1. Тақырып Кіріспе. Астык қабылдау кәсіпорындарындагы сапа менеджменті негізіндегі технохимиялық бақылау. Нан өнімдері жүйесі кәсіпорындарындағы өндірістік-технологиялык лаборатория - Астық өңдеу кәсіпорындарында технохимиялық бақылау

# Астық өңдеу кәсіпорындарында технохимиялық бақылау

## 1. Тақырып Кіріспе. Астык қабылдау кәсіпорындарындагы сапа менеджменті негізіндегі технохимиялық бақылау. Нан өнімдері жүйесі кәсіпорындарындағы өндірістік-технологиялык лаборатория

> 1. Тақырып Кіріспе. Астык қабылдау кәсіпорындарындагы сапа менеджменті негізіндегі технохимиялық бақылау. Нан өнімдері жүйесі кәсіпорындарындағы өндірістік-технологиялык лаборатория

> Дәріс жоспары:

> 1. Пәннің қысқаша мазмұны. Нан өнімдері жүйесіндегі кәсіпорындардың жүмысындағы технохимиялық бақылаудың рөлі мен орны. Технохимиялық бақылаудың даму тарихы.

> 2. Өндірістік-технологиялық лабораторияны (ӨТЛ) ұйымдастыру және оның міндеттері. Бөлмелері мен жабдықтары. Лабораторияның штаты мен міндетгері. Лабораториядағы жұмысты жоспарлау және ұйымдастыру. Нан өнімдерінің сынамасын талдау реті мен құрастыру.

> 3. АҚК ӨТЛ міндеттері. Дәнді және басқа шикізат түрлерін қабылдау және орналастыру. Астыққа есептеулер. Астықты жайғастыру ережесі.

> 4. Астықты тазалау, кептіру процесін бақылау. Астықты үстеп желдету. Сақтау кезіндегі астықты бақылау. Астықты жөнелту.

> 1. Технохимиялық бақылау белгілі бір мерзім ішіндегі зауыт жұмысының барлық маңызды сапалық және сандық қорытындыларын жинақтайды. Онда, көбінесе, еңбек өнімділігі, отын шығыны, шикізаттар мен материалдардың шығыны, цех пен зауыттың фактілік өнімділігі туралы мәліметтер болады. Технохимиялық есепке талдау жүргізу зауытты техникалық және шаруашылық басқаруды дұрыс орындауға көмектеседі. Бұл технохимиялық бақылау сұрақтарының негізгі тізімі өндірісте бақылау және зерттеу бөлімінің қаншалықты маңызды екендігін көрсетеді. Зертхана, негізгі бақылау функциясын орындаудан басқа, рецептура және технологиялық процестерді жақсартуға, өндірілетін өнімнің ассортиментін кеңейтуге, талдау тәсілдерін тездетуге, жаңа стандарттарды жасап шығаруға және тағы да басқаға бағытталған жұмыстармен де айналысуы керек. Талдау және өнім сапасына дұрыс баға берудің салыстырмалы нәтижелерін алу үшін зауыттың зертханалары бәріне бірдей МЕСТ-ке сай стандартты зерттеу әдістерін пайдалану қажет.

> 2. Өндірістік-технологиялық зертхананы (ӨТЛ) ұйымдастыру және оның міндеттері. Өндірісте техно-химиялық бақылау зертханасы белгілі стандарт талабына сай қызмет жасайды. Зертхана заманауи қондырғылармен жабдықталады. Зертхананың меңгерушісі және лаборанты жұмыс жасайды. Зертханаға тексеруге келіп түскен зерттелетін үлгілер зертхананың тіркеу журналына жазылып, ары тексеруге жіберіледі. Зерттеуді жоғары білікті зертхана лаборанты жүргізеді.

> 3. АҚК ӨТЛ міндеттері. Дәнді және басқа шикізат түрлерін қабылдау және орналастыру. Астыққа есептеулер. Астықты жайғастыру ережесі.

