2

##### 2.2.2 Православиялық орыс шіркеуі: қазіргі заман және тарихы

Феодалдық құрылым барысында тілді, сонымен қоса ақсүйектердің үстемдігін көтеру барысында, Ресейде X-ғасырдаларда православия шіркеулігінде христиандықтардың беделдері көтерілді. Орыстар арасында христиандықтар Византиялықтар және Римдік шіркеу болып екіге бөлінді. Осы екеу аралы тартыста орыстар мен Византиялықтар арасында өзара сауда мен мәдениеттері жағынан ұқсастық, сонымен қоса бірін-бірі қолдау жасады. Бұған себеп православиялық орыс шіркеуіне Византиялықтар тез арада сіңісіп кетті. Новоградтықтар 991 жылы тіпті шоқынды. 1024 және 1071 жылдары Суздаль жерінде шіркеуліктерге наразылық білдірді. 1068-69 және 1113 жылдары православиялық шіркеуге Киев көтерілісі байқалды.

Орыстың ең алғашқы православиялық шіркеуі Византиялықтармен тығыз байланыста болды. Сонымен қоса Константинопольдың патриархиялық бөлігіне жатты. Орыстарға көп жылдар бойы грециялық митрополиттер өздерінің қолдауын жасады.

Святослав ұлы, киевтік князь Владимир христиандықты қабылдап және 988 жылы Ежелгі орыс мемлекетінің ресми діні деп жариялады. Христиан діні Үкіметті мықты нығайтты және басқа елдермен байланысты жеңілдетті, шіркеулердің бөлінуі (скизмдер) католиктік (латындық тұрғыда) шіркеу Римнің Батыс бөлігінде қалды, ал православиелік дін Батыс шіркеуінде қалды. Скизмдердің ресми мерзімі 1054 жыл деп саналды, Рим кардиналы Гумберт және Константинопольдік патриарх Михаил Керуларий бұл екі шіркеуді бір-бірінен жағдайы бойынша бөлді. 1054 жылы шіркеулерді бөлудің бірден бір кезеңі. ІІІ - V ғасырлардың өзінде-ақ Шығыс және Батыс христиандықтарының айырмашылықтары байқалатын, оның себебі Батыста христиан діні римдік заңдылықтың ықпалымен, ал шығыста гректік спекулятивтік ой-пікірмен түсіндіріледі. Осыған байланысты Батыста құдайға табыну,оның ең басты мәселесі, ол күнә және оны ақтау, ал шығыста небір келеңсіз үштік өзара бітпейтін даулар болды. Батыстың құдайға сенуші (Тертуллиан) антикалық мұрагерлікке карсы болған. Шығыстың шіркеу әкелері (Климент Александрий, Ориген Григорий Ниспринята) христиандық қөзқарастағылар. Христиандық рухшылар сауатты болды. Шіркеуде көптеген кітаптар жиналып, қолжазбалар жұмыс істеді, мектептер ашылды. Бұрынғы ауыз-жазбаларға қарағанда өмір мәдениетті бола бастады.

Бұл әсіресе 978-1054 жылы атақты Мудрый Ярослав патшасының кезінде байқалды. Оның бұйрығымен Киевте алтын есікті, жаңа дуалды тамаша София шіркеу құрылысы салынды.

Киев шіркеуінде көптеген орыс және шетелдік суретшілер жұмыс істеді. Бірақ, оның атақты құрылыстарында және шіркеулік иконаларында және суреттерінде, Византияның үлкен ықпалы болды, бірақ жалпы өзіне тән орыстың жаңа сурет және архитектурасы қалыптаса бастады.

Ярослав Мудрый 1051 жылы орыстың метрополиті Иллорионды православиялық шіркеудің басшылығына тағайындады. Бірақ, 15 ғасырдың ортасына дейін–ақ Константинопольдік патриархтары орыс шіркеулерін бақылауын жалғастырды.

Орыс митрополиясы епископияларға бөлінді (яғни, көбіне князьдікке бөлінді). Монғол басқындылығына дейін орыстарда барлығы 16 епископтар болған (Новгордта, Черниковте, Переславта, Владимир Волынсте, Полоц және де тағы басқа). Рухтық «ақ» (әулие әке және дьякондар) және «қара» (монахтар) болып бөлінді. Епископ ретінде тек монах кейпіндегілер қойылды. Митрополиттер догматикалық және ғұрыптық сұрақтарды шешу үшін жергілікті соборды епископтардан жинады. Православиялық шіркеудің ішінде шіркеу ақсүйектеріне жататын митрополиттер мен епископтардың арасында, бояр мен көпестік ортадан шыққан монахтардың арасында да тепе-теңдік болған жоқ.

