3

##### 2.3.1 Будда дінінің пайда болуы. Будданың діни ілімі және оған табынушылық

Буддаға табыну жүйесі көп таралаған діни мифтердің бірі. Жайну діні сияқты үнді діндерінің ішкі реформатырлық ағыны негізінде пайда болды. Будда дінінің идеялық негізі – көне үнді философиясынан шықты. Үнді және жайну діндерімен қатар будда діні де дзэнбуддизмге табыну жүйесінің шығуына негіз болды. Будда дінінің шығу тарихы б.з.б. V –VІ ғасырлардан басталады. Ертедегі Үнді елінде пайда болған бұл діннің негізін салушы 560-шы жылы туған Сиддхартһа Гаутама. Ол аңыз бойынша, Солтүстік шығыс Үндістандағы Шуддходан патшаның баласы болыпты. Әкесі Гаутама дүниеге келгенде Жұлдызшыларға баласын көрсетіпті. Жұлдызшылар баланың 32 белгісінен хакім немесе патша болатынын айтыпты. Патша баласының дін жолына түсуінен қорқып, көппен араластырмай оқшау тәрбиелепті. Қайғы-уайымсыз өскен Гаутама 16 немесе 19 жасында ма өзінің бөлесі патшы қызы ханшайым Яшюдхареге үйленеді. Олардың Рахула атты ұлы болады. 29 жасына дейін туған қаласы Капилавастуда тұрады. Сол жасында ол бірінші рет ауру, кәрілік, қаза болған адамдарды көріп, адам тұрмысы ауыр халден тұрады екен деген ойға қалады. Аурудан, кәрілік пен өлімнен ешкімнің айналып өте алмайтынын көріп, одан құтылудың жолын іздейді. Сол үшін үй жайын, хан сарайын тастап кезіп кетеді. 29 жасар Гаутама 6 жылға жуық дүниені кезіп, азаптан құтылу жолын іздейді. Бірнеше дәруіш ұстаздардың уағызын тыңдап, тақуалыққа салынады. Бірақ құтылу жолын көре алмайды. 6 жыл бойы үнді дінінің түпкі ақиқатын іздеп, йоганың әр түрін зерттеп, өзін өлім аузына дейін апарып, аштықтан құр сүрдесі қалса да еш қандай жақсылықтың нышанын көрмейді. Шектен тыс тақуалықтың пайдасы жоқ деген тұжырымға келіп, ол өмір заңдылығы, табиғат жаратылысы жайлы терең ойға кетеді. Гаутама аскетизмнің тұрақсыздығын байқағаннан кейін «Алтын орта» немесе «Ортаңғы жол» жүйесін қолдап, тылсым дүниемен байланысып, бүтіндей тыныштыққа бөленген , ерекше күйге әр адам жеті алады деп есептеді. 525-ші жылдар шамасында Сиддхартһа Гаутама 35 жасында Бодха ағашының жанында отырып, будда болды. Будда көне санскрит тілінен сөзбе сөз аударғанда «күнәдан арылған» деген мағынаны береді. Бодха ағашы «ақыл ағашы» деп аударылады. Будда өзінің ілімінде жалған догмалардан, діни практикадан қашық болудан тырысты. Өмірдің ақыры не, шексіздігі қаншалықты, мәңгі өмір бар ма деген сияқты сұрақтарға жауап беруден бас тартты. Бұлар шындыққа жауап бере алмайтын бос сұрақтар деп түсінді. Ол шындыққа адам өз тәжірибесі арқылы жетеді деген ой түйді. Шәкірттеріне: «бұны Будда айтты деп менің айтқаныма сене бермеңдер, оны өз тәжірибелерімен сынаңдар. Өздеріңе-өздерің жол ашыңдар» деп насихаттайды. Будда азапты өмірдің негізгі себебі - қайғы деп білді. Адам қалаған нәрсесіне байлыққа, атаққа, денсаулыққа жете алмай қайғыға түседі. Оған жеткендер барымыздан айрылып қаламыз деп қайғырады. Көпшілік өмір үнемі өзгеріп, құбылып тұратынын және бақытты, тәтті өмірдің бір күні өтетінін біліп қайғырады. Екінші, адамның қайғы-қасіретке түсуінің себебі – алдамшы үміт пен тоқтаусыз құмарлыққа салынуы деді. Ол қайғыдан айрылуға болатын жол – нирвана деп білді. Гаутама өмірінің соңғы 45 жылында Солтүстік Индияда оның ілімін қолдайтындармен көптеген қауымдар құрды. Гаутаманың бірнеше атақ-лауазымдары мен аттары болды: ақылгөй Шакьямун, Татхагата (ақиқатты айқындаушы), Ақиқат иегері және Бхагават (мырза). Гаутама 80 жасында Кушинагар деген жерде шамамен 480 жылы дүниеден өтті. Кейін Гаутама қалыптастырған ілім заман мен қоғам ыңғайына қарай көп өзгерістерге түсті де будда діні бастапқы ілімнен көп ауытқып кетті. Будда дінінің идеялық негізі - көне үнді діни – философиясынан шықты. Будда дінінің ұлы ақиқаты ретінде белгілі 4 уағыз немесе кеңес бар: 1) азап шегу; 2) азап шегунің себептері; 3) азап шегуден құтылу; 4) азап шегуден құтылу жолдары. Уағыздың түсіндірілуі: 1) Бірінші ұлы ақиқит, ол өмірдің қайғы мен уайымға толы екендігі. Туылған күннен бастап, азап шегудің небір түрлерін, аурудың, кәріліктің және өлімді бастан өткізуі. Нені қалайтынымыз, неден құтылғымыз келеді, осылардың өзі уайымның негізгі көзі болып табылады; 2) екінші ұлы ақиқат, азап шегу мен күйзелістің себебі адамның ой-сезімінің қанағаттануы; 3) үшінші ұлы ақиқат мынаны үйретеді: азап шегуден құтылу жолдарының бірі өзіңнің барлық қалауыңнан және талап тілектеріңнен бас тарту; 4) ең соңғы ұлы ақиқат, азап шегуден құтылудың сегіз жолы немесе баспалдағы. Осы баспалдақтардың қатаң тәртібін орындағанда жетістікке жетесің делінген.