> Астық қабылдау кәсіпорнына келіп түскен астықты міндетті түрде өндірістің технологиялық бақылау зертханасына үлгі зерттеуге жіберіледі. Келіп түскен 10 қаптың ішінен біреуін алып, қаптың жоғарғы, ортасы, төменгі бөліктерінен сынама алады. Сынаманы стөлге жайып, зақымдану, жаралану дәрежесін анықтап, өнген, механикалық қоспаларын тексеріп шығады. Тексеруден өткен шикізат, яғни астық өндіріске қабылданады. Қабылданған астық арнайы дайындалған таза кең, арнайы желдеткіштермен жабдықталған қоймаға орналастырылуға жіберіледі.

> Бақылау сұрақтары:

> 1. Пәннің мақсаты мен.

> 2. «Өнім сапасы» деген терминге анықтама беріңіз.

> 3. Тағамдық, энергиялық, биологиялық құндылық және аз-түліктің тағамдық қауіпсіздігі дегеніміз не.

> 4. Өсімдіктану өнімінің сапасына ықпал ететін факторларды тізіңіз.

> 5. Өндіріс орындарында а/ш шикізатын өңдеудің негізгі тапсырмасы неде.

> 6. Азық- түліктің тағамдық құндылығы.

> Әдебиеттер [1-11]

> 2. Тақырып. Тұқым өңдеу зауыттарындагы технохимиялық бақылау

> Дәріс жоспар:

> 1.Тұқымдық астықты жайғастыру мен сақтауды бақылау. Тұкымды қабылдау, жайғастыру және сактау шарты.

> 2. Тазалау және кептірудегі тұқымдык астықтың сапасын бақылау.

> 3. Жүгерінің сұрыптық және гибридтік тұқымын евдеуді бақылау.

> 4. Жүгері тұқымын калибрлеу. Тұқымды улы химикатгармен дәрілеуді бақылау.

> 1. Қазіргі таңда жүгерінің көптеген түрлері өсіріліп жатыр. Жүгері – моис (zea moys) шикі жүгері крахмал өндіріс шикізат болып табылады. Ол асбұршақ тұқымдасты бір жылдық шөптесін өсімдік түріне жатады. өсімдік бір текті, әр түрлі бөлек ұрықтанатын және тозаңданады. Аталық гүлденуі өсіміктің жоғарғы жағында орналасқан, ал аналық (ұрық) жапырақтың астыңғы қабатында орналасқан. Сабағында әдетте 1 – 2 ұрық дамиды, сондай – ақ көп ұрықты пішіндіде кездеседі. Сабағы тіке, қалыңдау, биіктігі 0,8 – 6 м дейін болып келеді. Жүгері жылу сүзгіш, жетклікті ылғалды климатты қажет ететін, бірақ басқа дәнді дақылдарға қарағанда құрғаққа төзімді өсімдіктер қатарына жатады.

> Ботаникалық сипаттарға сай жүгері тісті кремнилі, жартылай тісті балауыз тәрізді, жарылғаш қантты және қабықшалы болып табылады. Алғашқы 4 түрі өнеркәсіпте қолданылады, бесінші, алтыншы түрі азық – түлікте, ал соғңысы ның өндірісте сипаты жоқ. Жүгеріні дәнге басты түрде Украинада, Молдавияда, Солтүстік Кавказда және Отралық Азия республикаларында себеді, жүгері сондай – ақ СССР – дің барлық аудандарында өндіріледі.

> Жүгерінің өнімділігі орташа есеппен 40 – 60 ц\га болды, яғни басқа дәнді дақылдарға қарағанда өндірімділгі 2 – 3 есе жоғары. Жетілген жүгерінің химиялық құрамы орташа есеппен келесідей болады (құрғақ заттар мөлшеріне, %),

> Крахмал............................. 68,0-74,0 клечатка..........................2,0-3,0

> Шикі протеин.....................9,0-12,0 пептозондар....................4,0-6,0

> Май.................................... 4,0-6,5 күл...................................1,0-2,0

> Қанттар (жалпы)............... 2,0-3,0 басқа да заттар................2,5-3,5

> Жүгерінің құрамы климаттық жағдайларға, егілетін аудардарына және онда агротехниканың қолданулуына байланысты өзгереді.

