4

##### 2.4.1 Иудейлік діннің шығу тарихы және мәні

Иудейлік діннің шығуы және дамуында «Ескі Өсиет» заңдары мен қағидалары байқалады. Иудейлік немесе иудаизм дінінің атауы ежелгі еврей тайпаларын құрушы Иаковтың ұлы Иуданың (Йеһуда) атынан шығады. Иудейлік діннің негізін салушы Мұса емес ол дүниеге келгенше еврейлер Яхве құдайларына, Ибраһим, Ысқақ және Жақып пайғамбарларға табынған. Ең көне діндердің бірі болып есептелінетін иудейлік- еврей халқының ұлттық діні. Бұл дін туралы алғашқы мәлімет көшпелі еврей тайпаларының б.з.б. ХV ғасырда Арабия жеріне келу кезеңнен басталады. Иудейдік діні Ибраһим пайғамбардың құдаймен байланысы құдайдың Ибраһимге берген сөйлесу қасиеттері ақиқат деректеріне негізделінген. Жаратушы ие осы адамды таңдады, оның ұрпақтарының көп болатынын және халықтың көпшілік бөлігін құрайтынын, оның ұрпақтары басқа әлем халықтарының таңдаулысы болатынын ескертті. Ибраһимнің таңдауы бойынша Ысқақ, одан кейін Жақып, Жақыптың 12 ұлы және олардың әулиеті, Израилдің 12 ұрпағын өсірді. Мысыр құлдығында болған аз топтардан тұратын Израил халқы көптеген ұлт пен ұлысқа айналды. Мұса пайғамбар Құдайдың бұйрығымен еврей халқын Мысыр перғауындарының құлдығынан құтқарып азаттық алып берді.Одан кейін Құдайдан алған он өсиеті бойынша діннің ғұрыптары мен заңдарын, ілімі мен қағидаларын қалыптастырады. Мұсаның он өсиеті пұтқа табынуға Құдайдың түрін жасауға қатты тыйым жасады. Ал ғибадатхана салуға, діни белгілер жасауға, оны қоюға Мұсаның діні рұқсат етті. Иудейлік Мұса пайғамбар тұсында нақтыланып, бір құдайға сыйынуды дәріптеген бір құдайлық дін ретінде орнығады. Иудейлік діндегі сенімнің негізі тәңірінің барлығы мен бірлігін мойындау болып табылады. Иудейдік қүдайдың аты «Яхве» немесе «Элохим». Ол біреу тарапынан жаратылмаған әлемнің Жаратушысы және бұл дүниенің иесі. Олардың сенімдері бойынша Құдайдың сүйген ұлты иудейлер, бұл жайында Мұса пайғамбар мен Исраил үлдары тәңірімен Синай тауында серттескен. Бүгінгі күнгі иудейлердің қасиетті жазбалары Танах, Талмут деген екі негізгі бөлімнен тұрады. «Ескі Өсиет» - Танах деп аталатын қасиетті кітабі: 1-Тора, 2-Невиим, 3- Китувим деген 3 бөлімнен тұрады. Тораның арабшасы «Таурат» деп аталады. Тора да өз ішінен 5 кітапшадан тұрады: 1 – Теквин, 2 – Хуруч (шығу), 3 – Левилилер, 4 – Сандар, 5 – Тесние. Тораның түп нұсқасы көне иврит тілінде жазылған. Онда әлемнің жаратылысынан бастап, иудейлердің Мысырға қоныс аударуы, Мұса пайғамбардың өліміне дейінгі оқиғаларды қамтиды. Ал Талмут екі бөлімнен: Мишна және Гемарадан тұрады. Екі бөлімі де, негізінен, еврей дінбасыларының сан ғасырлар бойы Мұсаның қалдырған он өсиетіне берген діни түсіндірмелерінен тұрады. Онда, сонымен қатар үкімдер, тарихы аңыз-әңгімелер қамтылады. Бұнда ежелгі Израил тарихынан бастап, Ханааның жеңу кезеңдері Саул, Дәуіт және Сүлейменнің басқару кезеңіндегі монорхиялардың бірігуі, Судей кезеңі, одан кейін Израил ұлтың бөлінуі, (Солтүстік патшалығы, 10 ұрпағы) және иудейлік (Оңтүстік патшалығы, 2 ұрпағы). Солтүстік патшалықты 722 жылы ассириліктер жаулап алды. Б.з.