп санамайды, қайта оны қолайлы деп санайды. Ылғалдылық пайызының төмендеуіне байланысты партия салмағын кемітеді.

> Физикалық шығынның басқа түрі – ол аз-түлікті тасымалдағанда, орнын ауыстырып араластырғанда болатын сыртқы қабатының ұсақ бөлшектерге бөлінуі. Бұл дегеніміз азықтың орын ауыстырғандағы үйкелісіс немесе бидайдың бидайға үйкелуі және тағы басқа жағдайларды, күтпеген шаң-тозаңнан пайда болуына әкеледі. егер азықтың орын ауыстыруы жиі болса, соғұрлым шаңдану көбейеді. Сақтаулы тұрған азықты дұрыс тасымалдамаса, оның макробөліктеріне және зиян сыртқы қабатына келіп жарақат алуы мүмкін, ал ол деген салмаққа және сапаға, азықтың әрі қарай сақталуына әсер ететіні сөзсіз.

> Сақтау шарты оптималды дәрежеден көп ауытқыса, онда салмақ шығыны да өсе түседі. Осылай, мысалы бидайды өзіндік қызуынан салмақ жоғалтуы 3...8 пайызға дейін жетеді, ал бұл дегеніміз сапаның төмендеуі.

> Бүкіл талаптарды орындаса да, құрғақ заттың салмағы бір жыл сақтау мерзімінде 0,07...0,3 пайызын құрайды.

> Картоп, сәбіз және көптеген көкөністерді 2..4 пайыздай салмақтық шығынмен сақтауға болады.сонымен, аз-түліктердің сақтау кезінде салмақ жоғалтуы тиісті жағдай, бірақ дұрыс режим сақтаған уақытта шығынды белгілі нормалардан өсірмеуге болады.

> Сапа шығыны. Сақтауды тиісті дәрежеде ұйымдасытарса, азық өз сапасын жоғалтпайды. Бірақ, азықтың көпжылдық қасиетінің шектеуінен шықса, яғни ұзақ мерзімде сақтаса кері үрдіс пайда болуы мүмкін. Бұл жерде көпжылдық қасиет дегеніміз-азықтың тұқымдық, технологиялық немес сауда саттық қасиетінің сақталу кезеңі. Тұқымдық материалдың көпжылдылығы, технологиялық не сауда саттық материалынан аз болады.

> Сақтау кезінде сапаның жоғалуы қажет емес үрдістерден кейін туындайды: көбісінің өздігіне өсіп кетуі, микроорганизмдермен жәндіктердің іс-қимылынан, кемірушілер мен құстармен бүліну, соңында жарақат алу.

> Азық-түлікті ғылыми тұрғыда дұрыс сақтауды ұйымдасытрумен жоғары мамандар айналысады. Олардың және а/ш-ң жұмыскерлерінің алдында келесі талаптар қойылған:

> - азық-түлік және тұқым қорын минималды салмақ шығынымен және сапасын төмендетпей сақтау;

> - тиісті технологиялық ережелер мен тәртіпті орындай отыра, сақтау кезінде азық-түліктер мен тұқым қорларының сапасын жоғарылату;

> - еңбектің және өнімнің бір бірлік массасына заттардың аз шығынымен өнімдерді өңдеу мен сақтауды ұйымдасытруды төмендетуге қолайлы.

> Сондықтан, «Өсімдік шаруашылық өнімін өңдеу және сақтау курсы-кешенді. Ол сұрақтардың үлкен-шеңберін құрайды. Кейбіреуін оқып-білу болашақ мамандардың қалай өсімдік/ш азық-түліктерінің сапасын көтеру, сақтау кезінде туындайтын шығынға қарсы күрес жүргізу керек екен деген сұрақтарына жауап бере алады. Курс міндеті техноэкономикалық мінездемені анықтайды.

> Ғылымның және пәннің даму тарихы.

> ХІХ ғасырдың бірінші жартысында органикалық қосылыстар химиясының қарқынды дамуы, ғалымдарды технологиялық үрдістерді зерттеуге әкеп соқтырды. Сол кездегі ғалымдар (Ж. Гей-Люссак, Ж. Дюма т.б.) теориялық химия аймағында ғана жұмыс атқарған жоқ. Олар көміртегінің қосылысын және олардың адам саладағы практикаға қолданылу трансформациясын да зерттеді. А/ш ғылымында ірі ғалымдардың назарын а/ш азықтарының сапасын көтеру, оның технологиясы мен сақтауы сияқты көптеген жағдайларн аударды. Ауылшаруашылық азықтарының шығыны жайында К. А. Темирязев, А.Т. Болатова, Д.Н. Прянищников, Н.И. Вавилов, т.б. ғалымдар айналысты.