> Жүгері дәмі келесі негізгі бөліктерден: ұрықтардан 1 және оның соңындағы чехлитен 2, қабықшадан 3, алеронды қабаттан 4, содай – ақ эндоспермадан 5 тұрады.

> Ұрықта негізінен май және күлі жиналған қабықшасында – клечатка және пентозалардан, ал алейронды қабатында протеин және май, эндоспермада – крахмал, қант, протеин және күл жиналады.

> Жүгері дәні күлінің құрамы (%): калий тотығы 26 – 38, фосфор қышқылының тұздары 40 – 50, магний тотығы 14 – 18, кальций тотығы 1 – 3 және кремний тотығы 0,5 – 5.

> Аталуы | Дәннің түсі пішіні | Дәннің құрамы басқа типті | Жүгерінің сорттары оның типін сипаттайтын
> Тісті сары Тісті ақ Жартылай тісті сары Жартылай тісті ақ Талшықты | Сары, сарғыш, ақшыл қабаты бар сары. Айтарлықтай ұзартылған Ақ, суармалы, ақшыл қызғыштау, айтарлықтай ұзартылған, жаны қысылған, төбесі басылған Сары, сарғыш, пішімі, тістіден кремниліге өтетін, төбесі аздап басылған н/е қысылмаған Ақ, суармалы, ақшыл – қызғыш ,тістіден кремниліге өтетін, әлсіз қысымдалған төбесімен н/е қысымдармаған Ақ, ақшыл – сары, тісті және жартылай тісті | 15,0, сонымен қатар, ақшылдылығы 5,0 төмен 15,0, сонымен қатар сары сарғыштығы 2,0 төмен 25,0, сонымен қатар ақшылдығы 5,0 төмен 25,0, сонымен қатар сарғыш 2.0 төмен 3,0 | Одескілі 10, Днепроппетровскілі және гибридтер. ВИР – 42, ВИР – 63, ВИР – 156, Краснарск 1/49 және т.б Стерлинг, Осетин ақ тсті, гибрид ВИР – 25 және т.б. Гибридтер Буковин 3, Буковин 2 және т.б. Гибрид Днепропетров 56, Абаш жартылай тісті, ақ меншікті және т.б. Краснодар талшықты 1

> Жүгері крахмал өндірісінде көбіне тісті, жарфтылай тісті жүері түрлері қолданылады; кремний жүгері түрі олардан технологилық бағалылығы бойынша төмен болып келеді.

> ВИР – 25, ВИР – 37, ВИР – 42, ВИР – 156 гибридті сорттары және т.б. жоғары крахмалдылығымен, ал Краснодарск гибридтері – жоғары майлылығымен ерекшеленеді. Гибридті ұрықтарды дәннің жоғары сапасы мен өнімділігінің жоғары болуын қамтамасыз етеді.

> МЕСТ 13634 – 68 сәйкес өнеркәсіптік өңдеуге жүгері тек дін түрінде жеткізіледі. Дайындалатын жүгері келесі шарттарды қанағаттандыруы қажет.

> Дәннің ылғалдылығы, %, жоғары емес .................................15,0

> Жасанды түрде кептірілген дәннің ылғалдылығы,

> %, кем емес................................................................................12,0

> Дәннің ұсақтығы, %, кем емес.................................................55,0

> Қабықшалы қоспаның құрамы, %, кем емес..........................3,0

> Сонымен қатар зияндылығы, жоғары емес.............................0,2

> Қышқылдауы және солуы, жоғары емес.................................0,1

> Дәнді қоспаның құрамы, %, жоғары емес...............................7,0

> Сонымен қатар дән, ауруға шалдыққан, %, жоғары емес..3,0

> Иісі ........................................... Қалыпты жүгері дәніне тән шірік-

> сіз, уытты және басқа иіссіз

> Қалыптылығы ......................... Жылытылмайды зақымдалмаған

> жағдайда

> Зиянкестер зақымдалуы ...... 1 сатыдағы кенеден басқаны

> Жібермейді

> Дайындалатын шикізаттың сапасына баға бермес бұрын келесі негізгі көрсеткішерге көңіл бөлу қажет, ол жүгері крахмал өндірісінде маңызды мәнге ие.

