2

##### 2.1.1 Исламның пайда болуы

Ислам дүниежүзілік үш діннің (христиан діні мен буддизмнен кейін) ішіндегі ең жас діннің бірі, бірақ мұсылмандардың саны бойынша ислам екінші орында тұр. Ислам дінін ұстанушылар дүниежүзінің 120-дан астам мемлекетінде 860 миллион адамды құрайды, 40 мемлекетте мұсылмандар халықтың көп бөлігін құрайды және тағы 20-нда аз болса да ықпалды бөлігі тұрады. Дүниенің 50-ден астам мемлекетінде (Мысыр, Иран, Ирак, Кувейт, Марокко, Сауд Арабия, Пәкістан және т.б.) Ислам діні мемлекеттік немесе ресми дін болып қабылданған. Мұсылмандар барлық континентте және мемлекеттерде тұрады, бірақ басым көпшілігі Батыс, Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс Азияда және Солтүстік Африкада тұрады. Шығыс Еуропа, АҚШ, Латын Америка елдерінде ислам ізбасарлары саны бойынша христиандардан кейін 2-нші орында.

Совет Одағы күйрегеннен кейін Орталық Азияның дәстүрлі мұсылман мемлекеттері: Қазақстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түркменстан, Қырғызстан, Кавказдағы – Әзербайжан егемен мемлекеттері болып қалыптасты және дүниежүзілік Ислам ұйымдарына мүше болып кірді.

Ресей Федерациясының мұсылмандарының көп бөлігі Солтүстік Кавказда, Поволжьеде, Приурал, Сібір аймақтарында және ірі қалалар Мәскеу, Санкт-Петербургте және т.б жерлерде шоғырланған. Ресей Федерациясының мұсылмандар саны 18-20млн адамды құрайды, бұл Православ дінінен кейіңгі діндердің саны бойынша 2-нші дін.

Исламның пайда болуы дүниежүзілік діндердің жалпы қалыптасу заңдылықтарына бағынады. Ислам діні Батыс Араб тайпаларының арасындағы ең ықпалды тайпаларының бірі рулық тайпа – Құрайыш тайпасы негізінде қалыптаса бастады, діни және әкімшілік орталығы Мекке қаласында орналасқан. Меккелік құрайыштардың тайпалық құдайы Аллаһ (араб. Аль-Илах) болды.

Құрайыштардың көрші тайпалар мен жақын қала тұрғындарын өздерінің ықпалына бағындыруларына байланысты құрайыш тайпасының құдайы басқа беделді тайпалардың құдайларын ығыстыра бастады. Жалпы сол кезеңнің әлеуметтік мәдени жағдайы монотеизмнің құрылуына әсерін тигізді.

Алайда бүл монотеистік діннің құрылу процесі автоматтық түрде өтпеді. Шешімді импульсті шынайы тарихи тұлға – Мұхаммед (с.а.у.- салалаһу алейһи уассаләм) пайғамбар (570-632) болды. Мұхаммед (с.а.у.) құрайыш тайпасынан шыққан, ата-анасынан ерте айырылып жетім қалған, мал бағып артынан сауда саттықпен айналысқан. Бай, ақылына заты сай жесір әйелге үйленіп, Меккеде саудагер болды. Артынша 610 жылы бірқұдайшыл дін Ислам діні (араб тілінен «бас ию», «өзін құдайға арнау») бойынша үгіт насихат жүргізе бастайды. Ислам ізбасарлары-мұсылмандар «бағынушылар». Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбар тек бір ұлы Аллаһ бар екенін, барлығ ыда Оның құзырына бағынуды, ақыретті және жауап күнін және жер бетінде тыныштық пен әділеттіліктің орнайтын күнін күтумен оған құлшылық етуге шақырған. Мұхаммед (с.а.у.) насихаттакрында әлеуметтік әділдіктің талаптары, имандылардың бауырластығы, кедей-кепшіктерге ауқатты бай адамдардың қайырымдылық көмегі, ысырапты жазғыру, кәдімгі құндылық ережелерін қажеттілігі сөз етілген.

