### Кіріспе

##### Дін – ғылыми сараптаулар негізіндегі пән

Осы дүние мен адамды жаратушы Құдайға деген сенімге негізделген әлемге деген көзқарастардың жиынтығы – бұл біздің дін туралы таным түсініктеріміз, діннің сыртқы көрінісі болып табылады. Діни ұстам негізінде қалыптасқан сенім болып табылады. Бұл және жеке басқа табынушы діншіл адамның Құдайға қатысты намаз, құлшылық және құрбандық шалу т.с.с. іс-әрекеттерінің жиынтығы деп те айтылады. Бұл, сондай-ақ Құдайдың адамдардың іс-әрекеті мен тәртібінің ережесіне қойылған міндеттері деп те қабылданады. Сонымен бірге, бұл діни адамдардың біріккен ұйымдары: секта, шіркеу, қайырымдылық және басқа да мақсаттарға арналған ұйымдар болып табылады.

Діни өмірдің сыртқы көріністерін жинақтап білдіру -діннің феноменін құрайды. Діннің белгілерін сипаттау мен дінді анықтаумен тоқталып қалмай, адамзат ойы ерте заманнан бері дін феноменін түсіндіруге, оның табиғаты мен мәнін ашуға тырысып келеді.

Дамыған діндерде бұл ұмтылыс дінді дәріптеумен жүзеге асады. Мұнда дінді «Дін – адамның Құдаймен кездесуі» деген сенімдегі адамның ішкі жан-дүниесімен түсіндіріледі. Адам Құдай жайлы біледі, оған сенеді. Дін Құдайдан шыққан, табиғаты бойынша адамдық емес құдайлық. Осы көзқараспен қарайтын болсақ, біз дінді тек қана дін адамның «Құдаймен кездесуі» негізінде түсіне аламыз.

Дінді дәріптеу түсінігінде «дін – адамның тұрмыстық қол жетпейтін бұлағы арасындағы байланысы».

Православиелік ілімде «Құдай жайлы білім» мен «Құдай білімі» арасындағы айырмашылық айқындалады. Қасиетті жазу мен шіркеудегі оқудың Құдайға сенбейтін адам да маманы бола алады; бірақ Құдайға сенбейтін адамға «Құдай білімінің» ең қасиетті құпиялары белгісіз болып қала береді.

Діндегі Құдайдың бар екендігі және оның ашылуының алғышарты ретінде жорамалданбайтын «сыртқы» феноменін түсіндіру көзқарасы философияның құдайлық емес, адам даналығы ретінде дамуымен пайда болады. Теологқа қарағанда философ діннің түсіндірілуін «жоғарғы бастауға», Құдайға немесе Құдайларға деген сенім дегенмен қанағаттанбайды, бірақ бұл сенімнің мән-мағынасы мен оның тіреуі неде екенін, адамдық тәжірибеде негізі және сананың бар ма екенін түсіндіруге ұмтылады. Дін санамен тексерілуі қажет. Осылайша дінге деген сыншылық көзқарас та қалыптасады. Сыншылық деп дінге кері, негативтік деген мағынада емес, қандай да бір ұғымдардың сеніміне деген қарапайым қабылдауларға қанағаттанбай дегенді білдіреді. Мұндай көзқарас өкілдері Құдайға сенетін және философияның мақсаты осы сенімнің рационалдық түсіндірілуі деп ойлайтын діни философияға да тән. Бұл кезде діни сенімнің объекті ретіндегі Құдай мен философиялық ойлаудың пәні ретіндегі Құдай арасында айырмашылық туындайды, яғни «Авраам, Исаак және Иегов Құдайы» мен «философтар Құдайы».

Тек өткен ХІХ ғ. дінді түсіндіретін және жинақталған эмпирикалық мағлұматтар, тарихи мәліметтер, дінге қатысты психологиялық байқауларға талдау жасалынып, ғылыми ойлай әдістерімен жалпыланатын ғылыми зерттеудің пәні болып табылатын ғылыми көзқарас қалыптасты.

