Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

3.6 Жасөспірім жас (10-11 — 15-16 жас)

Дамудың әлеуметтік жағдайы. Жасөспірім жас онтогенездің өтпелі және сыни кезеңдерінің бірі болып табылады. Бұл ерекше жас мәртебесі жасөспірімдер дамуының әлеуметтік жағдайының өзгеруіне байланысты – ересек әлемге қосылуға деген ұмтылыс, мінез-құлықтың осы дүниенің нормалары мен құндылықтарына бағытталуы. Жасөспірімнің осы сипатына байланысты «ересек» сезімі, сондай-ақ өзін-өзі тану және өзін-өзі бағалау, жеке адамға деген өзіне қызығушылық қабылеттері мен мүмкіндіктерін дамыту. Жасөспірімдердің физикалық дамуының орталық факторы жыныстық жетілу болып табылады, бұл ішкі органдар жұмысына айтарлықтай әсер етеді. Жыныстық бейімділік (көбінесе бейсаналық) байқалады және жаңадан қайғыруға әуестік пен ойларында да байланысты болады.

Ересек сезімінің жасөспірімдерде пайда болуы жасөспірімдердің тәуелсіздікке ұмтылуда, ересек адамдарға деген ерік-жігерінде көрсетілген ересек ұжымның толыққанды мүшесі болуына, «ересектердің» өзінің жеке басының қадірін құрметтеуге ұмтылуына, оның пікірімен санасуға ұмтылуына деген субъективті тәжірибесі ретінде көрінеді. Олардың өсу мүмкіндіктерін қайта бағалау жасөспірімдердің белгілі тәуелсіздік пен тәуелсіздіктің, өзін-өзі бағалау және ренжіту ұмтылысын анықтайды, ересектерге қатысты сыншылдықтарын арттырады. Өзінің артқан мүмкіндіктерін қайта бағалау жасөспірімдердің абициаларын анықтайтын тәуелсіздік пен өзін-өзі бағалауға деген ұмтылысын және ренішін, ересектерге сыни көзқарасын арттырады.

Осылайша, дамудың әлеуметтік жағдайы бұл жастың өтпелі кезеңі мен дағдарысын айқындайды. Жасөспірімдік кезеңнің ерекшелігі мен көріністері жасөспірімдердің өмір жағдайлары және дамуы, оның ересек әлемдегі әлеуметтік мәртебесімен анықталады. Тағы бір К.Левин жасөспірімдердің жанжалдың дамуының себептерін қоғамдағы «өтпелі» позициямен байланыстырды. Ол қазіргі заманғы қоғамда тәуелсіз ересектер тобы мен балалар тобы бар екенін мәлімдеді. Олардың әрқайсысының артықшылығы бар. Жасөспірімнің жағдайының ерекшелігі - бұл екі топтың арасында болғандықтан, ол енді бір топ балаларға тиесілі болғысы келмейді және ересектер тобына көшуге тырысады, бірақ олар оны әлі қабылдамайды. Осындай жағдайдағы Левин жасөспірімнің ерекше сипаттамаларының көзін көрді. Ол екі топ арасындағы алшақтықтың артуы және жасөспірімнің қызығушылығы көп болған сайын, жасөспірім кезеңі неғұрлым қиын (5-тармақта келтірілген).

Выготский өтпелі кезеңдегі «дағдарыс» екі фактормен байланысты деп есептейді: жасөспірімнің ақыл-парасатында жаңа қалыптасудың пайда болуы және бала мен қоршаған орта арасындағы қарым - қатынасты қайта құрылымдау: бұл қайта құрылымдау «дағдарыстың» негізгі мазмұнын құрайды. Дамудың әлеуметтік жағдайының ерекшеліктері, ересекте р әлеміне қатысты жасөспірімдердің ерекше жағдайы және осы кезеңде өсіп келе жатқан ерекше сипаты осы жастағы «өтпелі кезең» және «дағдарыс» дептүсіндіріледі. Өмірге ену бір сатылы оқиға емес, ұзақ уақыттық процесс, биологиялық, әлеуметтік және психологиялық аспектілері әртүрлі адамдарда және әртүрлі нақты жағдайларда әр түрлі уақыттық ырғағына ие. Жасөспірім өсіп келе жатқан кезде, адамның жалпы сапалы жаңа сипатына, баланың әрекетінің құрылымы мен құрамына негізделе отырып, саналы мінез-құлықтың негізі, моральдық өкілдіктер мен әлеуметтік көзқарас қалыптастырудағы жалпы бағдар жасалуы кезінде маңызды кезеңге көшеді.

