5

##### 2.5.1 Үнді дінінің шығуы және мазмұны

Ежелгі үнді дінінің даму кезеңін Христос Рождествосына дейінгі б.з.б. ІІ және І мың жылдықта, праветтік кезең деп атайды. Праветтік үнді дініне табынушылар туралы белгілі мәліметтер онша көп емес. Олар Солтүстік Индияның орталығында тұратын үнділер және аралдың Оңтүстік бөлігінде қоныстанған дравидтер. Ибраһим кезінде ол жер ертедегі таулы жерлерге ұқсас, жалпы түрде өркениетті ел болған. Үнділер проветтік кезеңде көп құдайлықты (политеизм) ұстанды. Прото үнділік дін ертедегі сиқырлау түрлеріне ұқсас. Олар ерекше құрметпен «Ана құдай» және «Мүйізді құдайға», «лотос» кейіпіндегі йогаға ұқсап,отырған құдайларға құлшылық жасады. Ежелгі үнділіктер көп құдайларға құрбандық шалып, от жақты, бірақ бұған дейін ғибадат үйлерін салған жоқ.

Ведалық кезең шамамен Христос Рождествосына дейінгі (Х.Р) 1500 жылдары басталды. Көне замандарда Солтүстік Үнді жеріне Орталық Азиядан көшпенді арий тайпалары келіп, бірте-бірте оңтүстікке қарай жылжи бастады. Арийлер аспан, жер, от, жел, су, т,с.с табиғатты басқарып тұрған көп құдайларға табынды.Олардың маңызды құдайлары: Индра - космос және жұлдыздар құдайы; Варуна- аспан құдайы және Агни - от құдайы. Арийлер бұл кезеңде жергілікті үнді халықтарымен араласып, діндері жаңаша дами бастады. Құрбандық шалды, от жақты. Құрбандық шалу кезінде құдайларға мақтау өлеңдер айтып, би биледі. Кейін сол мадақ өлеңдердің мәтіні жазылып, ол «Веда» деп аталды. «Веда» көне үнділердің діни танымының (индуизм) көзі болды. Бұрынғы құдайлардың қатарына өмір, махаббат құдайы сияқты жаңа құдайлар қосылды. Құрбандыққа шалынған малдар орнын күріш, өсімдік майы, жеміс-жидектер ауыстырды. Діни рәсімдерді орындау кезінде абыздар (діни адамдар) басты рөл атқарды. Ведалық кезеңдегі дін басқа ұсақ құдайларды қамтиды, солардың бірі – Сома, есірткі өсімдіктерінің құдайы. Арийлер құрбандық шалудың күрделі жүйесін жасады, бұл кейіннен каста абыздарының (браминдердің) шығуына әкелді. Арийлер көптеген дравидтік құдайларды және кейбір дравидтік діни көріністерді өз діндеріне енгізді Ведалық кезеңінің артынан шамамен Христос Рождествосына дейінгі (Х.Р) 600 жылдары «Упанишад» кезеңі жалғасты. Осы дәуір кезеңінде үнді діні негізгі екі ағымға бөлінді: халықтық бұхаралық дін және қоғамда дін философиясы сіңген ортаның діні. «Упанишадтықтардың» қасиетті кітабы «Веда», рухтың абсолютті әмбебап біртұтас ұстанымының қайтадан мағанасын ашып берді. «Веда» кітаптарын оқи алатын сол кезеңдегі ең сауатты адамдар абыздар, яғни брахмандар саналды . Соның нәтижесінде «Веданың» төрт нұсқасы сақталып , жеткізілді. 1)Ригведа,2) Самаведа,3) Яджурведа, 4) Атхарваведа . Брахмандар оларды жаңа заманға лайықтап, қажеттілігін ұғындыруға тырысты. Бұл жүйенің басты түсінігі: Ғалам – ол құдай, Құдай- ол ғалам болды. Ежелгі үнді дінің б.з.б. ХХ-VІІ ғасырлар аралығы брахмандық кезең деп аталады. «Брахман» сөзі дін қызметшісі, жаратушы құдай, мақтау дұғасы деген бірнеше мағына береді. Брахмандар философиямен айналысып, адам өмірі мен өлімнің мәнін ашуға тырысты. Брахмандардың философиясы упанишат ілімі негізінде дамыды. Карма туралы ілім адамның белгілі бір кастада тууына оның бұрынғы өмірі, істеген күнәсі (кармасы) әсер етеді деп түсіндіреді брахмандар. Карма – кез-келген тірі жанның қайта туылуындағы болашағын айқындайтын ниет пен іс-әрекет жиынтығы.