ХІХ ғ. соңында дін туралы ілім – дінтану пәні және әдістері болатын ғылым, білімнің жеке облысы ретінде қалыптаса бастады. Сондай-ақ, дін туралы ілімнің пәні болып «қасиетті», «ғажайып» Құдай немесе Құдайларға деген сенім емес. Ол дінді мәдениеттің құраушы бөлігі ретінде және адам қызметінің басқа да облыстарымен: діни санада қандай қызмет түрі қалыптасады және қалайша, дін әлемді қалай түсіндіре алады, қандай әрекет түрлерін және тәртіп нормаларын ұсынады және индивидтің жүріс-тұрысына, эмоцияналдық өмірге әсері қандай сияқты өзара әсерлері арасындағы байланыс оқытады.

Жеке рухани өмірдің субъективтік тәжірибесі негізі болып табылатын «табиғат» жайлы немесе діннің «құпиясы» жайлы ойлаулардан объективтік байлық ретінде адамның өз бетінше айрықшалануы және адамдық ойлау және тәртіп нұсқалары ретінде дінді оқытуға көшу үшін ғылыми ойлау әдістеріне қол жетпейтін «ақыл құпиясы» ретінде діннің барьер-ұсынысынан өту қажет, сондай-ақ дінге адамның санасымен жетуге мүмкін болатын құбылыс ретінде қарап, діннің мораль немесе өнер сияқты ғылыми тұрғыда түсіндіріле алатынын мойындау қажет.

Дін туралы ғылыми білім объективті және ол дүниеге деген түзу және теріс көзқарастарды көздеуге бағытталған идеологиялық «бағалау» қарым-қатынасымен ерекшеленеді. Дін туралы білімде оны қорғау және түсіндіру немесе сынау, терістеу функциялары жоқ. «Дінге қалай қарайсың» және «дін туралы не білесің» деген сияқты сұрақтар, әрине, шектеседі, алайда бұлар әр түрлі болып табылады. Дін туралы ғылыми білім өздігінен діни, діни емес, дінге қарсы, атеистік емес болып табылады.

Дін – күрделі құбылыс. Дінтанудың дамуы әрқайсысы діннің белгілі бір аспектілерін қамтитын бірнеше пәндердің дамуының бірлесуі арқылы өтті. Алғашқы уақыттарда салыстырмалы дінтану дамып, дін дегеніміз тарихи құбылыс деген ой қалыптасты. Басты назар мифтер пен оның тарихын оқуға аударылды. Миф аңыздарда дін шынай өмірді түсіндіру және адамдардың жан құбылысын өрнектейтін тарихи тәсіл ретінде және тарихи оқиғаларды Құдайдың әмірі ретінде қабылдау қалыптасты. Зерттеушілер халық ауыз әдебиетінде, ертегілерде біздің заманымызға дейін жеткен ежелгі миф аңыздардың қалдықтарын анықтады. Дінтанудың дамуына М.Мюллердің (1823-1900) мифтерді және салыстырмалы лингвистиканы зерттеуі маңызды рөл атқарды. Ол діннің не екенін, адамның рухында қандай негізі болатынын, тарихи дамуда қандай заңдарға сүйенетінін түсіндіруге тырысты. «Кім бір дінді білсе, ол ештеңені білмейді» деген тұжырымға сүйеніп, қандай да бір дінді түсіну үшін оның ежелгі формасын тауып, оны басқа діндермен салыстыру мақсатында салыстырмалы тәсілге сүйенді. Бұл тәсілден христиан діні де тыс қалмады. Көптеген діндер сияқты христиан дінін де басқа діндермен салыстырып, ұқсастықтар мен айырмашылықтарын табуға болады. Барлық дінге де бірдей, объективті қарым қатынас болуы қажет. Әрбір діннің анықтамасы мен мән-мазмұны философиялық түрде қаралып, барлық дінге ортақ формалары анықталып, әрбір дін тарихи тұрғыда қарастырылуы қажет. Осылай дінді оқытудың объективті бастамасы салынып, дінтану жеке пән ретінде бекітіліп, діннің тарихы дамыды.

Ғалымдар әр түрлі өркениетте діннің дамуын зерттей отырып, діни нанымдар мен салт-дәстүрлерді сол қоғамның өзінен іздеп және осы сенімдер мен салт-дәстүрлердің қызметтерін сол әлеуметтік құрылымда анықтау керек деген қорытындыға келді. Дінді оқып үйренуді антропологиялық, этнологиялық, әлеуметтік тәсілдердермен толықтыру қажеттігін және дінді әлеуметтік ортаның элементі ретінде түсіну керектігін тарихи зерттеулер дәлелдеді.

