1

##### 1.3 Қайта құруға дейінгі Орта ғасыр

Христиан дінінің Рим империясынан тысқары шығуы және барлық Еуропа бойынша таралуы эллинистік әлемде болған мәселелермен байланысты болды. Сонымен қатар солтүстіктегі аңыздардағы құдайларды греко-римдік құдайлармен теңестіру шешімдері ұсынылды, кейде жеңіл-желпі есімдердің ұқсастықтарының негізінде де . Осылай исландық тарихшы Снорри Стурлусон (1179-1241) исландық мифология еңбегі бойынша өзінің анықтамалық кітабында бұл әдісті қолданған. Бұл еңбектің қажеттілігі Солтүстіктің христиан дініне өтуінен кейін евгемер элементтерін қосу арқылы ежелгі скандинавтық ақындық аңыздарының асыра сілтеп бағалаудың мұқтаждылығы барысында болды.

Исламдық теологияда Батыс христиан дініне, сондай-ақ орта ғасырлық схоластикалық философияға сананың құндылықтары мен маңыздылығымен әсерін тигізді. Ислам ғұламалары (Ибн Хаз-ма (994-1064) теологын атап кетуге болады) еуропалықтарға қарағанда басқа діндер жайында көп білді. Алайда Азия құрлығының діні жайында Марко Поло, Ордерик Порденонский, Джовани де М Корвино сияқты саяхатшылардың хаттарынан кейбір мәлімет алынды. Сол себепті басқа діндер жайлы нақты фактілер арқылы білу мүмкіндігі пайда болды. Алайда, көптеген христиан теологтары, сондай-ақ ислам мен иудей теологтары да діндегі тіршіліктің алғашқы себептеріне биім болды. Ағылшын философы Роджер Бэкон (1220-1292) діннің өзіндік түрлерін ақиқат теологиясының алғашқы мүмкіндіктері деп қараған. Орта ғасыр теоретиктері адамның фехопленуінің нәтижесінде политеизмнің шығуының тұжырымдамасын және христиандардың басқа дін сенушілеріне деген қарым-қатынасын дәйектейтін екі жаңа теорияны ұстануға жалғастырған. Осы теориялардың бірі Құдай христиандардың салттарын «пұттарға табынушылық стилі бар рәсімдерін» адами әлсіздіктеріне жасай отырып мақұлдайды. Бірақ, пұтқа табынушылардың нағыз қарсыласы болып қала береді делінген. Бұл теорияны христиан діни практикасындағы айырмашылықтарын түсіндіру үшін және христиан діні мен пұтқа табынушылықтың арасындағы жанасу нүктесін табу үшін оңай қолдануға болатын еді.

Ислам дінінің шығуы мен таралу жүйесін айтсақ, Ресейдің ең ірі шығыстанушысы академик В.Бартольд ислам дінінің тез қалыптасуы және бастаптағы мемлекеттік мінезі сияқты ерекшеліктерін көрсеткен: «Дүниежүзілік діндерден үшінші және соңғы дін басқа шарттарда пайда болды. Алдыңғы екеуіне қарағанда ислам дінінің өзіне тән тағдыры болды. Буддизм дін саласында барлығынан бітпес шығармашылығымен ерекшеленетін халық арқылы пайда болды. Христиан діні ежелгі халықтарының ішіндегі ұлттық сенімдерден барлық халықтарға бірдей Құдайды құрмет тұту дәрежесіне көтеріле алған халық арқылы пайда болды; Ислам діни және жалпы адамзаттың мәдени өміріне бұрын соңды қатыспаған халық арасында пайда болды. Буддизм мен христиан дінін қабылдаған алғашқы жер билеушілерін Ислам дінін негізін салушылардан бірнеше ғасыр бөліп тұрды. Мұхаммед (с.а.с) пайғамбар діннің ғана емес мемлекеттің де бастамасын салған еді және Ислам Шакьямуниден Ашокиге дейін болған буддизмді Исадан Ұлы Константинге дейін христиан дінін өткерген өзінің негізін салушысының кезінде даму процесін басынан өткізді».