Православиялық шіркеу княздік қазынадан (шіркеулік ондық) өз үлесін алып отырды. Монастырьлердің қалыптасуымен шіркеулік жер иелену де шыға бастады. Шіркеулік уставтармен (Князь Владимир Святославович, князь Ярослав Владимирович) православтық шіркеудің сот құқығы тек рухани істерге байланысты ғана емес, сондай-ақ барлық азаматтық іспен құқығы рәсімделді. Православтық шіркеу феодалдық қатынасты бекіту мен дамытуда үлкен рөл атқарды. Шіркеудің байлығы мен кірісінің ұлғаюымен қатар православтық шіркеудің саяси іске ықпалы да арта түсті. Монғол-татарлардың жаулап алуы православтық шіркеу үлкен соққы болды. Шіркеу басшыларының ең бірінші мақсаты шіркеудің материалдық күшін қалпына келтіру мен көбейту болды. 1961 жылы Сарайлық епископия Алтын Ордада орналасты. Артынша, орыс халқының монгол-татарларды тақтан тайдыру мақсатымен көтерілуіне байланысты Православтық шіркеу құтқару қозғалысын қолдады. Мәскеулік князьдар ашулы орыстарды біртұтас орталықтанған мемлекетке біріктіру үшін және жатжұрттық басшыны тайдыру үшін бағытталған өз саясатында Православтық шіркеудің экономикалық және саяси ықпалын кең қолданған. Петр митрополиті кезінде митрополия Мәскуге көшірілді; осыдан кейін шіркеу мен мәскеулік князьдармен одақ құрылды. Бірақ бұл одақты қарама-қайшылықтар түптеп жеді. Митрополит Алексей қайтыс болғаннан кейін, Москвалық атақты князь Дмитрий Иванович Митрополит қылып өзінің Митяя деген ізбасарын қойғысы келді.

Бірақ оның ерте өліміне байланысты Мәскеулік Митрополит болып Киприан болды. Шіркеу татарларға қарсы Куликов алаңында жеңісімен аяқталған әскери күш жинауға көмектесті, бірақ 1382 жылы Мәскеуге кенеттен Тохтамыс хан әскері төніп, халықтық көтеріліс басталған сәтте, митрополит Киприан астана қорғанысының ұйымдастыруына қарсы шығып, Тверге қашып кетті.

ХV-ғасырда Византия империасына түріктер жағынан қауіп төнген кезде, көтерілген патриархтар флорентиялық униясы келісімін бекітуге бел буды. Орыс православтық шіркеуі мәскеулік княздарының белсенді қолдауымен бұл қалыптасқан жағдайды константинополь патриархына бағынуынан бас тарту үшін пайдаланды. Атақты князь Василий ІІ Васильевич униилерді мақұлдамады және оған келісімін берген 1440 жылы Мәскеуге оралған митрополит Исидорды монастырьға кіргізді. Орыс Православтық шіркеуінің епископтар ұжымы мәскеулік және барлық Ресей халқынын митрополиті Ионмен (1448) қалыптасты. Осылай орыс Православтық шіркеудің өзіндік өміріне бастау алынды.

ХІV- ХV ғасырлар бойы жер аумақтарын митрополдар кафедрасымен монастрылар ие бола бастады. Православтық шіркеу әр түрлі княздар мен басқа феодалдардан жомарттық көмек ала қоймай, өзі де белсенді байлық таба бастады. ХV- ХVІғғ. аралығында шіркеу мен мемлекеттің арасында ерекше қарама-қайшылықтар болды. Иван ІІІ Васильевич жағдайсыз дворяндарға жер керек болғандықтан, Новгородтағы бояр жерлерімен қоса және новгород шіркеуінің белгілі бір жер бөлігін тартып алды. Алайда халықтың арасында еретейлік идеялардың жайылуынан қорыққандықтан және сыртқы саяси жоспарларды іске асыру үшін Православтық шіркеудің демеушілігінде болу ұлы княз күшінің өз ниетінен бас тартуға және шіркеуліктермен бірігуіне әкеліп соқтырды.

Жалпы орыс шіркеу реформасы Стоглав Соборнда 1551 жылы өткізілді, оған дейін 1547 және 1549 жылдары канонизациондық соборлар болған. Стоглав шіркеуліктермен үстемдік басшылары арасындағы болған күрес алаңы болды. Иван ІV Грозный шіркеулік заңына, жеріне және қаржысына қол сұқпақ болды. Шіркеу мемлекет басшылары тарапынан жеңілдік алу үшін ғана өз құқықтарының бір бөлігінен ғана айырылды. Мемлекет пен шіркеу арасындағы күрестің ірі драматизмі опричина кезінде орын алды. Көптеген шіркеудің жоғарғы зиялы қауымының артынан аңдулар қойып, кейбіреулері көзден жойылды (митрополит Филипп Колычев және т.б.). 1572 және 1581 заңдарымен шіркеулік жер иеленушіліктің өсуі тоқтатылды.