> 1. дән өлшемі – дән майда болмауы тиіс, себебі ол өндірісті жеңілдетеді. 1000 дәннің массасы сусыз дәнге есептегенде 220 г кем емес.

> 2. дәннің көлемдік массасы үлкенірек болғаны жөн – 710 кг\м кем болауы керек, ол қоймаларды және суланған ыдыстарды рационалды қолдануға мүмкіндік береді.

> 3. крахмал құрамы 70% кем емес, қарсы жағдайда крахмалдың шығуы тендейді.

> 4. құрамындағы май 4,7% кем емес.

> Кейбір өндірістерге аз мөлшерде жеткілікті жерде дайындалған жүгері ұрықтары келіп түсуде. Бұл жүгерілер келесі талаптарға сай болуы керек.

> Келіп түсетін жүгері жетілген болуы керек. Жетілмеген жүгеріні өңдеу өндірістің жұмыс көрсеткішін бірден төмендетеді.

> Жүгеріні қабылдау, сақтау жіне тазалау. Өндіріске келіп түсетін жүгеріні міндетті түрде өлшейді. Келіп түскен әр шикізаттың МЕСТ талабына сай сапалық көрсеткішін анықтау үшін санамасын алады.

> Сапасы жақсы зақымдалмаған жүгеріні сақтауға жібереді, ал зақымдалған немесе ылғалдылығы жоғары және қоспалары бар жүгеріні тазаттһуға және қайта өңдеуге өткізеді.

> Ылғалдылығы (%) бойынша шикізат келесі категорияларға бөлінеді.

> Ұрықта Дәнде

> Құрғақ ..............................16 дейін 14 дейін

> Орташа құрғақты ....... …16 – 18 14 – 16

> Ылғалдылығы .................18 – 20 16 – 18

> Шикілігі ..........................20 жоғары 18 жоғары

> Құрамындағы лас қоспаларына байланысты дәнді таза (1% дейін), орташа тазалығы (1,1 - 3%) және ластанған (3% жоғары) деп ажыратады.

> Діннің ылғалдылығы жүгеріні сақтау барыында үлкен мәнге ие, себебі ығалдылығы жоғары дән нашар сақталады және құрғақ заттар шығыны көп болады. Сондықтан жүгеріні ұзақ уақытқа сақтамас бұрын оны ылғалдылығына байланысты бөлімдерге бөлу қажет, дәнде 15%, ал ұрықта 22% жоғары болады. Жүгері дәнін сақтау кезінде ол кебіңкіреп қана қоймай, сонымен қатар тегістеледі. Себебі дәннің тепе – теңдік ылғалдылығы арасында байланыс болады.

> Ауаның қатысты ылғалдылығы, % 60 75 90 100

> Дәннің тепе – теңдік ылғалдылығы,% 14,5 16,8 23,1 31,2

> Дәннің ылғалдылығы 15 - 16% болса, ол критикалық деп аталады, себебі оның қажетті мөлшерінен жоғары болуы дәннің биохимиялық және физиологиялық процестері күшейеді, ал ол дәннің құрғақ заттар шығынын жоғарылатады.

> Іс – тәжірибе көрсеткендей, жүгері ұрық үйінде жақсы сақталады, себебі ол дән секілді тығыз орналаспайды. Сондықтан да ол сақталу барысында желдетіледі және кебеді.