Авторлардың көп бөлігі Исламның кей жағдайларының рецептивтік (алып пайдаланған) Шығыстағы бар болған діндердің (христиан діні, иудаизм) ықпалы арқылы қалыптасқан мінезін атап өтеді. Мұхаммедтің (с.а.с) алдында болған барлық елші-пайғамбарлардың арасында (Расул-Ислам) Құранда ежелгіеврей кітаптарындағы кейіпкерлер – Адам (а.с), Нұх (а.с), Ибрахим (а.с), Мұса (а.с), Дәуіт (а.с), Сүлеймен (а.с), сондай-ақ христиан дініндегі кітап кейіпкерлері – Яхья (а.с), Иса (а.с) есімдері аталған. Құранда Иса (а.с) пайғамбар «Аллаһ сөзі және оның рухы» деп аталған. Ислам дінінде Иерусалим қаласын қасиетті қала деп есептейді. Құранда айтылған «Қашықтықтағы мешіт! Деп Иерусалимдегі шеркеуді меңзейді. (Аль-Ақса мешіті Иерусалим шіркеуінің орнында салынған. Ислам дінінде Меккедегі қасиетті Қағба мен Мұхаммед (с.а.с) пайғамбардың Мәдинадағы қабірінен кейінгі үшінші қасиетті жер болып саналады).

Сондай-ақ дәйектелінген көзқарасқа орай Мұхаммед (с.а.с) пайғамбардың насихаты бір құдайға бағыну салтын қайта қалпына келтіру болды. Сонымен, австиялық шығыстанушы И.Гольдцигер Исламдық көзқарастардың қалыптасуына әсерін тигізген көптеген идеялық (эллинестикалық идеялардың догматикаға, римдік құқықтардың шариғат мектептеріне, неоплатонизмнің суфизмге) ықпалдарын атап көрсеткен. Бұның барлығы Мұхаммедтің діни қызметін төмендетпейді деп айта келе: «Мұхаммед (с.а.с) Исламға шақыруды өзін құдай жолына арнауды алғашқы болып барлық адамдар жиынтығының рухани өмірлерінің ең басты қызметіне айналдырған. Материалдық заттарға табынушылықпен сінген дөрекі және жалғасы жоқ политеизм қоғамның әдептілігінің деңгейін көтере алмады. Мұхаммед (с.а.с) пайғамбар Ибрахим (а.с) дінінің жаңғыртушысы, қалпына келтірушісі ретінде танылды». Сондықтан Ибрахимнің (а.с) пұтқа табынушылардан салған бір құдайдың қасиетті жері – Қағбаны тазартылуына Мұхаммедтің (с.а.с) мән беруі бекер емес.

Исламның діни жүйесінің ең басты ерекшелігі – оның таза ымырасыз монотеизімі (бір құдайға сену). Ал Мұхаммедтің (с.а.с) құдай сөздерін жеткізушісі.Сондай-ақ Мұхаммедтің (с.а.с) қызметінің жетістігі – оның сөздерінің құдайдан екенінің дәлелдемесі. Мұхаммедтің (с.а.с) Құдай заңына жүгініп қоғам мен мемлекет құрды, себебі діни ұйым қоғамдық ұйыммен біртұтас болып келеді. Сондай-ақ қоғамдық, саяси өмір діни проблематикасының саясына кіреді. Діни-саяси басшылықтың мақсаты – ақиқат сенімінің жәй ой-пікірі ғана емес, сондай-ақ қауымнің тәртіпке қол жеткізуі мен жағдайының жақсаруы болып табылады. Бұның ең маңызды нәтижесі – Исламның басқа монотеистік діндерге сенім төзімділігімен қарауы болды: Ислам әр түрлі көзқарастарға жол береді, бірақ егер олар қоғамның күйреуіне әкеліп соқтырмаса. Мұхаммедтің (с.а.с) «кәпірлер»- пұтқа табынушылар мен қаруымен күресе отырып, «кітап адамдары» - христиандар мен иудейлерге үлкен шыдамдылық танытты. Алайда Ислам көзқарасы бойынша соңғылары Иса мен Мұсаның бір құдайлық ұстанымдарынан бас тартса да, олардың бір Құдайды қастерлеулері имандылардың қауымына сәл болса да жақындайды. Сондықтан Ислам мемлекеттерінде діни сенім үшін адамдарға зиян тигізбеу кең ауқым алған. Бірінші халифаттар кезінде мұсылмандардың қорғауында болған христиандар мен иудейлерге жәбір көрсету имандылардың көзқарастары бойынша қылмыс деп саналған.

Бұл VІІІ-ХІ ғасырлардағы араб мұсылман мәдениетінің шарықтап гүлденуінің бір себебі болды. Академик В. Бартольд атап өткендей: « Халифат византияның алдында ондағы көптеген және көп түрлі мәдени элементтірдің біріккендігімен арттықшылығы болды, сондай-ақ арабтардың билігінің астында болғандықтан Құранмен бекітілген сенім төзімділігі арқасында өз қызметтерін Византиялық императорлардың билігінің астында болғаннан кең жая алды. Өз халқы мен дінін ұлықтау мақсатындағы әр біреуінің талаптары бұл мәдени элементтерін бір-бірімен үйренуіне кедергі жасамайды.