2

##### 2.1.2 Ислам дінінің негізі

Ислам дінінің негізгі танымы және мұсылмандардың басты қасиетті кітабы – Құран. «Әл-Құран» - «оқу», «жатқа оқу» мағынасындағы араб сөзі. Күллі мұсылман қауымының шариғат заңдылықтарында, діни ғұрымтарында , тіпті, күнделікті тіршілігінде басшылыққа алатын, аса киелі , қасиетті кітабын Құран деп атайды. Ол – мұсылмандар ұғымында тура жол көрсетуші, адамзатты ақиқатқа қауыштырушы қасиетті кітап. Адамзатты ізгілікке бастайтын Алланың рақымы. Құранда 114 сүре бар. («сүре» - «қатар») ырғақты қарасөзбен жазылған, философиялық, өнегелі және заңды түрде мазмұндалған. Әр бір сүренің өз атауы бар және аяттардан тұрады. «аят» сөзі араб тілінен «ғажайып», «керемет», «белгі» деген мағынаны білдіреді. Осыдан шииіттердің атақтары шыққан «аятолла» - Аллахтың кереметтілігі. Ең қысқа сүре үш аяттан тұратын «Кәусар» сүресі. Ал ең ұзағы 286 аяттан тұратын «Бақара» сүресі. Мұхаммед пайғамбарға (с.а.у.) түскен ең әуелгі аят «Оқы!» деп басталатын «Алақ» сүресінің алғашқы бес аяты. Құран сүрелері меккелік, мединелік болып екіге бөлінеді. Меккелік сүрелер – Мұхаммед пайғамбар (с.а.у.) Мекке қаласында тұрғанда түскен сүрелер. Онда жалпы иман-сенім, жаннат-жаһанам, әлем мен адамның жаратылуы, бұрынғы өткен пайғамбарлар туралы тақырыптар баяндалады. Ал пайғамбардық Мединеге көшуіне байланысты, онда түскен сүрелер «мединелік сүрелер» деп аталады. Бұл сүрелерде қоғам өмірі мен адамдар арасындағы қарым қатынастар бойынша әмірлер мен бұйрықтар, тыйымдар, т.б. тақырыптар баяндалады. Құран Алла әмірімен Жәбірейіл періште арқылы, Мұхаммед пайғамбарға (с.а.у.) жиырма үш жыл бой түскен.

Ислам дініне сәйкес Құран «Аллаһтың мәңгі сөзі. Құран мұсылмандар қауымының өміріндегі негізгі қайнар көзі болып табылады. Құранды үйде сақтауы, өмірде болатын әр түрлі жағдайларға байланысты оқуы мұсылмандардың кең таралған діни ғұрыптарына айналған.

Құран ислам дінінің негізі болып табылады. Шығыс халқының рухани және қоғамдық дамуының әсеріне байланысты, Құран адамзаттың мәдени мұрасына жатады. Әлемдік мәдениеттің тарихында Құран Библиямен бір қатарда тұр.

Құран – әлемдік мәннің мінсіз тарихи-діни ескерткіші, терең психологиялық құжат. Құрансыз өте жас әлемдік ислам дінін түсіне алмайсыңү Сонымен қатар, мұсылмандардың психологиясын; мінез-құлқын; құлықтылықтарын; өнегесін де. Мұсылмандардың діни ғұрыптарының, зерттеу педагогикасының және құранды игерудің негізінде келесі бағыттар жүзеге асырылады:

- діни құлшылықтар мен ғұрыптарын орындау үшін Құран аяттарын оқу және жаттап алу;

- Құран мазмұнын оқып үйрену;

- діни мәдениет және тарихи ескерткіш ретінде Құранды үйрену;

- тіл білімі жағынан араб тілінің классикалық ескерткіші ретінде Құранды үйрену;

- Құран араб жазуының және каллиграфиялық м өнерінің классикалық ескерткіші ретінде т.б.

Құранның негізгі тақырыбы – ислам ұстанымдарын бекіту, Аллаһқа қатысты мұсылмандардың міндеттері, Аллаһқа құлшылық жасап, табыну.

Құраннан басқа мұсылмандардың діни және қоғамдық қызметтерінің негізі – Сүннет («сүннет» - «жол»). Сүннет – парыз бен уәжіптен бөлек, Аллаһ Елшісі (с.а.у.) жасаған және «жасаңдар» деген, әрі жасалуына ризалығын білдірген «іс-әрекеттер. «Хадис» - Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) айтқан сөздері, істеген істері, өсиеттері, кей мәселелерге берген шешімдері. Оны жалпы діни әдебиеттерде «хадис» деп атайды. «Хадис» - араб тілінен аударғанда «жаңа хабар», «әңгіме» деген мағынаны білдіреді.