б 586 жылы Оңтүстік патшалықты вавилондықтар жаулап алады. Иудей патшалығы құлдырап еврей халқы 70 жыл бойы құғын-сүргінге ұшырайды. Кейбір иудейліктер Палистинаға қайтып келеді. Құғын-сүргінге ұшырамай тұрғанда Яхве құдайлары пайғамбарлар арқылы Израил халқына әмір берген. (Иудейліктер «Ескі өсиет» деп аталатын қасиетті жазбалардан тұратын 39 кітапты мойындайды). Көптеген халықтар иудейліктердің көп құдайлықтарын, пұтқа табынушылықтарын, жабайлықтарын сынға алды. Бірақ осы көзқарастарды дәлелдейтін ешқандай куәландырған деректер сақталмаған. Көшпенді өмір салтын құрған еврей халқы қоныстанған жерлеріндегі халықтың діні мен мәдениетінің ықпалына түсіп отырды. Бірнеше мәдениет пен діни түсініктер иудейлік діннің бастапқы ілімін ұмыттыра бастады. Иудейлікте құрбандық шалу, дін өкілдерінің орынын белгілеу сияқты жергілікті халықтардың діни ықпалымен жаңа ғұрыптар пайда болды. Бірнеше ғасырлардан кейін пұтқа табыну етек алады. Көп құдайға табынып кеткен еврейлерді Иудей патшасы Иосия б.з.б. 662 жылы дін реформасын жасап, бір құдайға қайта табындырады. Жер-жердегі пұтханаларды бұзып, Иерусалимде үлкен ғибадатхана салдырып, бір орталыққа бағындырады. Онда әлемді жаратқан бір Құдай ғана – Яхве бар. Ол еврей халқының қамқоршысы, әлемді билеуші деп насихатталды. Бұл пұтқа табынуға қарсы күрес жариялаған әр түрлі әлеуметтік топтан шыққан, жалған әулиелер мен абыздар санының көбеюіне әкеп соқты. Тылсымнан хабар алғыш абыздар мен әулиелердің белсенділігі артып, иудаизмнің нені уағыздап, неге тыйым салатыны олардың шешіміне байланысты болды. Б.з.б. 586 жылы Иудей патшалығы құлдырап, еврей халқы қуғын-сүргінге ұшырайды. Вавилон, Сирия, Египет т.б. көрші елдерге бас сауғалаған еврейлер пұтқа табынбаса да күнделікті тіршілігіне орныққан рәсімдерін жасап, топпен, не жеке дара мінәжаттарын, діни жырларын оқып жүреді. Күнделікті мінәжат жасау еврей халқының басты құлшылығына айналды. Ол үшін шіркеуге, дін басына, арнайы құлшылық заттарына қажеттілік болмады. Шіркеу орнын Синагога атқарды. Дін басылар рөлін Таурат жазбаларын оқитындар – «Софириммер» атқарды. Софиримдер еврей халқының мәдениетін сақтаушылар, иудейлік діннің ілімдерін жаңғыртушылар деген ұғыммен үлкен құрметке ие болды. Олар жазба Таураттағы (Тора ше-би-хтаб) өсиеттерге түсіндірме беріп, ауызша Таураттың (Тора ше-бе-аль бе) үлгісін қалыптастырды. Сан ғасырлардан кейін жазба Торамен қатар ауызша Торадағы үкімдер мен тыйымдар иудей өмірінің барлық саласын қамтып, діни рәсімінің негізіне айналды. Б.з.б. ІІ ғасырда иудейлікте екі топ – саддукеи мен фарисеи пайда болды. Жоғары топ өкілдері – саддукеилер ауызша Торадағы дін қызметшілерінің (соферим, амораим, раввин, т.б.) жадынан жазған үкімдер мен тыйымдарды мойындағысы келмеді. Олар жазба Торадағы өсиеттерді ұстануға шақырды. Ал орта топ өкілдері – фарисеилер ауызша Торадағы үкімдер мен тыйымдарды орындау, рәсімдерді атқару міндетті деп білді және басымдыққа ие болды. 200-ші жылдары ауызша сақталған діни дәстүрлер қағазға жазылды. Соның нәтижесінде «Мишна» жинағы жарық көрді. Иудейліктер «Мишнаны» Мұсаның құдайдан алынған 10 өсиеті бойынша, діннің ғұрыптары мен заңдарын, ілімі мен қағидарарынан тұратын Мұса Заңы кітабымен теңестіріледі. «Мишна» жинағына «Гемара» атты ұзақ түсініктеме берілген, иудейлер үшін бұл түсініктеме де маңызды еңбектердің бірі. Мишна және Палистиндік Гемарлар Палистиндік «Талмут» деп аталады. Талмут діни кітап болып б.