> Экспериментті және іс – тәжірибе мәліметінің негізінде М. Г. Голик номограмманы ұсынды. Сызба нұсқа көмегімен 0 - 25°С температурада және 15 - 25% ылғалдылықтағы жүгері ұрығының және дәннің сақталу қажетті мөлшеріне дейін анықтауға болады.

> Сызбанұсқаларды былай қолданады. Ұрықты сақтау кезіндегі орташа температура 10°С, ал ылғалдылығы 19% деп алайық. Абцисса осі бойынша 19% ылғалдылықты табамыз және биіктігінен 10°С температураға сай нүктесін табамыз да екеуін қисық сызық етіп қосамыз. Содан осы нүктеден көлденеңінен ордината осін табамыз. Бұл сақтау ұзақтығы осы шарттарға байланысты 80 тәулікке сәйкес келеді.

> Жүгеріні ұрық күйінде биіктігі 4м сарайларда сақтауға болады, ал дәнде 1,5 – 2м дейін.

> Жүгерінің мүмкін болатын құрғақ заттар шығымы (%) мерзімге және сақтау әдісіне байланысты болады.

> Сақтау әдісі мен мерзімі | Қойма | Элеватор | Сапет және бурт

> Дәнде:

> 3 айға дейін

> 6 айға дейін

> 1 жылға дейін

> Ұрықта:

> 3 айға дейін

> 6 айға дейін

> 1 жылға дейін

> 0,13

> 0,17

> 0,21

> 0,25

> 0,30

> 0,45

> 0,08

> 0,12

> 0,16

> -

> -

> -

> 0,18

> 0,22

> -

> 0,45

> 0,55

> 0,70

> Сақтау укезіндеқ, ең алдымен дәннің ұрығы және оның ақуызды бөлігі бүлінеді. Сондай – ақ дән қышқылдығының жоғарлауы және май мен протеин құрамының төмендеуі байқалады.

> Жүгері дәндерінің, әдетте мехинакаландырылған элеваторлардағы силосты банкілерде және көбінде үйінді күйінде сарайларда сақтайды. Силосты банкілерді темір бетоннан жасайды және оның өлшемдері қажетті сыйымдылыққа тәуелді анықталады. Мысалы: 1000 тн дәнді сақтауға есептелген силосты банкінің (дәннің көлемдік массасы, 750-785 кг/м3 болғанда) даметрі 8 м, цилиндрлік бөлігінің биіктігі екі қатар етіп орналастырады; оларға дәнді арту және түсіру толығымен механикаландырылған.

> Шикізат сапасы жүгеріден крахмал алудың тезнологиялық процестік рационалды енгізудегі басты мәнге ие. Өндірілетін крахмалдың өзіндік құнының 85 % сол шикізатқа қатысты болады. Сондықтан қажетті сападағы шикізатты дұрыс қабылдауға, оны сақтау кезінде шығының ең аз мөлщерде болуына және деөндіруге жіберер алдындағы тазалауға аса үлкен мән беріледі.

> Өндіріске келіп түсетін дәннің құрамында (% көп емес): қоспа 0,45 , дәнді қоспа5, ұсақталған дән қоспасы 0,75 болуы қажет. Ол үшін жеңіл қоспаларды сорып шығаратын жасанды желдеткіші бар, екі ярусты шайқау сеператорларында қосымша тазалауға қажет. Тазалаудан кейін автоматты таразыларда өлшеп оны силосты банкілерге сақтауға жібереді немесе өңдеуге арналған өндіріске береді.