1589 жылы патриарх билігі бекітілді. Константинополь патриархынан тәуелсіз болып орыс шіркеуінің канондық құқықтар нормасымен бекітіліп рәсімделінген. Ол автокефальді және заңды болды.Оның халықаралық мәні артты. Сөйтіп, Ресейдегі шіркеулік басшылық үлкен орталыққа айналды.

ХVІІ ғасырдың басындағы шаруалар соғысы кейінгі ХVІІ- ХVІІІғ. шаруалар соғысындай Православ шіркеуі халыққа қарсы позициясын алды.. Поляк-швед жаулап алушылармен болған еркіне жіберу соғысы уақытында, Православ шіркеуі өкілдері интервентармен байланыс жасағысы келді, бірақ көпшілігі халықтың тәуелсіздік бағытын қолдады.

Үлкен шиеленіс Православ шіркеуі мен өзіндік билік арасында патриарх Никона тұсында болды, ол «әулиеліктік патшалықтан жоғары» тұрғанын жария қылды. ХVІІ ғасырдың ІІ жартысында Православ шіркеуінің құлдырауы басталды. Бұның басты себебі 1653 – 56 жылдары Патриарх Никонның шіркеу ұйымдарының бікітілуіне бағытталған реформаларының (құдайлық қызмет кітаптарын түзетуі, ғұрыптарды унификациялау және т.б.) әсері болды. Жаңашылдыққа қарсы болғандар «ескі сенімді» мақұлдаған халықтың қалалық және ауылдық тұрғындарының төмеңгі бөлігі ескіғұрыптықтар немесе іріткі салушылар деп аталынды. Сондай-ақ сектанттар пайда бола бастады. Православ шіркеуін толығымен өзіне бағындырған шіркеу реформасы І Петрдің тұсында болды. І Петр Солтүстік соғыс (1700-21) үшін қаражат тапшылығына байланысты Монастырь бұйрығын жариялады. Сол арқылы бүкіл монастырь қаражатын қадағалауына алды. І Петр Православ шіркеуінің басшысын өз қарсылысы деп танып, патриарх Адриянның (1700) өлімінен кейін орнына жаңа патриарх саулауына бас тартты. 1720 жылы патриархтық билік түптей жойылды, ал Православ шіркеуін басқару үшін арнайы рухани коллегия – «Қасиетті басқарушы Синод» бекітілді. Синодтың басында жоғары рухани президент тұрды, ал жаңа мекеменің барлық қызметі І Петрдің жақыны Ф.Прокоповичпен жасалынған «Рухани регламентімен» айқындалды. 1722 жылы президент қызметі алып тасталынып, қызметке басшылық Православ шіркеуінің Синодының обер-прокурорына берілді. Православ шіркеуі өзіндік биліктік мемлекет аппаратының бір бөлігі болды. 1764 жылы бүкіл православ шіркеуінің жеке меншік жерлері алынды, алайда бұған Монастырь шаруалары наразы болды. XIX ғасырдың басында православ шіркеуі заңды құқықтарынан айырылған, үкімет басшылығына бағынған православ діни ордасына айналды. 1817 жылы Рухани істер және халық ағарту ісі министрлігі қалыптасты; Синод обер-прокуроры министрге бағынышты болып, департаменттің басшысы болды, ал Синод – жиналысқа айналды. 1824 жылы Православ шіркеуінің істері бойынша басқармасы Синод обер-прокурорының басқаруымен өз еркіне шығарылды. XIX-XX ғасырдың басында Православ шіркеуінің бюрократизациясы шіркеуі мекемелерінің ұлғаю желісімен, шіркеу қызметкерлерінің рухани беделді адамдарға айналуымен, руханият қызметті қадағалауды күшейтумен, оның қызметіндегі собор принциптерін жоюымен көрініс табады.

1861 жылы шаруалар реформасынан кейін шіркеу қызметкерлерінің рухани реформасы өтті. 1867-1869 жылдары реформаның бұйрығы бойынша қызметтің мұрагерлік мінезі жойылды. Сондай-ақ шіркеу кірістерінің іріленуіне байланысты шіркеу қызметкерлер саны қысқартылды. шіркеу қызметкерлер саны қысқартылды. Нақты кызметкерлер саны белгілі болды.