Балалық және жастық шақ арасындағы өтпелі кезеңді жасөспірімдік психикалық дамудың өте күрделі кезеңін білдіреді. Ол туралы айта отырып, жастар мен жасөспірімдер арасындағы айырмашылықтарды ескеріп, «ортажас өспірімдік» жасының болмағанын түсінеміз, біз осы кезеңге типтік, әдеттегідей назар аударуымыз керек. Бір жағынан, психикалық дамудың деңгейлері мен ерекшеліктері бойынша жасөспірім - бұл балалық дәуірдің типтік кезеңі, ал екінші жағынан - ересек адамның табалдырығында тұрған өсіп келе жатқан адам бар, оның күрделі қызметі әлеуметтік қарым-қатынастың жаңа формаларына бағытталған.

Жасөспірімдердің 11-ден 15-16 жасқа дейінгі жасы, ең алдымен биологиялық мағынада, өтпелі жасты білдіреді. Жасөспірімнің әлеуметтік мәртебесі баладан аз ерекшеленеді. Барлық жасөспірімдер - мектеп оқушылары және ата-анасына немесе мемлекетіне тәуелді. Олардың негізгі қызметі - оқу. Психологиялық тұрғыдан алғанда, бұл жас өте қарама-қайшы, даму деңгейі мен даму қарқыны бойынша максималды айырмашылықтармен сипатталады. Оның маңызды психологиялық ерекшелігі - ересек сезімі. Жасөспірім шағымдарының деңгейі оның нақты болашаққа қол жеткізе алмаған жағдайының болашағын болжайды. Бұл негізде жасөспірім ата-аналармен, мұғалімдермен және өзімен бірге жасқа байланысты қақтығыстар бар. Жалпы алғанда, бұл балалық шақтың аяқталу кезеңі және одан «өсу» басталуы.

Жасөспірім кезеңінің ұзақтығы балалар мен жасөспірімдерге қатысты нормалар мен талаптардағы алшақтықтың дәрежесі туралы балалардың тәрбиесінің нақты жағдайларына тәуелді болады. Бала ересектердің бастамасы мен тәуелсіздігіне бағыну керек. Бала жыныстық мәселелерден қорғалады; ересектер өмірінде жыныстық қатынас маңызды рөл атқарады. Балалық шақтағы және жетілуінің арасындағы айырмашылық жасөспірімнің ересек рөлдерді меңгеруін қиындатады және көптеген ішкі және ішкі қақтығыстарды тудырады.

Өтпелі кезең әрдайым жеке тұлғаның кенеттен және жан-жақты өзгеруіне байланысты сыни болып саналады. Адамның өзгеруі жасөспірімдердің ерекше әлеуметтік жағдайымен байланысты, бірақ олар сонымен қатар баланың жыныстық жетілуімен байланысты. Соңғы адам физикалық, физиологиялық және психологиялық көптеген өзгерістерді бастан кешкен жасөспірімнің (жыныстық тартылыстың пайда болуы мотивтердің бүкіл жүйесін өзгертеді) өзін-өзі тұтастық пен тұрақтылықтың субъективті сезімін, өзіндік сезімін сақтау қиын. Соған қарамастан, баланың жасөспірімдікке қатысты жеке тұлғаның ең маңызды өзгерістері, отандық психологтардың пікірінше, әлеуметтік факторлармен анықталады.

Осылайша, Л.С. Выготский жасөспірімдік кезеңге тарихи білім ретінде жақындады. Ол жасөспірімдік дамудың ұзақтығы қоғамның даму деңгейіне байланысты айтарлықтай өзгеше екеніне сенген. Выготскийдің пікірінше, жасөспірім – бұл тұрақсыз және қолайсыз жағдайларда «жасөспірімнің аяқталуы мен соңғы әлеуметтік жетілудің басталуы арасында жиі байқалмайтын жол қалыптастырудың бірнеше үрдісі бар».

