3

##### 2.3.2 Будда дінінің негізгі бағыттары

Гаутама ілімі Үнді елінен басқа елдерге тарамай тұрғанда кертартпалы және либералды философиялық мектептер болды. Діннің керттартпалық ағымы тхеравада (Үлкендер жолы) немесе хинаяна (шағын дөңгелек) деген аттармен белгілі болды. Бұл ағым Оңтүстік будда діні ретінде Цейлонда, Бирмада, Тайландта және Камбоджида таралды.Тхеравада ағымын ұстаушылар пал тілінде жазылған қасиетті кітабының қағидаларын ұстанды. Бұл қасиетті кітабы Триптаха (Үш себет) деп аталады. Бұл қасиетті кітабы үш кітапшадан тұрады: бірінші кітапша Виная-питаха (монахтық дін жолы қоғамының заңдары және ережелері), екінші кітапша Сутта -питаха (Будда ілімі және оның айтқандары), үшінші кітапша Абхидхамма-питаха (будда ілімінің философиялық мағынасы). Алғашқыда Триптаха ауызша түрде таралып отырды. ІV ғасырдан соң Гаутама қайтыс болғаннан кейін жазбаша түрі басылып шықты. Будда дінінің либералдық мектебін махаяна (Үлкен дөңгелек) немесе Солтүстік будда діні деп атайды. Бұл ілімНепалда, Қытайда, Кореяда, Жапонияда, Тибетте және Индонезияда таралған. Адамдарды азап жегуден құтқаруды мақсат еткен будда дінінің даму тарихын жалпы екі кезеңге бөліп қарастырады: ертедегі будда діні және кейінгі будда діні. Ертедегі будда діні Үндістанның Оңтүстігінде дамыды және оны хинаяна (азаптан құтылудың тар жолы) деп атады. Б.з.б. І ғасырда елдің Солтүстік Батыс бөлігінде будда дінінің кейінгі түрі махаяна пайда болды. Махаяна уағыздары мен табыну ғұрыптарында адамды нирванаға жеткізуге көмектесетін жәрдемші құдайларға орын берілді. Ол құдайлар адам бейнесінде ауық-ауық аспаннан түсіп, адамдарға азаптан құтылуға көмектеседі. Кейінгі будда дінінде нирвана ілімімен қатар, басқа діндерде көп айтылатын – тозақ пен жұмақ туралы түсінік уағыздалды. Будда діні ішінде қарама-қайшылық Будда төңірегінде өрбіді. Хинаяна ілімі бойынша, Будда азапты өмірдің бұғауын үзген, сол үшін құрбан болған қайраткер. Ал махаянада Будда – табиғаттың барлығымен байланысы бар құдіреттің орталығы. Ол - өлгеннен кейін де басқа түрде тіршілік ете береті, ешқашан өзін жоймайтын күш. Хинаяна ілімінде нирванаға адам жеке өзі жете алады, ал махаянада нирванаға монах басшылығымен ғана жетеді. Б.з. І ғасырдың соңында екі ағымның арасындағы қарама-қайшылықтары бұрынғыдан да шиеленісе түсіп, хинаяна мен махаяна арасы бір жолата бөлінді. Махаяна 2 тармаққа: ламаизм және дзэн-буддизмге бөлінеді. Ламаизмге құдайларға табыну тән болса, дзэн-буддизмге құдай жоқ. Сондай-ақ өз алдына дамыған будда дінінің тхеравада деген ұғымы да болды.

Бір дін ілімінің тармақтары бола тұра Тхеравада және Махаяна ағымдарының арасындағы қарама-қайшылықьар көп болғандықтан, оларды тіптен бір-біріне ұқсамайтын басқа діндер деп қарауға болады. Тхеравада ағымдағылар Будда ілімінің ережелерімен жүреді. Тхеравадалықтар Будда ілімінің қайғыдан арылу жөніндегі «Төрт ұлы ақиқат» ережелер жиынтығын ұстанса, нирвана дәрежесіне жетеді дейді. Тхеравада ағымы бойынша: Будда ұстаз, құдай емес, дхарма – Будда үйреткен шындық, ал махаяна ағымдағылар Будданы құдай есебінде, құдайдан келген құтқарушы ретінде қарайды. Махаяндықтардың жаңа ілімі бойынша Будда тіпті адам болған емес, ол Ұлы құдайлардың бірі, ол аспаннан жерге ақ піл болып келіп, анасының ішіне кірген дейді. Махаяндықтадың ойлары бойынша Будданың туулуының мақсаты - адамдары азаптан, уайымдан құтқару. Ал тхеравадалықтадың айтуынша ол адамдарды ақылгөйлікке тәрбиелейді нирванаға жетелейді. Будда ілімінің либералдық ағымдағылар (Типитана) атты қасиетті кітабы бар. Осы ілім негізінің түсіндірмесі болатын бірнеше кітаптар бар. Оларды тұжырымы бойынша адамдар тез қабылдауға биім, одан кейін өте сезімтал болады. Көптеген осындай тұжырымдарға сәйкес махаяна ағымдағы буддалықтар өздерінің құдай сөзі ілімінің тұжырымдамасында көп будда құдайлары бар, олар Гаутамаға дейін де болған, өз уақыттары келгенде қайтадан оралады деп түсіндіреді. Бұл Буддалық құдайлар және басқа да заттардың құдайлары адамдар үшін ерлік істейді, сол үшін оларға тағзым етіп ізетпен қарау керек дейді. Барлық Буддалық құдайлар адамдар көмек сұраса, әрқашан көмектеседі, жанашырлықпен қарайды деп түсіндіреді. Бұларды көбіне бодхисаттар деп атайды. Олар барлық адамдардың нирванаға жету деген мақсаттарының орындалуына көмектеседі. Махаяналықтардың ойы бойынша адамның басты мақсаты – бодхисат болу. Махаяна – Үлкен дөңгелек. Бұл дінге барудың көп жолдарының бірі – осы діннің уағыздарын және мирянды болу керек. Тхеравадалықтардың көзқарастары бойынша пәк адам - әулие, киелі, архат адам. Махаяндықтар Будданы да архат деп қарастырады, пәк адамға ұқсатады. (Будда тек пәк адам ғана емес, ол қайғыдан құтқарушы деп қарастырылады)