Дінтану – теологияның философияның және басқа көптеген ғылымдардың түйіскен ортақ қызығушылығымен айналысатын пән. Дінді оқып үйренетін барлық ғылымдарды екі топқа бөлуге болады:

- тек дінді ғана зерттейтін ғылымдар;

- діннің басқа әлеуметтік және мәдени құбылыстармен байланысы мен қарым-қатынасын зерттейтін ғылымдар.

Бірінші топқа – дінтану, діннің тарихы, теология; екінші топқа – адамның шынайылығын зерттейтін, яғни барлық ғылымдар: филологиялық, философиялық, тарихи және әлеуметтік пәндер кіреді.

Дін қандай да бір объективті эмпирикалық критерийлердің қолданылуы жат, ішкі жолы адамдық шынайылықтың құпия феноменінің терең түбіне жететін сфераны білдіретін болғандықтан, ол зерттеушілер тарапынан екі шекара арасында ауысып отыратын біртексіз қарым-қатынасты тудырады. Неміс әлеуметтанушысы Й.Керер бұл шекараларды «агрессивті діни» және «агрессивті діни емес» позиция түрінде көрсетті. Алғашқы жағдайда зерттеуші «діннің қасиетті көзі алдында марқабат ету сезімінің әсерінен барлық діни феномендерді әлемдік ретінде қарастыру мүмкін емес» дейді. Ал екінші жағдайда «ол өзінің зерттеуін дінге қарсы күрес ретінде пайдаланады және осы арқылы өзінің ғылыми жұмысына ықпал етеді».

Осы шектер арасында, сондай-ақ, екі типке бөліп қарастыруға болатын көзқарастардың айтарлықтай әртүрлілігі бар:

І түрі. Зерттеуші зерттеу объектісімен өзінің субъективті діни байланысын сезіне алады.

ІІ түрі.. Зерттеуші зерттеу объектісіне қатынасы бейтарап болып табылады.

Бірінші типке теология және сонымен байланысты болып келетін пәндер кешені жатады, ал екіншісіне – дінтану және діннің қоғамда әрекет ете алуы үшін мәдениеттік және әлеуметтік аспектілерді оқытатын барлық гуманитарлық пәндерді жатқызуға болады.

Теология әлемде Құдайды тану туралы ізденістері мен Құдайды дәріптеу, оның ашылуымен байланысты болатын дін туралы теологиялық емес ғылымдарды зерттейді.

Дінді зерттеуді, бір жағынан, дескриптивті және тарихи деп, екінші жағынан, нормативті деп жіктеуге болады. Нормативті зерттеулер дін постулаттарының шынайылық маңайын, ол уағыздайтын байлықтар және сол сияқты аспектілерді қамтиды. Дескриптивті-тарихи зерттеулердің зерттеу объектісіне діннің құрылымы, оның тарихи дамуы жатады. Қазіргі уақытта дінді зерттеуде дескриптивті әдіс оңтайлы болып табылады, алайда кейбір жағдайларда діни Феномендерді сипаттау нормативтік зерттеулердің элементтерінің көмегімен жүзеге асады. Дінтану дескриптивтік көзқарас негізінде қалыптасты, яғни теологиялық циклдің пәндері белгілі бір нәрсеге қатысты нормативті көзқараспен сипатталғанның өзінде максималды мүмкін объективтіліктен тұрады.

Бейтарап сипаттауға ұмтылуды қандай да бір шамада қазір теологиялық пәндерді сипаттайтын дінге деген «қызығушылықты» нормаларға реакция ретінде қарастыруға болады. Мысал ретінде, христиан теологы қандай да бір тарихи процессті болжам ретінде қарастыра алады. Бұл сенім жағынан толығымен мүмкін. Алайда, тарихи процесстерді зерттеу алдымен ғылыми тұрғыда болуы керек, яғни деректерді назарға алу, тарихи ғылымның әдістеріне сүйену және жаопы түрде ғылыми зерттеудің әдіснамаларын пайдалану қажет.

Қазіргі уақытта дінтану, көбінесе, дескриптивтік кешенді пән болып келеді. Бірақ та, дәстүрлі дінтануға діннің философиясы мен теологиясы сияқты діннің шынайылығын бағалау бағыты тән.

