1

##### 1.4 Дәуірдің қайта өркендеуі мен жаңа заманы

Греция мен Римнің классикалық мұрасын жетік меңгергеннің арқасында, дәуірдің қайта өркендеуі Еуропалық мәдениеттің сипатынан толықтырылды. Сондықтан, осы кезеңде христиан эллинистік пұтқа табынушылардың арасында ең негізгі мәселелер етек алды. Итальяндық гуманист Дж.Бо каччо (1313-1375) бұл мәселені орта ғасырдағы әдіспен шешкісі келді, яғни антикалық аңыздарды астарлап айту әдісімен. Эразм Роттердамский (1466-1536) ежелгі ойшылдар нағыз ақиқат туралы тікелей білімдерде ие болған және христиандық ғалымдардың жетістіктерінен де асып түскен деп мәлімдеген. Оның кейіпкерлерінің бірі Цицерон мен Плутархтың теолог ғалымы Дуне Скоттың мәні зор, басқасы болса Сократ егер католик әулиесі болғанда оған табынуға дайын болды. Алайда пұтқа табынушылықпен байланысты жан-жалдың жаңғыру кезеңі жаңа бағыт алды. Римнің католик шіркеуін қарсыластар пұттарға табынады деп кінәлады және жалған христиандықпен Рим дінің пұтқа табынушылығын қарама-қарсы қойды.

Бұл уақытта дінді салыстырмалы зерттеу қажет екені айқын. Сонымен қатар қайта өркендеу дәуірі жүйеленген мифтік мәліметтерді жинақтауға беталысы артты. Осыған географиялық ашылымдар да себеп болды: мысалы, еш хабары жоқ еуропа халқына дін туралы түсінік пен салттарын танып білуге мүмкіндік берілді. Халықтардың діндерін танып білуге көбінесе атсалысқан испан монархы Бернардино де Саагун, Канададағы француз миссионері Ж.Лафито және итальяндық иезуит Роберто ди Нобили мен Маттео Риччи. Осы соңғы екеуі үнді мен қытай мәдениетіне терең үңілгені соншалық, жаңа дәуірдің басына дейін үздік беделдері болды, Қысқаша айтсақ, ХVІ-ХVІІІ ғ.ғ басқа мәдениеттерді танып, білімдерін жинауға және христиандық емес діндерді зерттеуге ынталандырудың бастамасы болды.

ХVІІ ғ. Соңында және ХVІІІ ғ. Басында діндердің дамуын қарастырды. Итальяндық философ Дж. Вико (1668-1774) ежелгі грек діндерінің даму жолын кезеңдерге бөлінген сызбаны ұсынды. Дж. Виконың сызбасында бұл жүйе төрт кезеңнен өтеді: табиғатты құдыреттеу, апаттарды құдыреттеу, оны адам өзінің бақылауында ұстай алатындай (мысалы: отты, құнарлы топырақты), әлеуметтік институттар (мысалы: үйлену) және де адамдандырылған құдайлардың тобы (Гомер поэмасы)

Ағылшын философы Давид Юм (1711-1776) өзінің «Діннің шынайы тарихы» атты жұмысында басқа сызба-нұсқа ұсынады. Давид Юмның ойынша политизм антропоморфизмнің жалғасын алған (яғни, құдайлар адам кейіпінде болады және мінез-құлықтары да сәйкес келеді). Соңында осы және басқа құдіретке табынудың интенсификациясы оны жалғыз және шексіз құдай түсінігіне әкеп соғады.

Осы кезеңге сәйкес теріс рационализм сапа ретінде, догматикалық христиандық «шынайы дін» үшін көрініс табады. Бұл шынайы дін-парасатты қарама-қайшы болды, пиетистердің эмоциялық, антидогматтық сенімі, олар «ақыл-ой дінінен» «жүрек дінін» жоғары қойды.

Француз энциклопедисті Ф.М.А.Вольтер (1694-1778) политеизмнің пайда болуы абыздардың жұмыстарының нәтижесі деп қарастырған.

ХVІІІғ жаңашылықдықтың шарықтауына И.Канттың (1724-1804) философиялық көзқарасы әсер етті. Канттың рационализмі бойынша өмірлік кеңістікте діңге орын қалдыру керек, яғни Канттың жүйесінде әдептіліктің тірегі ретінде танылды. Канттың бұл рационализмі қарқынды реакцияны туғызды. Бұл кезеңге әлем діндері туралы ақпараттарды толығымен алуға ықпал еткен шығыстану, этнография және антропология дамуының басталуы жатады.

Неміс философы И.Г.Гердер (1744-1803) дін туралы Канттік түсінікті сынаған, мифология тілдің мәселелерін түсіну және ойлау көзі деп қарастырған. Гердерді ойлау және мифология жөнінде ғылыми зерттеудің басшысы деп санауға болады. Ф. Шеллинг осы жолды романтикалық интер-притацияда ұсынды.

Еуропалық емес діндерді зерттеудің дамуы, әсіресе, инийдің Г.В.Ф. Гегельдің (1770-1831) шығармаларында діннің табиғаты туралы пікір-таласы болашаққа кең таралды. Гегель еуропалықтардың дін феномені жайлы, яғни, оның негізінде өзінің диалектикалық тұжырымдамасы бар түсінігіне үлкен әсер етті. Еуропоцентризмнің қазіргі түсінігі мүлтіксіз және қолайсыз болғанына қарамастан бұл теория, сонда да, дінді салыстырмалы және эволюциялық қарастыруды қажет етеді.

Гегель келешек идеалист ретінде, адам тарихына жанның пішін қалыптастыратын әсері бар деп айтқан. Бұл ойға қарама-қарсы француз философі, социологияны ойлап тапқан О. Конт (1798-1857) тарихи процестің оңтайлы эволюциондық кестесін ұсынды. Конттың сөзі бойынша, адамзат өзінің тарихында үш сатыдан өтеді:

- теологиялық, құдай жайындағы ілімдер жүйесі;

- метафизикалық, көрінетін әлемнен тыс, тылсым әлемге берілген атау;

- позитивистік (эмпирикалық), метафизиканы жоққа шығаратын ағым.

Позитивтік социологияның басқа түрін ағылшын философі Г. Спенсер дінді белгісіздіктің кемелденуі деп есептеді. ХІХ ғасырдың соңында эволюциондық теория Ч. Дарвиннің диалектикалық эволюция теориясының дамуында ынталандырылды. Бұл кезеңде эволюционизм парасатты сәнге айналып, білім шеңберінің барлығына енеді, сонымен қатар дін тарихы мен антропологияны қозғай отырып.

Діни феномендерді түсіндіру үшін материалистикалық бағыттар бірінші кезекте неміс философі Л. Фейербахта көрініс тапқан, ол дінді жобаның іске асырылмайтын ұмтылысы және адамзаттың үміті ретінде қарастырған. Бұл идея әрі қарай Маркстің, Фрейдомнің және Бартомның еңбектерінде әр түрлі нұсқада дами түсті.

Бір уақытта әлеуметтік ғылым-тарихы, археология, антропология және басқа да алуан түрлі мәдениет пен әдептіліктің дамуы жүрді және мәдениет феноменін салыстырмалы түрде қалыптастырды.

Алайда, ХІХ ғасырдағы теория қазіргі дін тану дамуының жол ашушысы ретінде болғанымен, метафизикалық сызбаларға негізделген, теологиямен бесекеге түсетін. Олар өзара ішкі атмосферасымен ерекшеленетін, табиғатты және діндердің тарихын зерттеудің кешенді және тиімді жолдарын ашты.