Махаяндықтар өзінің құтқарушысы Будданың аттарын қайталап айту керек дейді. Олардың бірі Дипанкаре, Шакьямуна және айбынды будданың аты Майтрея. Будда құдайды дәріптеуші емес адамгершілікті дәріптеуші. Будданың қайтыс болғанына 700 жыл өткеннен кейін Гаутама қалыптастырған будда діні заман мен қоғам ыңғайына қарай көп өзгерістерге түсті де, будда діні бастапқы ілімнен көп ауытқып кетті. Үндінің Солтүстік Батыс бөлігінің қылқалам шеберлері христиандық ұстанымдардан кірген тақырыптарды, Еуропалық бейнелеу өнері және мүсіндеу әдістерін пайдаланды. Өз дініне, іліміне берік адамдар өз ұстанымдарын жалғастырды. Дін ілімдерінің бір-бірімен астарласып жатуы кейбір ұстанымдардың араласып кетуі әлем діндерінің тарихында болатын құбылыс. Бұған мысал ретінде шет елдік діндердің христиан дініне енуін айтуға болады. Тхеравада атеистік ілім. Махаяна көп құдайлыққа және мүсінге тағзым ету болып табылады. Махаяна ілімі немесе Солтүстіктік будда дінінің көптеген түрі бар: секталар және ағымдар. Солтүстіктік будда діні мен Оңтүстіктік будда дінінің арасындағы айырмашылықтар сияқты, осы секталардың арасында да үлкен айырмашылықтар мен қарама-қайшылықтар бар. Махаянаның сондай бір маңызды сектасына (бағытына) тоқталайық.

1.«Таза Будда діні немесе жұмақ жер». Христос Рождествосынан кейін Будда діні Қытайда таралғанымен ІV ғ дейін кеңінен қанат жая алмады; Гаутама ілімі Корей жерінде пайда болды. Кәрістер будда дінін VІ ғасырда Жапон жеріне әкелді. Қиыр Шығыс жерінде Будда діні жақсы таралғанымен өз Үнді жерінде мүлде жойылды деуге болады. Көптеген үнділік буддистер Үнді дінінің негізіне оралғанымен Гаутама қалыптастырған алғашқы ілімнен көп ауытқыған, өзгеріске түскен «Махаяна» түріндегі Будда дінін ұстанды.

Таза Будда діні немесе жұмақ жер ағымы Қытай және Жапонияда кең тараған. Үнді жерінде Будда дініне Амитабха атымен, Қытайда – Омито Фу, ал Жапонияда – Амиданың атына тағзым етеді. «Таза Будда діні немесе жұмақ жер» ағымдағыларды Батыста Амида – құрған жұмаққа бару үшін оның атын үнемі қайталап, мадақ айтып, тағзым етіп, Амида – Будда діні арқылы құтылады деген түсінік қалыптасқан. Махаянаның бұл түрі халықтың көпшілігінен қолдау тапты, негізінде тозақ пен жұмақ туралы түсінік уағыздалды.

Христиандық жазбаларда Будда дінінің Амидалық бұл тармағын Хонен, ХІІІ ғасырда христиандық іліммен байланыстырады. Таяу Шығыс халықтарының ұстанған иудаизм, митраизм және көне Шығыс діндерінің философиялық көзқарастары христиан діні ілімін байытып нығайтты. Ұлттық- этностық мәдениеттерге, дүниетанымға қарсы тұруға дәрменді мәдени күшке айналдырды. Христианшылдықтың жоғарыдағы діндердің мұрасын игеруі жаңа ілімнің жалпыға танылуына мүмкіндік берді. Буддизм осы дәуірде Шығыста таралған Христиан Інжіл ілімінің элементтерін алды.