> Нормалау.

> Тауар- адамның қандай да бір мұқтаждықтарын қанағаттандыратын және сатуға арналған еңбек өнімі. Тауардың пайдалылығы, оның қасиеті, адамдардың қажеттерін қанағаттандыра алады және тұтынушы бағасын құрайды.

> Нормативтік құжаттарға сүйене отырып, өнім сапасы дегеніміз өнім қасиеттерінің жиынтығы, яғни тағайындалуына байланысты анық қажеттілікті қанағаттандыру жарамдылығы. Берілген анықтама барлық құжаттама түрлерінде, оқулықтар және техникалық-анықтама әдебиеттерде қолданылуы тиіс.

> А/ш өнімдері зиянсыздық немесе бүтіндік дәрежесінен тыс, басқа тауарлар сияқты мынадай болады:

> - Сапа тұрғысында толық (тұтынушының барлық сұранысын қанағаттандыратын);

> - Толық емес, бірақ қолдануға жарамды (тамақтануға, техникалық мақсатта т.б.) мұндай өнімдердің құндылығын өсіру үшін арнайы сапа кемшіліктерін жоятын технологиялық жұмыстарды қолданылады;

> - Қолдануға жарамсыз нәтижесінде тұтынушы бағасының толығымен жоғалуы.

> Біздің және басқа да елдерде өнім немес шикізат сапасын нормалаудың негізі болып стандартизация жүйесі табылады.

> Халықаралық стандартизация ұйымы (ИСО), біздің ел мүше болып отырған, өз редакциясына «стандартизация» терминін қабылдады. Стандартизация - өнім, қызмет немесе үрдіске қойылатын талаптарда реттеуді оптималды дәрежеге жеткізуге бағытталған іс.

> Стандарт – көп рет және ерікті мақсатта қолдануда техникалық реттеу объектілеріне мінездеме, жалпы принциптер мен ережелер бегітетін құжат.

> Стандарт ғылымның, техниканың, алмасу тәжірибенің жетістіктері негізінде құралады және ол қоғамға оптималды шешім бере алатындай болуы қажет.

> Стандартизацияның қажетті тапсырмасы болып-бұйымның, өнімнің, қызметтің оптималды сапа дәрежесінде стандарттарды шығару. Ал көтерме сапа немесе төмен сапа үлкен шығындарға ұшыратады және экономикалық тиімді емес.

> Ғылым мен техниканың дамуы өндірістің өсуіне әкелуде және тауарлардың жаңа қасиеттері мен олардың қолданылуын ашуда, оған қоса сапаны анықтауда жаңа әдістер шығаруда.

> Стандартизацияның экономикалық эффективтілігі және мемлекеттік стандарттарды халықтық шаруашылыққа енгізу кешенді стандартизацияның толық дамуымен сипатталады. Стандартизация мен техниканың үрдістің арасындағы үзілмес байланыс стандартизациямен іске асырылады. Ол тәжірибеде қол жеткізген норма дәрежесіне қарағанда жоғар жоғарғы дәрежені орнату, кейінгі кезеңдерде жорамалға сәйкес оптималды болатын (стандартизация объектілеріне қойылар талаптармен)қорытындылады. Стандарттарда шынайы шарттарға тәуелді көрсеткіштер, нормалар және мінездемелер дифференциалды енгізу мерзімі бар сапа баспалдағы түрінде орнатылады.

> Бақылау сұрақтары

> 1. Тауардың қасиеті мен сапасы.

> 2. Толық және толық емес өнімдер

> 3. «Тауар» сөзіне анықтама беріңіз

> 4. Өнім мен шикізаттың сапасын нормалаудың негізі.

> 5. Нормалау

> 6. Стандартизация жүйесінің рөлі

> 7. Қандай принциптер негізінде стандарт шығарылады

> 8. «Сақталу ұзақтығы» мен «Көпжылдық» терминдеріне анықтама беріңз

> 9. Шығынның биологиялық түрлері

> 10. Сақтау кезінде мүмкін болатын бидай және тұқымдардың шығын түрлері

> 11. Кенеттен туындайтын шаңдану

> 12. Сапа шығындары

> 13. Салмақ шығындары

> Әдебиеттер [1-11]