Проваслав клирі халық көпшілікті ұлттық-калониалды феодалды және капиталисті қолдану саясатын жүргізуінде, Ресей Империасының іріткі салушылар мен сектанттарды бағындыруында патшалықтың және басқарушы қоғамның сенімді демеушісі болды. Православ шіркеуі өзінің насихаттау жұмыстарын басқа дін өкілдеріне де жүргізді, ол мемлекеттің орыс емес тұрғындарының орыстандыру жалпы саясатымен тығыз байланысты болды. Православ шіркеу білімінің жаюының ішкі миссияның сыртында шетелдік миссия (Қытайлық, Жапондық және т.б.)да жүзеге асты. ХІХ ғ. 30жж Православ шіркеуімен ХVІғ. дан бері қалыптасқан униаттық шіркеу қосылды. Православ шіркеуінің мемлекетке сенімді қызметі феодалды және капиталистік тұрғыдағы жалпы жағдайымен, сондай-ақ мемлекеттен толық экономикалық тәуелділікпен түсіндіріледі. Эконмикалық базаның құлдырау нәтижесінде Проваслав шіркеуі күн көрі көзі ретінде кредиттер мен сенушілерден алынған кірістері бар еді.

Шіркеу қызметкерлері мемлекеттен қазынаны камтамассыз ету үшін (ХХғ.басында 4мыңнан 7,8мың руб.дейін) алып отырды, ХХғ.басында қазыналық меншігінде 1/3 монастырлері болған.

1840 жылдары шіркеу қызметкерлеріне еңбек ақы төлеу туралы талап қойылды, бірақ ол XIX ғасырда ғана іске асты. Шіркеудің үлкен жер мекені болған жоқ: 1910ж тек 2,3 млн. Ондаған жерлер православиялық шіркеу қарамағында 1,5 млн болған. Ондаған ұсақ ауыл шіркеу қарамағында тек 0,8 млн болды. Ондаған, немесе Ресейдің барлық жерінің 0,1% архиерейттік уйлер мен монастырларға тиісілі болды және пайда бере алатын еді. Кейбір монастырлар, әсіресе ірі; Троице-Сергиева, Александро-Невская және Киево- Печерская лаврлар сауда орындарын, пайдалы диірмендері және т.б. жеке шаруалары болған. 1917 жылы православиялық шіркеу қарамағында 77727 шіркеу мен шоқыну үйлері, сонымен қоса 95 мың монах қызметкерлері болды. 1913 жылы мемлекеттік қаражаттан Православ шіркеуін камтамассыз етуге 44,5 млн-нан астам рубль бөлінді. Шіркеуде өткізілетін діни рәсімдерден,шіркеу қазынасы қорына көптеген қаражат түскен.

XX ғасырдың басында православия шіркеуінің беделі түсе бастады. Дінге сенушілердің арасынан жұмысшылар, интеллтгент адамдар кете бастады. XIXғасырдың аяғында күйреу мен түрлі секта ағымдары кең өріс алды., ауылдағы православ шіркеуінің де беделі шайқалды. Үкімет пен православ шіркеуінің бұл күйреу мен түрлі секта ағымдарымен күресі еш нәтиже бермеді, ал 1905 жылы революциялық жағдайлардың нәтижесінде үкімет 17-ші қазан 1905жылы «ұят бостандығы» манифест жариялауға мәжбүр болды. Православ дінінен басқа христиандық дінге өту бостандығы заңдастырылды. Алайда, христиандық діннен христиандық емес дінге кіруге, сондай-ақ қандай да бір дінде тұруға тыйым салынды. Синодтық Православ шіркеуінің құлдырауы Империалистік соғыс кезінде айқын көрінді.

Православ шіркеуімен жаман қарсы алынған 1917 жылы Октябрь социалистік революциясы экономикалық базасын және патшалық демеушілікті құртты.

1918–1920 жылдары азаматтық соғыс және интервенциясы кезінде православ шіркеуі жаңа қатармен күресу үндеуін таратты. Православ шіркеуі 1921 жылы аштық кезінде нан алу үшін шіркеудің құндылықтарының алуының үкімет декретіне қарсы шықты. Бірақ руханияттың бір бөлігі өз позициясында қайтадан қарастырды. Осылай 1923 жылы патриарх Тихон антисоветтік қызметінен бас тартып,ал оның ізбасары Сергей және Синод мүшелері 1927 жылы сенушілер мен руханият адамдарын шыншыл, сенімді үкімет азаматтары болуға шақырған декларациямен шықты.

1941–1945 жылғы Ұлы Отан соғысы кезінде православиялық шіркеу сенушілердің көңіл-күйлерін көрсете отырып патриоттық қызмет жүргізді: қарулану үшін заттар жинаған, жауынгерлерге сыйлықтар,жаралы, ауруларға,мүгедектерге және т.б. көмек жүргізді.