Егер ересектер жасөспірім кішкентай бала емес деп санамаса, онда оның тарапынан наразылықтар мен наразылықтың әртүрлі нысандары бар - олар қатал, төзімділік, бағынбаушылық, оқшаулану, негативизм. Дегенмен, тілалмаушылық, теріс тұжырым, қатаңдық жасөспірімнің мінез-құлқының қажетті қасиеттерін білдірмейді. Тек жасөспірімдерге дұрыс емес көзқарастың салдары ретінде, олардың психологиялық сипаттамалары ескерілмеген кезде, білім берудегі кемшіліктердің салдарынан кейде қақтығыстар мен дағдарыстар туындайды, ешқандай өлімсіз және сөзсіз. Мәселен, ересектерге жасөспірім мінез-құлқының шынайы мотивтерін дұрыс түсінбеу немесе елемеу, тек қана оның қызметінің сыртқы нәтижесіне жауап беру немесе жасөспірімнің шыншылдыққа жатпайтын себептері туралы білім беру әсеріне ішкі кедергі келтіруге әкеледі. Ол ересектердің талаптарын қабылдамайды, өйткені бұл талаптар, тіпті өте дұрыс, оған ешқандай нақты мағынасы жоқ, бірақ оларда әртүрлі, керісінше мағынасы бар. Жасөспірім ересек адам болып есептелгісі келеді. Ол кез-келген жағдайда, оның қалауы, қызығушылығы, бағынбауы, бағынуы, мойынсұнуды талап етуі, бағынышты болуға қарсы шығады. Өкінішке орай, мектепте және отбасылық тәжірибеде кейбір мұғалімдер мен ата-аналар өз пікірлері мен іс-әрекеттерінде «ыңғайлы» формуланы ұстанады:

жасөспірім бала, сондықтан ол мұғалімге, ата-анаға мойынсұнуы керек, себебі олар ересек адамдар.

Жасөспірім әлі де өз бастамасын көрсете алмайтын кішкентай бала болған қате идея оған тәуелді жағдайға қояды, онымен ынтымақтастық мүмкіндігін жоққа шығарады. Мысалы, кейбір отбасыларда жасөспірімдердің тәуелсіздігі - өте салыстырмалы тұжырымдама. Жасөспірімнің өмірінде көп уақыт оқуға арналған, өйткені жасөспірім әрдайым білім алушы. Дегенмен, ол қоғамдағы белгілі бір орынды игеруге тырысады, ол оның көпқырлы әлеуметтік пайдалы қызметке қатысуын талап етеді.

Д. Фельштейннің шығармаларында жасөспірімдерді дамытудың негізгі аспектілерінің тұтас бейнесін жасауға мүмкіндік беретін көзқарастар жүйесі ұсынылған. Жасөспірімде адам сапалы жаңа әлеуметтік позицияға енеді, сол кезде оның өзіне деген саналы көзқарасы қоғамның мүшесі ретінде қалыптасады. Демек, осы кезеңде адамның әлеуметтік көңіл-күйін қалыптастыру жолында әлеуметтік бағыттылық қалай жүретініне байланысты. Бұл жағдай жеке тұлғаны дамытуға бағытталған білім беру әсерінің психологиялық негіздерін дамытуға жол ашады.

Осылайша, жасөспірім онтогенездің маңызды кезеңдерінің бірі болып табылады. Жасөспірімдер дағдарысының табиғаты мен жасына қатысты көзқарастар айқын емес. Психолог барлық жасөспірімді сыни деп санайды, бірақ жасөспірім жасында 11-12 жастағы дағдарыс барын атап өтеді. Жасөспірімдік дағдарыстың табиғаты бойынша отандық және шетелдік түсініктерді талдауға жалпы жас ерекшелігін және жасөспірімдікке тән негізгі қызмет түрлерін бағалауға мүмкіндік береді.