Мұсылмандар үшін Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) айтқан сөздері, істеген істері, өнегелері, шешімдері – тәрбие., үлгі. Мұхаммед пайғамбардың хадистері Құранның түсіндірмесі болып табылады. Яғни, Құран сүрелеріндегі кейбір мағынасы терең аяттарды Мұхаммед пайғамбар (с.а.у.) сахабаларына түсіндіріп отырған. Пайғамбар хадистерін имам Бухари (870 жылы өмірден озған), имам Муслим (875 жылы өмірден озған), Ибн Маджа (887 жылы өмірден озған), Әбу Дәуіт (888 жылы өмірден озған), имам Тирмизи (892 жылы өмірден озған) және ән-Нисән (915 жылы өмірден озған) алты хадис кітаптарын жинақтаған.

Хадис Құран Кәрімнен кейінгі ислам шариғатын қалыптастырған негізгі дерек сөз саналады.

Құран мен Сүннет ұстанымдарында ерекшеліктер бар. Құран – бұл Аллаһ сөзі. Құранда айтылғандай мұсылмандар құлшылық жасаулары керек. Бірақ, қалай? Өмірде қалай орындалуы керек ? Бұл сұрақтарға жауапты хадистен алуға болады. Мұхаммед пайғамбар (с.а.у.) айтқан: «Мен құлшылық еткендей, құлшылық етіңдер. Ал сахабалар пайғамбардың қалай құлшылық жасағанын көрсетіп, айтқан. Мұсылмандар осы жолмен жүреді.

Мұсылмандар өмірде болатын жағдайларға байланысты амалдардың дұрыс немесе бұрыстығын білу үшін хадистерге жүгінеді. Яғни, бұл амалдар пайғамбардың (с.а.у.) амалдарымен салыстыра отырып бағаланады. Осыдан хадис (сүннет) – бұл:

а) пайғамбар сөзі. Құранда жоқ мәліметтер хадистен тауып алуға болады.

б) пайғамбардың сөз қатпауы – яғни, белгілі бір жағдайға келіскендей.

Хадис пен Құран арасындағы айырмашылықты түсіну үшін діншілдер «Сүннет міндетті емес,ал Құран болса міндетті және абсолютті»

Мұхаммед Ибн Жәмил Зинудің «Ислам және иманның парыздары» кітабындағы «Хадистің пайдасы туралы» бөлімінде былай делінген: «Қандайда болмасын, тіпті, кішігірім мәселелер туындаса Аллаһ Елшісінің сахабалары осы мәселедегі сұрақтарға байланысты Аллаһтың шешімін білу үшін пайғамбарға жүгінетін.

Сот құқығы тек Аллаһқа тиесілі, осыған байланысты Құдіреті күшті Аллаһ былай деген: «Раббына серт! Олар өзара таласқан нәрселерінде сені би қылып, сонсоң берген билігіңнен көңілдерінде ақау таппай толық бой ұсынғанға дейін мумин бола алмайды» (Әл-Ниса, 65)

Мұсылмандық дін ілімінде Құран мен Сүннеттің байланысымен мұсылман ағартушылары Аллаһ елшісінің міндетін былай деп түсіндіреді:

а) Құран адамдарға Мұхаммед пайғамбар (с.а.у.) арқылы берілген және оның міндеті адамдарға жеткізу болды;

б) Пайғамбар (с.а.у.) Құранды түсіндіріп айтады.

Пайғамбардың сөзі, оның іс-әрекеттері Құранды түсінудің кілті болып табылады. Шариғат бойынша («шараа» сөзінен «тура жолға салу») Мұхаммед Пайғамбар (с.а.у.) Құранның бірінші түсініктемешісі болды. Оның хадисі Құранды түсінудің құралы болып табылады. Шариғатта Рамазан айындағы мұсылман оразасына байланысты бір жағдай тіркелді. Мұхаммед пайғамбардың (с.а.у.) көзінің тірісінде сахабалар оразаның ұсталуы жөнінде Аллаһтан аяттар түсірілгенін білді және Құранға сәйкес ораза ұстай бастады.

Күндердің күнінде сахабалардың біреуі пайғамбардан (с.а.у.) былай деп сұрады: «егер адам ораза айы жүріп жатқанын есінен шығарып, дәм татып қойса, оның оразасы бұзыла ма?» Құранда бұл жөнінде мағлұмат жоқ. Пайғамбар сонда: «егер адам оразасын ұмытып, тамақ немесе су ішіп қойса,оның оразасы бұзылмайды» деген екен. Сонда пайғамбардың жауабы хадис болып табылады. Құран оразаны ұстау керектігін айтқанымен, осындай жағдайлар туралы айтылмаған.

Басқа мысал. Мұсылмандардың қасиетті жазбаларында құлшылықты жасауға байланысты (құлшылық жасау уақыттары белгіленген) фарыздары көрсетілген (яғни, міндетті түрде орындауға тиіс). Бірақ, бұл аяттар түсіндірмеге және талдауға мұқтаж, өйткені құлшылықты қашан бастап, аяқтау керек екенін білмес еді. Сонымен қатар, қанша ракағат жасау керек? Құлшылықтағы дұрыс, не бұрыс шарттары қандай? Бұл сұрақтардың жауаптары пайғамбардың (с.а.у.) сөздері мен іс-әрекеттерінен табуға болады.