> Дәнді – бұршақ дақылдар

> Дәнді бұршақ дақылдары бұршақ тұқымдастарына жатады. Биологиялық өсуі және алынатын өнімнің сапасы жағынан бұлардың жалпы ұқсастықтары көп. Бұршақ жұмшөптік атбас бұршақтар, соя, лобия, жасымық, чина, нұт, сиыржоңысқа, люпин және басқа белокқа бай бұршақ тұқымдастарына жататын өсімдіктер адам үшін тамақ, мал шаруашылығы үшін жемшөп ретінде өсіріледі. Басқа дақылдарға қарағанда өзінің құрамындағы белок мөлшерінің көптігімен ерекшеленеді, яғни бұл дақылдардың дәндерінде 25-30% белок бар, бұл астық тұқымды дақылдарға қарағанда 2-3 есе көп деген сөз. Бұршақ өсімдіктерінің белок үлесінің басым көпшілігі атмосферадағы азотты сіңіру нәтижесінде жинайтынын атап өтудің маңызы зор. Белок заттары жеңіл, әрі тез ериді, сандықтан адамның организмі оны тез сіңіреді.

> Дәнді бұршақтардың агротехникалық маңызы да үлкен. Тамырларында тіршілік ететін түйнек бактерияларының азот жинаушы әрекетіне байланысты топырақтың органикалық затпен және биологиялық азотпен күшейе түседі. Топырақтың тек жыртылатын жоғары қабатында ғана (20см) дәнді – бұршақтардың 20-25 центнерге жуық тамыр және аңыз қалдықтары қалады, ал топыраққа қалатын азоттың мөлшері гектарына 50 килограмға дейін жетеді, 10-15т жақсы көңге де осындай азот болады. Сондықтан барлық бұршақтылар жаздық және күздік астық дақылдары, сондай-ақ техникалық дақылдар үшін ең жақсы алға дақыл болып табылады.

> Асбұршақ

> Егістік асбұршақ еліміздегі негізгі дәнді – бұршақ дақылы. Оның азық – түлікте маңызы өте зор. Бұршақ – белок мөлшері жоғары, бағалы дән бұршақты дақыл. Бұршақ дәнінде орта есеппен 28% белок, 50% астам крахмал, көптеген витаминдер (А;В1; В2) болады. Тамқ үшін пайдаланатын бұршақ тұтас және ұсатылған күйінді әр түрлі тағамдар, консервілер дайындауға кеңінен пайданылады. Бұршақтың мал азықтық та зор маңызы бар. Ұршақ тұқымының 1 килограмында орта есеппен 195-240-қа, дейін сіңімді протеин және 1-17 азық өлшемі, 1кг бұршақ сабанында 25г беолк және 0,13 азық өлшемі, ал 1кг көк балаусасында 0,23 азық өлшемі және 31г белок болады. Дүние жүзілік егіншілігінде бұршақтың алатын көлемі, 15млн га (1980ж) ал оның орта өнімі 14 цга. Бұршақты Европа, АҚШ, Канада,Қытай және Индиы елдерінде өсіреді. ССРО-да таралған жерлері: РСФСР (65%), Украинада (27%), Белоруссия және Қазақстанда, орта Азияда және Закавказ елдерінде күзде қыстайтын ас бұршақ сортттарын себеді. Қазақстанда Көкшетау облысы, Рузаев ауданындағы «Валихановский» совхозында гектарына 37,9 центнер дән өнімі алынады.

> Биологиялық және ботаникалық ерекшелігі. Асбұршақ бір жылдық жаздық дақылдарға жатады, бірақ қыс жылы болғанда оңтүстік аудандарда қысқа төзімді сорттарын күзде де егуге болады. Шаруашылықта асбұршақтың екі түрі қолданылады: кәдімгі асбұршақ гүлі ақ және дәні бір түсті келеді (ақшыл, қызғылт, көкшіл) және бозбұршақ гүлі қызғылт, көкшіл дәні, қоңыр, кейде сепкіл түстес болады. Бозбұршақтың жанамам жапырағының қуысында, сабағының айналасында өсімдік жастау кезінде жақсы көрінетін қызғылт сақина болады. Бұршақтың бұл түрінің жем азықтық маңызы зор. бұл құрғақшылық аудандарда мол өнім береді және топырағы құнарсыз жерлерге де егуге болады.

