1

##### 1.2 Греко-Римдік кезең

Грек мифтерінің бір-біріне қарама-қайшы келетін сыртқы жүйелерінің алғашқыларының және тәртіпті қалыптастырудың бірі болып Гесоиданың дәстүрлі грек поэмасы «Теогония» болды, бұл поэмада құдайлардың данышпандылықтары кірпияздықпен біріктірілді. Бұл қазір де грек мифтерін зерттеудің ең маңызды қайнар көзі болып табылады. Фюстель де Куланж: «Адамдардың өткен сапарына көз жүгіртсек, басында отбасы бей-жай омір сүреді және де адам тек өзінің жеке құдайларын біледі.Құдайларынан үстемділік өздерінің құдайларымен бауырластықтарынан қалыптасады. Одан кейін тайпа және тайпа құдайы болып келеді. Жалпы қоғамды сақтайтын азаматтық қоғам және құдай туралы түсінік болып табылады. Иерархия наным-сенімі – қоғамдық одақ иерархиясы. Дін ежелгі қоғамнын шабыттандырушысы және қоғамды ұйымдастырушысы болған.

Үнді, гректік,этрустық мифтер құдайлардың адамдарға жалпы өмір сүру заңдарын ашқандықтарын айтады. Бұл аңызға айналған формада ақиқат астары жатыр. Әлеуметтік заңдар құдайлардың жұмыстары болды, бірақ бұл құдіретті және қайырымды құдайлар адамдардың сенімі болды».

Мектеп шеңберінде спекулянттық философияның дамуы (Фалес, Гераклит, Апаксимандр) құдайларға деген белгілі бір жаңа көзқарасты қалыптастырды. Фалес пен Гераклит су мен отты бірінші субстанциалдық тұғырнамаға лайық деп таныған, алайда Аристотель Фалеске көп құдайшылық жөнінде өз пікірін айтқан. Анасимандр бірінші субстанциалдық тұғырнамаға «шексіз» (апейрон) лайық деп санаған. Бұл дін сенімінің үлгісінде біртұтастықты қалыптастырады, тіпті өмірдегі бар күштерге қарсы келетіндерден жоғары тұрады, тіпті құдайлардан да. Гераклит дүниені біртұтас Ғарыш, оның түпкілікті негізі, бастамасы бар, алайда философ, ақын және діни реформаторшы Ксенофан дәстүрлі мифологияның міндеттерінен бас тартуға меңзеген.

Алғашқы адамдарға рух туралы және құдай туралы түсіндіру аңыздар, әңгімелер, және баяндамалар арқылы жүзеге асты. Бұл кәдімгі мифология деп аталады. Күн өзінің іс-қимылдарымен оларды өзіне жеке құдай ретінде табынуға әкелді. Аспан әлемінде күннің қозғалысы, яғни кокжиектен батып немесе таң аттырғаны ежелгі адамдардың ойларында күшті от құдайы ретінде бейнеленген. Олар оны күн сайын батыста өліп, таңертен шығыста қайта тіріледі деп түсінген, тіпті мүмкін аңшы оны атып, ол жанып өзінің қанымен аспан әлемін бояп, ұшып бара жатқан құс шығар деп те ойлаған. Мифтердің пайда болуларының басты себептері – табиғаттың жандануы және табиғат құбылыстарына сәйкес ойлаудан болып табылады.

Джеймс Селли күннің күркіреуінің себебін түсіндіру үшін мифті ойлап тапқан баланы бейнелейді; оның сөзінше күннің күркіреуі құдайдың туған күніне сыйлаған кернейді ойнау барысында пайда болған. Бұл табиғаттың өзіне тән құбылыстарын қиялдау арқылы шығарушы адамның кәдімгі психологиясы. Сондықтан, даму барысының әр-түрлі кезеңдерінде мифтер көрініс табады; алдымен астрономиялық, метеорологиялық немесе басқа мифология терминдерінің деректерін бейнелеуі, сосын бар құбылыстарды түсіндіру үшін жаңа мәліметтерді ойлап табуы; кейін келісілген ұйғарымдарды қорытындылап, деректерге тікелей қатысы жоқ фантазияға айналады.

Мифтердің көп бөлігі түрлі табиғи құбылыстардың сюжеттерінен алынады және жер шарының түрлі халықтарының әңгімелеріндегі күн және ай, аспан мен-жер, теңіз, жұлдыздар, жел және тағы басқа кейіпкерлер ең атақты болып табылады. Мифтердің бұл сюжеттері жер шарының барлық халықтарындағы әңгімелерінде кездеседі, тіпті өзара ұсақ мәліметтерімен де сәйкес келеді.

Біз Ксенофанның монотеистикалық беталыстарын атап өткен едік. Эмпедоклдың, Гераклиттің, Анаксагордың философиялық ойлары да бұл ағымда болды. Сократтың ауырлық нүктесінің субьектке аударған үгіт насихаты дін үшін этикалық тәртіптің жаңа негіздерін ашты. Бірақ гректік діни ойлар өзінің даму аппогеясына Платон философиясында ғана жетті. Оның дүниенің мәңгілік мазмұнынан дүние құбылыстарын айырғандығы, жанның мәңгілік екендігі жайлы білімдері, жүйелік идея ретінде құдай әлемінің мәні жайлы білімдері грек данышпанының адамдардың санасына еңгізген екінші (эстетикалық ұстанымынан кейін) мәңгілік қосқан үлесі болды. Грек мәдениеті басқа мәдениетке ене бастағанда, мифология дәстүрі саяхатшылардың хабарларымен тола бастады. Грек тарихшысы Геродот ежелгі халықтардың коптеген діни табынушылықтардың мәселесін шешуге тырмысты, яғни жат жердің құдайларын грек мазарларының құдайларымен (мысалы, Мысырдың Амоны Зевспен) теңестірген. Рим империясында гректік және римдік мәдениеттердің бірігуі кезінде, бұл синкретизм кезінен тараған.