Хадис Қасиетті аңыз болып келеді. Ислам тарихы бойынша Жәбраил періште пайғамбарға тек Құранмен ғана емес, сонымен қатар хадис және сүннетпен келді. Бұл жайында Құранды түсіндіруші атақты Әл-Куртуди мен Әбу-Дәуітте жазған. Яғни, хадистер Аллаһтың қалауымен пайғамбардың аузынан шыққан, сондықтан да хадистер қасиетті деп саналады. Хадистерді Аллаһтың сөзі деп түсінуге болмайды, ол тек Аллаһтың қалауымен хадистер арқылы жүзеге асты деп түсінуге болады. Құранның интерпритациясы үшін Мұхаммед пайғамбар (с.а.у.) өзінің қалауымен сөздерді еркін қолданды. Қорытындылай, құлшылық жасағанда Құранның сүрелерін араб тілінде оқу керек (Құранда жазылғандай), ал оны пайғамбармен ұқсастыратын болсақ, басқа тілдерде сөйлеуіне рұқсат етілген. Құранның сөзі мен түпкілікті ойы Аллаһтікі болғандықтан – ол бірінші, ал хадис пен сүннет – екінші қайнар көз болып табылады.

Құранға қатысты хадистің екі міндеті бар: өзінің түсіндірмесін беріп, оған жаңа пікірін қосады. Қандай да болсын жағдайда хадисті Аллаһ сөзімен шатыстыруға болмайды, өйткені хадис тек түсіндірме болып табылады. Құран – ол негіз, іргетас, ал түсіндірме оның құрылысы.

Хадистің ойы мен түсінігі Құран негізінде бар. Ислам діні пайда болғанынан бері, адамдар Аллаһ сөздері мен пайғамбар сөздері арасындағы айырмашылықты түсіне алмай, хадистерді бұрмалап, өздерінің ойларындағын қосып, пайғамбардың сөзі деп айтылады деген ой мұсылман муминдерін мазалады.

Ислам дінінің негізінде Құран ғана бар, ал сүннетке жүгіну қажет емес деп түсіну қателік. Құранда толық айтылмаған сөздер, тыйымдар, рұқсат етілгендер және тағы басқа барлығы пайғамбардың хадистерінде бар. Мұхаммед пайғамбар (с.а.у.) бұл жөнінде былай дейді: «Біліңдер, маған Құран кітабы түсірілді және қосымша да». Пайғамбар сахабалары және ислам насихаттаушылары мұсылмандарды Аллаһтың барлық тыйымдары Құранда ғана, Құраннан тыс тыйымдар жоқ деген ойға келмес үшін сақтаған. Пайғамбар айтқан: «Мен сендерге Құранда жазылғандай тыйым салдым, тіпті, одан да көп». Өйткені, мен бұл тыйымдарды уахи арқылы алдым. Жыртқыш аңдар және құстар, мысалы: қасқыр, арыстан, барыс, сұңқар, шиебөрі және т.б. қатысты тыйымдар тек хадис пен шариғат заңдарында ғана бар. Құранда бұл жайында ештеңе жоқ.

Пайғамбар сөздерінде ислам дініне қатысы жоқ пікірлер аз емес. Яғни, пайғамбардың тағам, сусындар, түс, ренжіскендерді татуластыру, сату және сатып алу, киім кию үлгісі, егін шаруашылығы, медицина, соғыс уақытында әскердің орналасуы , әскердің шабуыл жасауы немесе кері шегінуі, қонақтарды лауазымына байланысты орналастыруы туралы және т.б. күнделікті өмірде кездесетін жайттар туралы пікірлері жатады. Олар адам пейілін жақсарту мақсатына байланысты адам ойынан шығады.

Ислам дінінің Қасиетті жазбаларын дұрыс түсіну үшін, хадистегі сүннеттерге үлкен жауапкершілік жүктеледі. Шарихат хадистерді қолдануда қатаң ережелерді бекітеді; Ең алдымен пайғамбар хадистерін кім жеткізіп тұрғанын анықтау. Хадистерді айту үшін Құран мен Сүннетті өте жақсы білу керек. Ислам ғұламаларының ойларынша, пайғамбар сахабалары мен табиндер (яғни, сахабалармен жақын араласқан адамдар) ғана даусыз сенімге ие. Сахабалар Пайғамбарға махаббат және адалдықпен қарады. Өйткені сөзі – хақ.

Хадистер жеткізушілерді қажет етті. Хадистердің жеткізушісі өте сенімді адам болуы керек. Имам Мәлік (713-795) – хадистерді жинақтаушылардың ең зоры еді және былай деп айтқан: «Хадистер туралы ғылым – бұл дін, сондықтан сендер иманды кімнен алып жатқандарыңа көңіл аударуларын керек».

Мұхаммед пайғамбар (с.а.у.) қайтыс болған соң, Құраннан кейін, өте маңызды қайнар көз - хадистерді пайдалану және қолдану болды.