Мұхаммед (с.а.у.) алғашқы идеялары Мекке тұрғындарынан демеу ала алмады. Бірақ адамдағы рухани күш өзіндегі төменгі рухани құштарлық сезімін жеңе білген күшпен тікелей қатынаста болған. Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбармен айқындалған оның тарихи қызметіндегі ұлы күші оның сабырлы құштарлығымен нәрленген. Егер ол бұны әрқашан және әр нәрседе қолданса, ол мүлтіксіз адам болар еді. Сондықтан оның өзінің жасырмағанәлсіздігіне кінә тағу үлкен әділетсіздік болар еді. Сондай-ақ ол қаншалықты шыншыл немесе өтірік пайғамбар болған деген сұрақты қоюдық өзі әділетсіздік болар еді, Мұхаммедке (с.а.у.) берілген «Расулаллаһ» деген аты «Құдай елшісі» мағынаны береді, нақтырақ Құдайдан тапсырма, міндет алған адам. Бұл миссия арабтарға Құдайдың бір екендігін және иман ету керектігін, жақсылық пен жамандықты айыра білуді, ақыреттің болатына сенуді насихаттаудан тұрған. Мұхаммед (с.а.у.) өзінің сауда-саттық жұмыстарын адал және сәтті жүргізгендей Құдайдан алған тапсырмаларында бар күш-жігерін салып атқарған. Тарихта рухан әрі материалды салада бірдей жетістікке жеткен адам бір ғана Мұхаммед (с.а.у.) екені даусыз. Мұхаммед (с.а.у.) исламға деген ықпалы Иса Мәсіх пен Қасиетті Павелдің Христиан дініне жасаған ықпалынан әлде қайда басым. Мемлекет жүйесі мен дін жүйесінқатар түйістіре білуінен-ақ Мұхаммед (с.а.у.) тарихтағы ең ықпалды тұлға екенін көреміз. Сондықтан оны өтірікші немесе жалған пайғамбар деу үлкен әділетсіздік. Ол умми болса да, ғалам кітабын өте жақсы оқығандықтан өзімен тайталасқан небір оқымысты, ақылдыларға дес бермеген. Сондай-ақ ізінен ергендер арасындағы деңгейі ең төмендермен де оңай тіл табыса білген. Қоспасыз шешендік пен арлылықты, сезімталдықты бір жерге түйістіре алуы оның ықпалын арттыра түсті. Оның риясыз құлық, шын пейілмен іс жасайтындығы жүзінен-ақ белгі беріп тұрған. Бұл – қарсы алдындағы адамға деген үлкен ізет - құрметпен ұқтыратын. Ол - оқыған адамды да, оқымаған адамды да баурап, оларға бағыт-бағдар сілтейтін тамаша қасиетке ие болған.

Мұхаммед (с.а.у.) - өмір шындығын бүкпесіз ұғына біліп, соны ғұмырының арқауы еткен тарихтағы санаулы бақытты адамдардың бірі. Ол – Аллаһ Тағаланың Елшісі. Өмірінің соңына дейін өзінің кім екенін ұмытпай, жаратылыс мақсатын ұқтыратын қызметін қалтқысыз атқара білді. Хақтан алған хабарларын өзіндегі өте үлкен жауапкершілікті сезіне отырып, сондай бір байсалдықпен әрі асқан кішіпейілділікпен өте дәмді қылып халыққа жеткізе білді.

Мекке қаласындағы қайырымдылық Хадистер Үйінің мұғалімі Мұхаммед ибн Жамил Зинудің «Ислам парыздары және иман» кітабында «Мұхаммед – Аллаһ Елшісі» деген сөздердің мағынасы түсіндіріледі.

Мұхаммедтің (с.а.у.) Аллаһтың бізге және барлық адамзатқа жіберілген Елшісі екеніне сенуіміз керек. Аллаһтың бұйрықтарын орындап, Оның рұқсат етпеген және адамдарды жолатпаған нәрселерден бас тартуымыз керек. Біз Аллаһқа Оның орнатқан заңына сәйкес құлшылық жасауымыз қажет».