Мәңгілік айналатын «Өмір дөңгелегінен» босанып шығу (Макша немесе Мукти), жеке рух Брахманмен бірігіп, ғарыштық рухқа айналады. Үнді діні күрделі және философиялық теориямен ұштасып, тәжірибе жүзінде араласып қалыптасқандықтан дін ағымдар ішінде өзгерістерге түсті.Осылардың ішінде екеуі: Буддизм және Доеанизм. Бұлар кең таралғанның нәтижесі өздері жеке дін болып қалыптасты. Көптеген үнділер бір құдайлық құлшылыққа қайта оралды. Үнді діні, монотеистік, политеистік, пантеистік, үштік құдай сенімін жатсынбай бәрін бірдей қабылдай беретін дін. Бүл дін монотеистік бір дін болып көрінгенімен, үштік құдай сенімі: Брахман (ер адам кейпінде) – Жаратушы құдай, Вишну (сақтаушы) – Жақсылық құдайы және Шива (күйретуші) – Жамандық құдайы. Көптеген үнділер (Вишнулықтар) Вишнуға және оның 10 кейпіне - Аватараларға құлшылық етеді. Вишнудың 9-ы осы әлемді құтқару үшін келіп, онда әділдік орнататына сенеді. Бұл аватаралар: 1) Матсья (балық); 2) Карма (тасбаха); 3) Вараха (қабан); 4) Марасинха (арыстан адам); 5) Вамана (ергежейлілер); 6) Парашурама (балталы жиек); 7) Рама; 8) Кришна; 9) Будда; 10) Калкалар (ақ ат). Осы сенімдерге орай Үнді аңыздарындағы Рама, Кришна, Гита – адам кейпінде жерге түскен Вишну құдайы болып саналады. Аватаралар Вишнудің осы кейпіндегі түрлеріне көбірек табынады. Басқа үнділер, шиваиттер, Шива құдайына және оның әр түрлі кейіптегі әйеліне Дурга, Кали, Парвати, Деви және т.б құлшылық жасайды. Оның көптеген кейіпінде, мысалы: кали – қатігез немесе қанқұмар деген мағынаны білдіреді. Христиандық дәуірде үнді дінінің философиясы жаңа Веданталық кезеңге өтті. Веданта – үнділік философиялық кітабі, «упанишад» ілімі негізде дамыды. Ол бойынша брахмандарға аскеттік өмір салтын кешу, дене қиындықтарын тарту міндеттелді. Брахмандар адамның рухын лас тәнінен өлмей тұрып бөліп алуға болады деп сенді. Рух олардың танымында бір денеден басқа денеге көшіп жүретін өлмейтін зат болып көрінді. Брахманның бойынан барлық жасампаздық сипаттар табылады. Ол – жалғыз, ешқашан өзгермейтін, мәңгі жасаушы, бәрін басқарып тұрушы. Брахмандардың бұл ілімі үнді халқының көп құдайлық түсінігін, әр түрлі діни сенімдерін бір арнаға біріктіре алмады. Онда адамның босатылып шығуға мұқтаж екенін көрсетеді. Адамның жеке тұлғасы ляззат алуға, жетістіктерге жетуге талаптану кезеңдерінен өтеді.

Үнділік философия бұл ілімді уақытша мекен рухтың жаттығу алаңы есебінде қарастырады; Біздің Галактикаға ұқсас шексіз әлем және Галактикалар бар және олардың барлығы карма заңының құндылықтарына бағынады. Ғалам даму, бүліну, қайта құрылу сияқты шексіз қайталанып отыратын бірнеше айналымнан өтеді.

ХІХ ғасырдың ортасында үнді дінінде тағы да реформистік ағымдар пайда болды. Солардың бірі Брахмо Самадж, бұның негізін салған Раммохан Рай бір кездерде ол христиан дінінің ықпалына түскен. Басқа бір тобы Ария Самадж, тәжірибе жүзінде әлеуметтік реформаға шақырғанымен, үнді дінінің соғысқұмарлық теориясын ұстанды.

Өткен ғасырдың екінші жартысында үнді дінінің қайта жаңаруы қайта басталды, бұл ХХ ғасырда жағасын тапты.

Рамакришна және оның оқушысы Вивекананда «Рамакришна миссиясы» деген атпен белгілі қозғалысты ашты. Бұл ағымды ұстанушылар барлық діндердің бірігуіне шақырды, сонымен бірге ведалық үнді дінінің бәрінен жоғары тұратынын және біріккен кезде негізгі орын алатынын айтты.

Осы айтылғандардың барлығы үнді дінінің фиософиясына жатады. Үнді діні көпшілік халықтың діні болғандықтан, философиялық ілімнен алғаш екенін міндетті түрде ескеру керек. Халықтық үнді дінінде каста жүйесі үлкен маңызға ие. Төрт маңызды үнді кастасы немесе «өмір жағдаяттары»... брахмандар (абыздар), кшатрилер (басқарушылар, әскерлер), вайшилар (саудагерлер мен қолөнершілер) және шудралар (құлдар, кедейлер). Халық миллиондаған әр түрлі құдайларға, сансыз шіркеулерге және «Қасиетті жерлерге» құлшылық жасайды. Олардың діни рәсімдері: кейбір тамақ түрлерінен бас тарту; «Қасиетті жерлерге» бару және ол жерлерге қамқорлық жасау; қасиетті мәтіндерді, кітаптарды оқу; өлілерге құрбандық атау; күнді құрметтеу; әр жағдайда да дұға оқу; құлшылық жасау; кришнаның туылған күні мен Шива кеші сияқты қасиетті күндерді атап өту т.б. Индияда гуру және сатха (елкезген әулие адамдар, дәруіш) деп аталатын діни ұстаздар көп.