«Сегіз жол» бұл емделу жүйесі. Адамның бойындағы қорқақтық пен әдепсіздікті жеңуге көмектесетін әдеттерді дамытуға шақыру. Әр бір шәкірттері Сангха деп аталатын будда дінін жалғастырушылардың діни ұйымына кіру қажет. Будда кейіннен нағыз шындыққа жетудің және нирванаға жақындаудың сегіз сатылы жолын атап өтеді.

«Сегіз жол» жүйесінің негізгі талаптары:

1. Дұрыс ілім (шындықтың 4 игі істері);

2. Дұрыс талпыныс (ықылас, ниет);

3. Дұрыс сөйлеу (шындықты дәлелдеу және өтірікті жеңу)

4. Дұрыс мінез-құлықты болу;

5. Дұрыс өмір сүре білу (будда дініндегі адамдарға кейбір мынадай жұмыстармен айналысуға тыйым салынған: ет сатумен айналысуға, сатушыларға, қайыр-садақа жинаушыларға);

6. Жетілдіру жұмыстарына ұмтылуға күш салу;

7. Өзіндік талдау жасай алу;

8. Адамның өз ойы мен ынтасын бір арнаға тоғыстыру, өзін-өзі шектей жетілдіруге бағытталған прихотехникалық әдісті білу.

Дұрыс мінез-құлықты болу (4-ші талап) бес өсиеттен тұрады:

1) Адам өлтірмеу

2) Ұрлық жасамау

3) Өтірік айтпау

4) Маскүнемдікке салынбау

1) Азып- тозбау.