1.Шейх Абіл-Хасен әл-Нәдауи өзінің «пайғамбарлық» кітабында келесі сөздерді айтады:

«Барлық уақытта және барлық халықта пайғамбарлардың үндеулерінің ең маңызды және ұлы мақсаты адамдардың Аллаһқа деген көзқарастарын түзету, сондай-ақ иесі мен құлының арасындағы қатынасты дұрыстау болды. Олар шын жүректен Аллаһтың дінін қабылдауларына және жақсылық пен жамандықты жаратқан, құлшылық жасауға және пәк қызмет етуге лайықты Аллаһқа табынуға шақырған. Пайғамбарлардың қызметтері өздерінің өмір сүрген уақыттарында пұтқа табынушылыққа қарсы бағытталған»

2.Құдіретті Аллаһ пайғамбарға: «Айт: «Аллаһтың қалауынсыз өзіме жақсылық немесе жамандық жасауға күшім жоқ. Егер мен ғайыпты көрер болсам, өзімді жақсылық берекесімен қамтамассыз етер едім және жамандық атауы маған жоламас еді. Мен сіздерді тек сақтандырамын және сенушілерге тек жақсылық әкелемін».

Аллаһ Елшісі айтқан: «Мені Мариям ұлын христиандықтар сияқты асыра сілтеп мадақтамандар. Мен - тек Оның құлымын, сондықтан «Аллаһтың құлы және Оның Елшісі» деңдер» (осы жайында Әл-Бухари риуаят еткен).

Мадақтау – артықшыл және асыра сілтеген ардақтау болып табылады. Біз христиандарға қарағанда тек бір Аллаһты ғана мадақтаймыз, ал олар болса, Иса ибн Мариямды Аллаһқа серік етіп, көп құдайлылыққа бас ұрды. Біз болсақ, «Мұхаммед – Абдаллаһ (Аллаһтың құлы) және оның Елшісі» дейміз. Қасиетті кітапта (Құран кітабы) пайғамбардың мадақталуы оның бұған лайықтығын білдіреді.

3.Мұхаммед (с.а.у.) пайғамбарға деген махаббат оның басқа еш нәрсеге емес тек бір Аллаһқа шақыруына ден қоюымен анықталады.

Аллаһ Елшісі айтты: «Егер сен сұрасаң Аллаһтан сұра, егер саған көмек керек болса, онда оны Аллаһтан ізде» (Әл-Термизи жеткізген хадис).

Қайғы мен мұң кезінде Аллаһ Елшісі: «Уа, Мәңгі тірі! Уа, Пәк! Өзіңнің Рақымыңмен сеннен көмек сұраймын!» деп дұға еткен (бұл хадис жақсы деп саналады және Әл-Тирмизимен риуаят етілген).

Пәк махаббат жайында айтқан ақынға Аллаһтың рақымы болсын:

«Егер сенің махаббатың пәк болса,

Сен оған құлшылық жасар едің,

Ғашық адам сүйіктісіне бас иеді».

Сенің махаббатың пәк болу үшін, сен бір құдайшылдықты шақыруды жақсы көруің керек, бұдан ислам басталады. Бір құдайшылдыққа шақырушыларды жақсы көріп, көп құдайшылдықты насихаттаушыларды жек көруің қажет.

Ең алғаш болып, Мұхаммедтің (с.а.у.) пайғамбарлық міндетіне сеніп, ислам дінін қабылдаған әйелі – Хадиша, Мұхаммед (с.а.у.) тәрбиеленушісі – Әли, сондай-ақ асыранды ұлы Зейід еді. Белгілі болғандай Мұхаммедтен (с.а.у.) ұл ұрпақтары қалмаған: Хадишадан туылған үш ұлы балалық шақтарында дүниеден өткен, қыздары болса – Зейнеп, Рұқия, Үммі-Гүлсім және Фатима тірі қалып, нағыз мұсылман әйелдері атанған. Құрайыштардың арасында жаңа дін ұстанушы әйгілі Меккеліктер, Әбу-Бәкір, Омар және Осман болған, артынша Әлимен бірге халифтер (Мұхаммед (с.а.у.) із-басарлары) болған.