Әртүрлі діни дәстүрлердің өзіндік теологиялық жүйесі болатынын айтудың қажеті де жоқ. Бірақ, дінтанушының шығармашылығында дәстүрлердің ізі болғандықтан, шығармашылығы соған тәуелді болып келеді және осылайша дінтанудің зерттеу объектісін құрайды.

Дінді зерттеушілер көп жағдайда егер дін үшін діннің ішкі терең аспектілерін түсінумен құрбан етпесе, онда объективтілік қажет және дұрыс екендігімен келіседі. Сондықтан да дескриптивті және нормативті көзқарастар арасында нақты шекараны жүргізу талабы жиі естіледі.

Дінтануды адамның трансценденттіге, Құдай немесе Құдайларға, ішкі (психологиялық) және сыртқы (әлеуметтік мәдени) деректерін есепке алатын қасиетті ілімдердің жиынтығын қарастыратын қандай да бір ойларға қарағанда адамның діни жүріс-тұрысын оқытатын гуманитарлық ілімнің ерекше түрлілігімен сипаттауға болады.

Көптеген зерттеулер нәтижелері адамзат тарихы дін деңгейлерінің болмаған кезінде ештеңе білмегендігін куәландырады. Адам табиғатының тереңіне бойлай, барлық адамдардың ортақ мәселелерін қозғай отырып, дін қоғамдық психологиямен, көңіл-күй және рухани қозғалыстармен, сондай-ақ, экологиялық мәдениеттің шарттары мен түрлер типтерімен байланысты. Қоғамға белсене араласа отырып, дін әлеуметтік шындыққа ықпал ете өз кезегінде осы әлеуметтік шындықтың ықпалымен қалыптасады.

Дінтану күрделі және өзгермелі зат туралы кешенді білім болғанымен, жүйелі сипатқа ие. Оның құрамына атропологиялық, әлеуметтік, психологиялық, дін философиясы, этнография жатады. Пәннің күрделілігі мен көп аспектілі сипатын ескере отырып, дінтануда объективті-ғылыми нәтижелерге жетудің қиын екендігін ескеру қажет. Осы мәселе төңірегінде көптеген ғалымдар өз еңбектерінде саналы түрде европоцентрлік, христиандық үрдістерді көрсетті. Осыған орай бірнеше болжамдар пайда болды. Мұндай көзқарастың мысалы ретінде, католиктік әлеуметтанушы В.Старк еңбектерін айтуға болады. Э.Тайлор және Дж.Фрэзер сияқты ғалымдар діннің әлеуметтік ортадағы шарттылығын мойындады. Бірақ, олардың еңбектерінің дінтанудағы орасан зор екендігіне қарамастан, тарихи үрдісті түсіндіруде дінтанудың сызықты-эволюциялық түсінігі кері әсерін тигізді.

Дінтану тек теологиялық және философиялық-діни ойлардың көздерінде тұратындарынан ақырлы түрде теңелгенде ғана объективті болады.

Мұндай жағдайда, өзінің анықтамасына сәйкес келуі үшін дінтану деректерді позитивті оқытумен, әлеуметтік формалар мен діни өмірдің өзара және топтар арасындағы құрылымын оқытумен қатаң түрде айналысуы қажет.

Тәжірибе жүзінде әр дін доктрина, мифтер, сезімдер, рәсімдер, институттар және сол сияқты элементтер өзара байланысты болып келетін жеке жүйе немесе жүйелер жиынтығы ретінде беріледі. Сондықтан да бұл жүйенің шегінде орналасқан қандай да бір сенімді түсіну үшін оның нақты контекстін есепке алу , яғни осы жүйенің құрамында болатын басқа сенімдер, ритуал және басқа да аспектілер бар екендігін ескеру керек.

Басқа жағынан, әр діннің жеке ерекшеліктері бар және осы діндер арасында салыстырулар жүргізу осы жеке аспектілерді басуы мүмкін. Дінді зерттеушілердің көпшілігінің ойынша мұндай салыстырулар мүмкін және қиынға түседі. Әр діннің өзіндік ерекшелігі контраст дегенді білдіретін салыстырулардан табылады. «Дінді салыстырмалы оқыту» түрінде дінді оқыту діндерді салыстыру мүмкіндіктерінің себебі болып келеді, алайда көптеген ғалымдар мұндай өрнектерді қолданбауға тырысады, себебі бұрын дінді салыстырмалы зерттеу басқа діндерге қатысты бағалау ойларынан тұрды.