з. 500-ші жылдары бекітіледі. Талмуттың Вавилондық, Иерусалимдік, Палистиналық сияқты бірнеше нұсқалары бар. Тора мен Талмутты оқу әр үйдің парызы болып есептеледі. Римдіктер 135-ші жылы иудейліктерді Палистинадан қуды. Иудейлік дін басқа елдерде еврей қауымдастықтары көп болғандықтан сақталып қалды. Әр бір қауымның өзінің шіркеу орыны синагогасы және сол синагогаларда дін қызметкерлері – Раввиндер –оқытушылары бар. Иудей ілімі туралы терең білімі бар, оның Заңдарын жақсы білетін және қауым алдында беделі бар кез-келген иудей, егер қауым қолдаса раввин бола алады. Раввин болатын адам қасиетті кітаптары Талмут ілімдері мен Заңдарын қабылдайды. Иудейлік дін бойынша, адам құдайдың қолымен өзіне ұқсас етіп жаратқан, сондықтан құдай мен адам арасында еш кім делдал бола алмайды. Адам жамандығы мен жақсылығына құдай алдына барғанда есеп береді және оның күнәсі кешірілмейді. Ол өмір заңдылығы – себеп пен салдарға еріксіз бағынышты. Алайда адамның жақсылық не жамандық жасауды таңдау еркі бар. Құдайға есеп пен құлшылық жасауға болмайды, жақсылықтың сыйын о, дүниеде немесе алдыңғы өмірінде алады. Иудейлік адам жанының өлмейтіне сенеді. Жанның тәнге қайта келуі жайлы бірнеше қайшылықтар бар. Иудейлер тозақ пен жұмақтың барына сенеді. Құлшылық жасау иудейлікте міндетті іс болып есептеледі. Ол адамның құдайды қаншалықты мойындайтынының көрсеткіші болып саналады. Діни рәсімдер халықтың дін мен дәстүр жалғастығының бірден-бір жолы болып есептеледі. Еврей күніне 3 рет мінәжат жасап, Тораны (Таурат) үнемі оқу керек. Оны синагоганы көпшілікпен жасау сауаптырақ. Иудейлік діндегі сенімнің негізі Тәңірінің барлығы мен бірлігін мойындау болып табылады. Сондай-ақ , иудейлер періштелерге, ақирет күніне, тағдыр мен қазаға, құтқарушы мәсіхтің келуіне сенеді. Раввиндер (оқытушылар) Заңды 613 уағызға бөлді, оның 365 тыйым салынған уағыздар, 248 орындауға міндетті уағыздар. Әр бір уағызды раввиндер майда- шүйдесіне дейін қарастырып, нақтылады. Сөйтіп, иудейліктердің өмірі туғаннан бастап, қайтыс болғанға дейінгі діни қызметтері көрсетілді. ХІІ ғасырда иудей философы Робби Моше бен Маймон (1135-1204) діни рәміздерді былай құрастырған: Құдай (Яхве) барлық нәрсенің жаратушысы; Яхве біреу; Яхвеге ғана дұға жасап, оған жалбарыну керек; Яхве адамдардың барлық әрекеттері мен ойларын біледі; оның бұйрықтарын орындағандар сыйлыққа бөленеді, ал орындамағандар жазаланады; Яхве құтқарушы мәсіх түсіреді; Мұса пайғамбардың барлық сөздері дұрыс; ол – пайғамбардың ең ұлысы; Тора Яхве тарапынан Мұса пайғамбарға түсірілген кітап; иудейлік дін Яхве тарапынан жіберілген. Иудейлерде тағы 10 әмір өте маңызды. Бұл әмірлерді Мұса пайғамбарға Тур тауында Яхве құдайдың өзі берген: «Сені Мысыр өлкесіндегі тұтқындықтан шығарған құдайың Яхве – менмін; Қолдан пұт жасап, оларға табынбайсың; Құдай Яхвенің есімін кез-келген жерде атамайсың; сенбі күнін қасиетті күн деп сана және оның қасиетті екені әр дайым есіңде болсын. Аптаның алты күнінде жұмыс істеп сенбі күні демаласың; Әке-шешеңді құрметтейсің; Адам өлтірмейсің; Зинақорлық жасамайсың; Ұрлық қылмайсың; Көршіңе жалған куә болмайсың; Ешкімнің затына, мүлкіне, жарына жаман көзбен қарап, ашкөздік жасамайсың».