2.Дзен - «Жұмақ жер» дініне мүлде қарама–қайшы дін тармағы, бұл будда дінінің консервативтік ағымы Тхеравадаға жақын. Дзен – Будда дінін ұстанушылар азап шегуден өз күш жігерінен құтылады дейді. Бұл ілімді ұстанушылар тылсым күшті, түйсіктің сезгіштігін іздеу арқылы тілдік және адамдық ой-өріс кедергілерін жеңе білуге тырысады. Бұны олар сатори деп атайды.

Дзен сөзі Жапондық нұсқа, чан – деген қытай сөзі, санкриттік түсінігі – Дхиан. Дхиан – іштей рухани тыныштыққа бөлену, ерекше күйге түсу, адамның өз ойы мен ынтасын бір арнаға тоғыстыру, өзін өзі шектей жетілдіру. Дзен буддалықтар аяқтарын айқастырып, жинап отыруды цзадзен деп атайды және солай отырып, психотехникалық әдіс арқылы сыйыну рәсімін жасайды. Адамның ой-өрісін бір арнаға тоғыстыру үшін Дзен буддалықтар бірнеше иррационалдық логикалық есептерді (Коан) қолданады. Бұл есептер ой өрісті шыңдап түйсік сезімдеріне (сатори) жол ашады. Будда діні жеке даралыққа негізделінгенімен шәкірті ұстазымен ақылдасып, өз ой-пікірімен бөлісіп, ұстазына ұқсауға тырысу керек (Мұндай әңгімелесу сандзен деп аталады). Дзен буддизмі Жапон мәдениетіне қатты әсер етті және бұны Жапон бейнелеу өнеріндегі шығармаларынан, бау-бақша үлгілерінен (икебана – гүлдердің әсем жиынтығы) және шай ішу рәсімдерінен көруге болады. Соңғы жылдары Дзин буддизм Америкада кең тараған.

3.Ничерен – Аичирен (1222-1282) негізін салған будда дінінің жеке сектасы. Бұл секталардың қасиетті кітабы – «Лотос шындығы» сутрасы. Ничерен Жапониядағы будда дінінің басқа түрлерін жоққа шығарып, ол «Лотос шындығының» көмегімен ғана азаптан құтылуға болады деп айтқан. Ничерендік будда діні (Жапонияда) ұлттық, соғысқұмар және өте күшті эмоционалдық түрлері әлі күнге дейін сақталған.

4. Тибеттік будда діні. Бұл дін VII-XIV ғасырларда махаяндық будда дінінің негізінде және үнді дінінің тантралық ойы, танымы арқылы қалыптасты. Тибетте таралған будда дінінің әр түрлілігі Ламаизм деп аталады, өйткені әр бір далай лама («далай»- басты деген сөзді білдіреді) оған дейін өмір сүрген ламаның жанының жинақталуы, олардың ізбасарларын азаптан құтқару үшін маңызды орын алады деп есептейді. Ламаизмде Құдайларға табыну тән. Ламаизмде салтанатты түрде мистерияларға және құдайға құлшылық жасауға үлкен мән береді. Тибеттік будда дінінің тантриялық жағы әйелдер және ер адамдардың ішкі және сыртқы табиғат күштерін бейнелейтін буддалық құдайларына құлшылық жасаудан тұрады. Тантристіктер барлық табиғи күштер ер адамдар және әйелдер элементтерінің бірігуі деп есептейді. Олардың ілімінден қандай да бір құштарлық бірнеше есе арттырылған сондай құштарлыққа ие болатын жағдайға басты орын береді. Құдайлардың ашу-ызасына және шайтан мен жынның қастығына қарсы магиялық дуалау трантризмге тән тұрмыстық салт-дәстүр. Буддизм ілімінде жамандықтың негізгі көзі – адамның қалаған нәрсесіне жете алмау, қайғыға түсуі делінеді, бұл дін адамдарды өз құмарлығынан бас тартуға үйретеді. Шынында да адамдар құмарлыққа салуынынан азап шегеді. Бірақ, барлық құмарлық адап шегуге, тіпті, қастандыққа әкеледі деп тұжырымдауға болмайды. Тіптен, тілегің орындалу кезінде де азап шегу қоса жүреді. (Мысалы: орындалмай қалама деген қорқыныш). Оны өз табиғатына қарай қауіп деп ойлауға болмайды. Мысалы: ана ұлы мен қызын көргісі келсе, бірақ оның бұл тілегі орындалмаса уайымдап ойлайды. Тілегі орындалмаса да, «көремін» деген үмітпен, балаға деген махаббатымен оларды күтеді. Бастысы, адамдарда жаман тілектер болмай, жақсы тілектердің болғаны дұрыс. Гаутама Будданың ілімі тілек туралы қате түсініктеме береді. Ламист бағытындағылар арнайы дұға дөңгелектерін диірмендерін, арнайы рәсімдерін және құпия дуа оқиды. Будда діні өзінің негізін салушы Гаутаманың тағылымы бойынша діни ұйымның өз елінде және шет елдерге дін тарату қызметін атқарды. Будда діні қазіргі кезде үнді дінімен қатар, Еуропа және Америка Батыс елдері тұрғындарына үлкен әсер етеді. Будда діні әр түрлі табынушылық нысандардың және сенкретикалық ағымдардың пайда болуына өз себептерін тигізді.