Бұнымен қатар монахтардың өмірі мен күн тәртібінің негізгі 5 ережесі бар:

1. Өш алудың белгілі сағаттарда ғана болуы,

2. Би билеуге, ән тыңдауға,

3. Театрланған көріністерді көруге,

4. Қымбат әшекей бұйымдарын тағуға, боянуға, еңбегі үшін алтын және күміс бұйымдарды алуға,

5. Кең және қалың төсекте ұйықтауға болмайды.

Діни жолдағы Сантх ұйымының әр бір мүшесі түгел тықыр қылып алып тастауға тиіс, ерекше тігілген сары түсті киімдер киюлері керек. Адам толық тыныштыққа бөленген ерекше күйде болуы, өз ойы мен ынтасын бір арнаға тоғыстыруға, өзін-өзі шектей білуге тиіс. Буддалар, адамдар мына 3 жолмен қайғы мен уайымнан құтылады деп есептейді:

Бірінші жол – ол Будда діні, екінші жол – Докарма ілімі, үшінші жол – Сангха, діни жол ұйымы.

Әр бір буддалықтардың мақсаты – нирвана жағдайына жету. Олар қайғыдан арылуға жалғыс жол. Нирвана деп, бүтіндей тыныштыққа бөленген адамның ерекше күйін айтады және сол күйге әр адам жете алады деп есептеді. Нирвана- жоғалып, буланып кету деген мағынаны білдіреді. Гаутама «нирвана Құдай немесе Аспан емес» деп үйретті. Оның жүйесі бойынша қайғы мен уайымнан арылуға адам өз күш-жігерімен жетеді деп есептеген. Гаутама Будда бір құдайлыққа және оның мәңгілігіне сенбеді, ол Әлемде, Ғарышта көп құдайлар бар деп ойлады. Олар да адамдар сияқты туылады, өледі, уақытша өмір сүреді деп ойлады. Сондықтан оларға сыйынып, көмек сұрап керек жоқ деді. Оған әсіресе, карма туралы ілім көп әсер етті. Бірақ, буддадағы карманың басқа діндердегіден айырмашылығы болды. Мысалы, карма брахманизм мен жайнизмде құдайлардың құзырындағы құбылыс болса, будда да адамның өзіне байланысты құбылыс саналады. Карма ілімі бойынша адам өлгеннен кейін жаны (дхармадары) ыдырайды. Кейіннен ол біртіндеп қайта жинақталып қосылады. Жанның (дхарманың) жаңадан жинақталуы кармамен анықталады. Яғни, адамның өмірі неғұрлым дұрыс өткен болса, жаңа дхарманың жинақталуы және адам денесіне енуі соғұрлым жақсы болады. Дхарма будда дінінде екі ұғымға ие: жан және заңдылық. Адамның жаны, сезімі, тәні біріккен дхарма. Сондықтан будда дінінде адам уақытша өмір сүретін масыл денесін ойламай, мәңгі өмір сүретін жанын ойлау керек. Оны азаптан құтқарудың қамын жасаған дұрыс делінеді. Будда әр адам туғанна белгілі бір кастаға жататынына сенімді болды.

Каста – діни ұғым, будда дінінде адам белгілі бір кастада туады деп түсіндірілді. Ондағы жазбада Пуруша деген құдайдың мың басы және мың аяғы бар. Оның аузынан – абыздар, діни адамдар (брахмандар), қолынан- әскери адамдар (кшатрилер), денесінен – саудагерлер. қолөнершілер, диқаншылар (вайшилар), табанынан - төменгі тап құлдар, кедейлер. Адамның белгілі бір кастада тууына оның өмірі, істеген күнәсі (карма) әсер етеді деп түсінді. Яғни, адамның күнәсіна немесе жақсылығына байланысты жанның екінші өмірінде құдайдың қандай денесінің бөлігінен жаратылатыны айқындалады.

Карма – (шығыс діндерінде) – кез-келген жанның қайта тууылуындағы болашағын айқындайтын ниет пен іс-әрекет жиынтығы.