622 жылы Мұхаммед (с.а.у.) өзінің сахабаларымен, із-басарларымен (мухажирлер) Йасриб қаласына қоныстанған, артынша бұл қала Мәдина (пайғамбар қаласы) атауына ие болған. Сонымен 622 жыл мұсылман жыл санау күнтізбесі бойынша «хижра жылы» (қоныстану) жыл басы болып қалыптасты.

632 жылы Мұхаммед (с.а.у.) қайтыс болғаннан кейін, мұсылмандардың басшылары ретінде халифтер болды, олар пайғамбардың жақын туыстарын таңдап сайлауы бойынша жұмыс атқарған. Осындай сайлау арқылы ең алғашқы төрт халифа билік басында болған мұсылман әлемінде «турашыл, әділ халифалар» ретінде танылған. (Хулафа ар-Рашидун): Әбу-Бәкір, 632-634 ж.ж басқарған; Омар (Омар ибн Әл-Хатаб) 634-344 ж.ж. басқарған; Осман ибн Аффан 644-656 ж.ж. басқарған; Әли (Әли ибн Абиталиба) 656-661 ж.ж. басқарған. Бұл халифалар кезінде Ислам арабтардың Иран, Сирия, Палистина, Мысырды жайлап алғанның нәтижесінде араб шекарасынан шығып жайылды. Олардың басқару уақыттары «аср саадат» («бақытты дәуір») атауына ие болды.

VII ғасырдың екінші жартысында Исламның екі ағымы: сүннеттік және шииттік ағымының қалыптасуы басталды. Бұл 656 жылы Осман халифасын өлтірілуінің нәтижесінде халифаттағы алғашқы азаматтық соғыспен байланысты болды. Жаңа халифа Алидің ізбасарлары – шииттер («шии Али –Али қауымы») халифаттағы билік Пайғамбардың ұрпақ мұрагерлеріне (Мұхаммедтің (с.а.у) қызы – Фатима төртінші халифа Әлидің жұбайы еді) берілуін талап етті. Халифа Әли және оның ұлдары Хасан және Хусейн исламның шииттік бағыттағы ізбасарларының ең беделді имамдары еді. Оларға қарсы сүннеттіктер («Сүннет» сөзі Мұхаммедтің (с.а.у.) жолы, хадистер жинағы – өмірінен алынған әңгімелер) халифаларды Пайғамбардың тұқымына немесе туыстыққа байланыстырмай сайлауына барлық қауымымен талап етті. Бұл тартыс 661 жылы Әлидің және 680 жылы оның ұлы Хусейннің өлімімен, сондай-ақ сүннеттіктердің жақтасы Омеят әулиетінің қалыптасуына (661-750жж) әсер еткен Муауи халифінің Халифат басына бекітілуімен аяқталды.

Қазіргі кезде сүннеттіктер барлық мұсылмандардың 90% құрайды. Араб халифаты құлағаннан кейін имандылардың рухани басшысы ретіндегі халифаның рөлі номиналды бола бастады, алайда 1258 жылы монғолдардың Бағдатты жаулап алғанға дейін бағдаттық халифасы (750 жылы халифаттағы билік бағдаттық Аббасит әулетіне көшкен еді) Римдік папа католиктік Еуропаға қандай болса, Азия құрлығының мұсылмандары үшін ол сондай маңызды рөлге ие болған. Содан кейін 1261 жылдан бастап халифа лауазымы Мысырлықтарға өтті, ал 1517 жылдан Осман сұлтандарында болды. Соңғы халифа – османдық (түрік) сұлтаны Мехмед VI Мұстафа Кемал Ататүрктің ықпалымен 1924 жылы мұсылмандардың алдындағы рухани биліктен айырылды.

Сүннеттіктерге қарағанда шииттер сүннеттік халифалардың рухани беделдерін мойындамайды, қайта бұларға халифа Әлидің ұрпақтары – 12имам әулиетін қарсы қояды. 874 жылы құпия түрде 12-нші имамның жоғалуы шииттіктерде «құпия имам» білімін қалыптастырды.