Иудейліктерге тән маңызды күндердің бірі – діни мейрамдар.

Рош ха Шана. Иудей күнтізбесінде жыл басы есептелінетін бұл мейрам (еврейше «тишри» айының 1-2 күндері) қыркүйек-қазан айларында тойланады. Иудейлердің сенімі бойынша, Рош ха Шана әлем мен адам тағдырының қайта жазылатын күні.

Йом Кипур. Рош ха Шананың алғашқы күнінен бастап, тишри айының 10 күндері болатын бұл қасиетті мейрам, иудейлердің сенімі бойынша, құдайдың бір жылдық бағдарламасы бекітілетін уақыт. Сондықтан иудейлер бір жылда құдайдың адамға ауыр тағдыр жазбауы үшін осы күндері құлшылық жасаумен айналысады.

Песах. Иудейлердің Мысырдан шыққанын еске алу мақсатында тойланатын бұл мейрам сәуір айының 15-нен бастап, 8 күн бойы жалғасады.

Шавуат. Яхвенің 10 әмірі мен Таураттың Мұса пайғамбарға түскен күні. Бұл мейрам еврейше шибан (мамыр-маусым) 6-шы жұлдызынан бастап, 2 күн бойы тойланады.

Суккат. Суккат мейрамы иудейлердің Мысырдан шыққаннан кейін 40 жыл шөл далада өмір сүргенін еске түсіру мақсатында тойланатын мейрам. Бұл мейрам кезінде иудейлер Иерусалимге зиратқа барады.

Ханука. Бұл мейрам қараша-желтоқсан айында, еврейше кислав айының 25-ші жүлдызында, Құдыстағы (Иерусалим) керемет туралы еске алу мейрамы.