Платонның діни идеялары Аристотельдің тұжырымдамаларында етек алып, дами түсті. Аристотель өзінің құдайлардың шығу тегі теориясында, ежелгі көріністің түрлі элементтерін біріктірді.

Кейінгі грек ойшылдары ежелгі ойшылдардың идеяларын дамытуды жалғастыра бастады. Философиялық ілімнің өкілдері өзіндік натуралистік монотеизмнің тұжырымдамаларын ұстанған. Эпикур дәстүрлі діни практикаға скептикалық ой пікірде қараған, алайда құдайлардың бар екендігін мақұлдаған, оның пікірі бойынша құдайлар адамдардың өмірі мен қызметтеріне араласпайды, ең ерекше беделге Евгемер Ұ330-260 жжю б.э.д.) ие болған, ол бұрыңғы патшаларды құдай дәрежесіне жеткізген діннің шығу теориясын шығарған. Алайда Евгемердің дәлелдері фантастикалық болғанымен гректік мифологияда (басқаларында сияқты) патшалар мен батырларды құдайлық сипатпен мысалдарда көруге болады. Бірақ бұл беталысты әмбебап деп атауға болмайды.

Дінге қатысты гректік теориялары Лукрицийдің атеистік автомизм – Римдік мәдениетіне әсерін тигізді, бұл Эпикурдың ой-пікірінің көп бөлігімен сәйкес келді. Ойшыл – эклет және саясаттанушы Цицерон өзінің «Кұдайлардың табығаты жайында» шығармасында стоиттік, эпикурейлік, платондық діни мазмұндағы көзқарастарды сынға тартты. Құдайларға қатысты антикалық скептизм ең алдымен Грецияның және Римнің бұрыңғы дәстүрлі діндерімен байланысты болған.

Қалыпты міндет іс-әрекеттің ең басты ынтасы ретінде сенім саласында да латындықтарда орын алған, адам өз тарапынан тек қана бағынғын. Бірақ, ол оны жүрегімен сезінген жоқ. Рим дұғасы осындай атауға лайықты емес: ол тек қана механикалық формуламен құпталынған және жазылып кеткен іс-қимылдарымен шектелді. Цицерон «Рим халқының барлық діні құбан шалу мен балгерлікке бөлінген» деп айтқан. Оны азаматтық қатардың ажыратылмайтын элементі деп санаған. Дінге селқос қараған адам мемлекет дұшпандарының қатарында болуына қаупі болды.

Латынның riligio сөзі «байлаймын» дегенді білдіреді, яғни әулилік әрекеттер арқылы адам мен құдай арасын байланыстырады. Бірақ бұл байланыс қалыпты мінезге ие болды. Олардың ойларынша егер рәсімдердің барлығын орындайтын болса адам мен жоғарғы күштер арасында келісімнің барлық шарттарын адал орындаған деп санаған. Бұнымен Римдік педант үнді заң атқарушыдан кем болған жоқ. Оның өмірі мыңдаған тыйым мен шектеулерге толы болды. Тіпті, Юпитер абызына жылқыға, қамырға қол тигізуіне; 3 күннен артық үйінен тыс болуына да; киімін түйіндеп байлауға да тыйым салынған.

Жалпы, асыра сілтемей айтсақ, ежелгі рим діні мәнін жоғалтқан секілді. Есепсіз табыну Құдіретті құпияның алдында жалған сенімге айналған жоқ. Алайда, діни заңдылықтары да, дәстүрге деген адалдықтары да, ресми табынушылықтары да римдіктердің ынтасына бөгет болған жоқ. Римдіктер өздерінің рухани шөлін қандыру мақсатында этрусшылардың және эллиндердің ,азиаттардың және мысыршылардың наныс-сенімдеріне көңіл аударды.

Ахуал христиандық эллистік әлемге енгеннен кейін, оданда қиындай түсті. Оның классикалық өркениетке қарым-қатынасы антикалық дінге деген критикалық көзқарасы қалыптасты. Шіркеу әкелері өздерінің пұттарға табыну сынында евгемеризмді қолданған. «Пұттарға табынушылардың» жағынан аллегория әдісі бойынша өздерінің ұлттық табынушылық пен мифологияларын дәйектеу үшін әр қашан философия синтезі мақсатына және ұлттық сенімге сәйкес келетін ең жақсы іс-шараларды қолданған.

Политеизмнің шығу мәселесінің теориялық ұғымына деген христиандықтың үлесі адамның күнәхарлық кейіпке түсуі жайлы білімі болды. Ал ол өз алдымен таза монотеизмді әзәзіл пұтқа табынушылар арқылы шектеуге әкелген. Бұл идея көмегімен иудеохристиандық дәстүрлермен греко-римдік политеизмнің белгілі аспектілері арасындағы кейбір ұқсастықтарды түсіндіруге болатын болды. Оның өзінде дінге деген эволюциялық бағдардың ұрығы бар. Алайда, жалпы антикалық дін теориялары натуралдық және рационалдық мінезге ие болған.