Будданың адам жаны туралы өз пікірі болды. Үнді діндеріндегі жан (рух) берік және ол сол беріктік қалпымен тұтас күйінде өз кармасымен басқа адамға көшеді деген түсінік бар.. Будда ілімінде жан (рух) бірнеше психологиялық сатылардан тұрады. Рух олардың танымында бір денеден екінші бір денеге көшіп жүретін, өлмейтін зат болып көрінді. Осылай болуы оның кармасына байланысты деген ұғым қалыптасқан. Жаңа туған балаға басқа біреудің жаны кіретін болса, сол адамның барлық істеген жақсылықтары мен күнәларын бастан кешеді. Бұл жағдай әділетсіздік қой. Будда ілімін қолдаушылар бұл ойды дұрыс түсінбеген шығар. Қалай айтса да будда дінінде жан (рух) туралы дұрыс түсінік жоқ. Будда дінінің қасиетті кітабы Типитаха деп аталады. Ол үш бөлімнен тұрады. Будда қайтыс болғаннан кейін дәстүр бойынша будда ілімін оның шәкірттері жалғастырып жазды. Типитаха кітабы төрт жыл құрастырылған. Бірінші бөлімі – будда дінінің жоғарғы лауазымды адамдар ережесі туралы. Екінші бөлімі – будда сөзі деп аталынады. Үшінші бөлімі – будда ілімінің ережелер жиынтығы.

Үнді діндеріндегі екі негізгі жағдай – адам жанының айналуы (самсаре) және карма Гаутама ілімінде маңызды орын алады. Оның сөзі бойынша мәңгілік ештеңе жоқ, жан бір адамнан екінші адамға берілгенде ол адамның «мен» деген жеке-даралығы берілмейді. Адамның бар болуы - буддалықтар үшін, сезімдердің және өткінші уайымдаудың, бір нәрседен алған әсердің жиынтығы. Буддалық «әулие» (архат) әлемде болатын кездейсоқ табиғат құбылыстарына және өмір сүріп отырған ортасына тәуелсіз болып, іштей рухани тыныштыққа бөленген ерекше күйде және абсолюттік санаға ие болуға тырысады. Бұл – жаңару болып табылады.

Гаутаманың ойынша әулие адам ақылдың бес баспалдағы мен ақылдың он түйініне қол жеткізу керек деп айтқан. «Түйін» - өзіне сенімділік, сенім және пайдалы жақсы істер, алдыңғы өмірі жұмақта болуын қалайды. Нирвана жағдайына жету үшін жеке тұлға - бүтіндей тыныштыққа бөленген, карма заңдарынан босатылған болуы керек. Гаутама қайтыс болғаннан кейін (480-ші жылы 80 жасында Гаутама қайтыс болды) будда діні Үндінің Солтүстік Батыс бөлігінде пайда бола бастады. Б.з.б. ІІІ ғасырда Маур династиясының патшасы Ашока 265-ші жылдары будда дінін мемлекеттік дін деп жариялады. Ашока патша бұл дінді көпке тарату үшін елдік түпкір-түпкіріне будда монахтарын жіберіп отырды. Будда діні Үнді елінде кең таралып, б.з.б. ІІ және І ғасырларда алғашқы буддалық монастырлар салына бастады. Монастырлар салынғаннан кейін діннің әр түрлі ағымдары мен буддаға табынудың ғұрыптары пайда болады. Будда дінінің бұл ағымдары үнді саудагерлері арқылы Цейлон, Непал, Бирма, Лаос, Тайланд, Камбоджия, Индонезия елдеріне тарады. Ал Қытайда,Тибетте, Жапонияда, Монголияда, Оңтүстік Батыс Азияда және Ресейдегі бурят, қалмақ, тува халықтарының арасында будда дінінің махаяна ілімі орнықты. Будда діні бүгінде дүние жүзіне кең тараған негізгі үш діннің бірі.