Пурим. Бұл мейрам ақпан-наурыз айларында, еврейше адар айының 14-ші жұлдызында, Амон атты деспоттан құтылу мерекесі. Бұлардан басқа Иерусалим күні, Тәуелсіздік күні, Йом а-Шоа сияқты атаулы күндері де мейрам ретінде аталып өтіледі. Йом Кипур мен Тамуза, Ава, Тевета, Гедалин сияқты Ораза күндерден басқа атаулы күндері иудейлер жұмыс істемейді, арнайы дастархан жайып, той-думан өткізеді.Солай той-думанмен өткізу діни заңдармен бекітілген. Қазіргі иудейлік діні 3 ағымға бөлінеді: керітартпалық ағым, жаңашыл ағым, тарихи дәстүрлі діни ағым. Тарихи дәстүрлі дін ағымы ультраортодоксті қозғалыс «хасидтік» қозғалыс болып бөлінеді. Иудейлік діннің көпке дейін өзгеріске ұшырамауы оның тұйықталынуы мен өзіндік бір бағытта болуы еді. Қуғынға ұшыраған кездерінде иудейлік діні сол елдердің діні мен мәдениетінің ықпалына түсіп өзгеріске ұшырады.Соңғы кездері еврей халқы қазіргі заман жағдайына қалыптасуға бейімділігін көрсетті. Бұл ерекшелік Америкада қатты байқалады. Америкада еврейлерге құрметпен қарайды және олар өздерін еркін ұстайды. Еврейлер Америкаға толық орнықты иудейлік діннің жаңашыл ағымы пайда болды. Дін ілімінің либералдық формасы салт-дәстүрлерді қарастырады. Иудейліктер сенбі күнін қасиетті күн деп санайды, либералдар осы күнді жексенбі күнге ауыстырды. Олардың дін жүйесі бір құдайлыққа негізделді. Қазіргі иудейлік діннің кертартпалық ағымы либералдар және діни рәсімдер мен дәстүрлерді сақтайтындар аралығын ұстанады. Кертартпалық ағымдағы иудейліктер еврей мерекелерін және негізгі ұлттық салт-дәстүрлерді, ұлттық мәдениетті, дінді өзгертпей ұстауға тырысады. Сонымен қатар олар аса сақтықпен Мұса Заңдарын қазіргі заман талабына сай мәдениет және философиялық ойлармен байланыстыруға ұмтылады. Кертартпалық ағымдағы иудейліктер өте білімді болғандықтан қоғамның парасатты бөлігінде маңызды орын алады. Иудейлер сенім мен адамгершілік негіздеріне қоса мистикалық өмірге мән береді. Бір-бірімен пікір-талас жасағанды ұнатады.

Иудаизмнің «Каббала» атты мистикалық түрі бар. Иудейлер синагогаларда Таурат (Тора) жазбаларын дауыстап оқиды, құлшылықты жүздерін Құдысқа (Иерусалим) қаратып жасайды және ғибадаттарды тек ер адам ғана жасайды. Иудейлердің ғибадаттарында белгілі тәртіп, не жүйе орнықпаған. Олар ғибадатханаларында қалағанынша діни өлеңдер оқиды немесе бір-бірімен сұхбаттасады. Құдайға дұға жасау ең маңызды құлшылықтарының бірі саналады. Иудейлердің ғибадаттары күндік және апталық ғибадат болып екіге бөлінеді. Олар күнді ғибадаттарын таңертең, түсте және кешке жасайды, ал апталық құлшылықтарын сенбі күні (саббат) синагогада да, үйде де жасай береді. Синагогада оралма қағазға жазылған Таурат жазбалары сақталатын «Арон ха-кодеш» деп аталатын Иерусалим жақтан орын тепкен бөлме болады. Сондай-ақ, жеті қолды шырағдан (менора) мен «Дәуіт патшаның мөрі» деп аталатын алты бұрышты жұлдызша (қазір Израил Республикасында байрағында белгіленген) белгілер, иудей ғибадатханасында болатын белгілердің бірі.

Иудейлердің үйлерінің кіреберіс есігінде «мезуза» деп аталатын Таурат үзінділері жазылған оралма қағаздар ілініп тұрады. Үйлеріне кіріп-шығатын иудейлер, сол Таурат үзінділерін сүйіп тұрады.