> Тамыр жүйесі – кіндік тамырлы болады. Сабағы жатып қалғыш келеді. Жапырағы қос қанатты, күрделі, тармақталған мұртшалары болады. Гүл шоғы – шашақ түкті, жемісі – 8-ден 10-ға дейін. Егістік бозбұршақ мал азығы үшін егіледі. Оны құнары шамалы құнды топырақта егуге болады, тез піседі және суыққа төзімді.

> Асбұршақтың дәні 1...2°С жылылықта көктей береді. Тәуліктің орташа жылылық 4-5°С болғанда асбұршақ 20-25 күнде көктеп шығады, жылылық 10-12°С болғанда бұл кезең 10-12 күнге, ал 15°С болғанда 7-8 күнге дейін азаяды. Көгі – 8°С дейін суыққа шыдайды. Сонымен, бұршақ үшін жылылықтың биологиялық минимумы 4-5°С. Асбұршақтың өсіп өнуі үшін ең қолайлы жылылық 15-200С деп саналады, жоғары жылылық 35°С. Бұдан жоғары температурада өсімдіктің өсуі жоғалады, ал бұршақтың сортына байланысты дәннің пісіп жетілуі үшін тәулікті орташа жылылығының жалпы жиынтық мөлшері 1100-1700°С болады.

> Орта мерзімде п»сетін сорттарға әсер ететін жылылықтың жалпы мөлшері 1200-1400°С. Өсіп – жетілу кезеңінің орташа ұзындығы 70-тен 140 күнге дейін.

> Асбұршақ ылғалды өте көп қажет етеді. Оның дәмі бөрткен кезде бойына өзінің салмағынан да көбірек ылғал сіңіреді. Бөрту үшін өз салмағының 60% мөлшеріне дейін ылғал қажетететін сорттары бар. Өсімдік әсіресе шашақтану – гүлдену кезеңдерінде ылғалды көбірек тілейді. Бұл кезеңде бұршақ өнімді жеделдете құрады, бұл тұста ылғалдың тапшы болуы өсімдік дамуына кері әсер етеді, өнімін кемітеді.

> Сорттары. ССРО бойынша 1983 ж. Егіс бұршағының дәнге арналған 15 сорты, көк азық үшін 17 сорты аудандастырылды. Қазақстанда көп тараған сортары:

> 1. Рамонский 77 – орташа мерзімде піседі, Шымкент, Жамбыл, Қарағанды, Солтүстік Қазақстан облыстарында аудандастырылған.

> 2. Эерногородский неосыпающийся – Алматы облысына аудандастырылған.

> 3. Уладовский 208 – кеш пісетін сорты, Солтүстік Қазақстанда аудандастырылған.

> 4. Чишминский 210 – орташа мерзімде піседі, Қостанай ауданында аудандастырылған.

> 5. Кормовой 24 – кеш пісетін сорт, Солтүстік Қазақстанда аудандастырылған.

> 6. Кан (Дружный) Қостанай, Орал облыстарында аудандастырылған.

> 7. Неосыпающийся 1 – Қазақстанның барлық жерлерінде аудандастырылған.

> 8. Фуга т.б сорттар.

> Соя

> Соя – әртүрлі жақты пайдаланатын дақыл. Оның себебі сояда қоректік заттар құрамының көптігі. Оның тұқымында 30-50% белок, 30%-ке жуық азотыз заттар, негізінен қант пен крахмал және 19-25% май болады. Белоктардың құрамында тіршілікке қажетті барлық амин қышқылдары кіреді, бұл оның азық – түліктік, техникалық қасиеттері мол екенін аықтайды. Сояны азық түліктік үшін көбірек пайдаланады: одан май, маргарин, соя ірімшігін, сүт, ұн, кондитер тағамдары, консерві және т.б азық – түлік алады.

> Бақылау сұрақтары:

> 1. Көкөніс және ет-көкөніс консервілерінің ассортименті;

> 2. Рационалды тамақтану құрылымы

> 3. Тірі ағзаның маңызды компоненттері

> 4. Азық-түлік шикізатының жалпы сипаттамасы

> Әдебиеттер [1-11]