Жасөспірім шақтағы дағдарыс. Д.И.Фельдштейн жасөспірімдер дағдарысының себептері мен көріністерінің сыртқы концепцияларын егжей-тегжейлі талдау жасады. Ол жаңа әлеуметтік құбылысқа, жасөспірім даму кезеңіне назар аударған алғашқы адам Дж.Руссо болды деп атап көрсетеді. 1762 жылы жарық көрген «Эмиль» романында алғаш рет адамның өмірінде осы кезеңнің психологиялық маңыздылығына назар аударды. Руссоның жасөспірімді «екінші рет туылу» деп сипаттайтыны, егер адам өмірге кірсе, бұл кезеңнің маңызды ерекшелігі - өзін-өзі ақпараттандырудың өсуі. Эмиль жасөспірімдер туралы идеяларды қалыптастыруға үлкен ықпал еткенімен, Руссоның идеялары С. Холлдың негізгі екі томдық жұмысында ғылыми тұрғыдан дамыды: «Өсу: оның психологиясы, сонымен қатар физиология, антропология, әлеуметтану, секс, қылмыс, дін және білім туралы» 1904 жылы жарық көрді. С. Холл ауыспалы жастағы психологияның «әкесі» деп аталады, өйткені ол тек осы құбылыстарды түсіндіретін тұжырымдаманы ұсынбастан, сонымен қатар жасөспірім кезеңімен дәстүрлі түрде байланысты мәселелердің ұзақ уақытын анықтады.

Неміс романтизм философиясының рухында, жасөспірім даму кезеңінің мазмұны С. Холл адамның өзіндік сезімін тудыратын дағдарыс ретінде белгілейді (С. Холл бұл кезеңді «дауыл мен қысым» деп атады). Кейінгі зерттеулерге әсер еткен С. Холл концепциясының ең маңызды бөлігі - дамудың бұл кезеңінің аралық, өтпелі сипаты. Бұл тұжырымдамада азықтандыру, қақтығыстар, эмоционалдық тұрақсыздық сияқты қиындықтар сияқты кейiннен кейiнгi жағымсыз сипаттамалар байланыстырылады және жасөспiрiм кезiнде адамның дамуының оң мазмұнын бөлектеуде кейiнгi қиындықтарды анықтайды. Дамудың осы кезеңінің мазмұндық жағымды қасиеттері, мысалы, «өзін-өзі сезіну биіктігі» (Руссоның) және «жеке тұлғаның сезімі» (Холл) эмпирикалық түсіндіру қиындықтарынан бас тартылды, және жасөспірімнің дамуының мазмұны «даму дағдарысы» тұжырымдамасында жалпыланған терминдерде сипатталды, осы жастағы теріс аспектілерді атап көрсетті.

Д.И.Фельдштейн дағдарыстың тұжырымдамасы Холл тұжырымдамасының ең маңызды жетістігі болып табылады деген. Ол бүгінгі күні батыстың ғана емес, сонымен қатар ресейлік жастағы психологияның ережелерінде де қолданылады, бірақ ол мүлдем басқаша түрде түсіндіріледі. Біріншіден, С. Холлдан кейінгі өсіп келе жатқан кезеңдегі батыстық теоретиктер көбінесе бұл ұғымға тек теріс мазмұнды енгізеді, дағдарысты құрылымның бұзылуы, психиканы ұйымдастыру деңгейінің төмендеуі және т.б. түсінеді. Екіншіден, дағдарыстың себебін түсіндіруде негізінен «даул мен қысым» құбылыстары жасөспірімдермен туындаған драмалық сексуалды және физиологиялық өзгерістермен туындаған деп санайтын С.Холмен келіседі.

Жасөспірімдердің теориялық модельдері батыс психологиясының барлық жетекші бағыттарында ұсынылған. Фрейд және Фрейд (психоанализ), Левин (гештальт психологиясы) және Р.Бенедикт (мінез-құлық) теориясы әртүрлі болғанымен, олардың бәрі бірдей болмайды, бұл барлық теория онтогенетикалық дамудың жалпы моделінен келеді - эволюциялық.

Эволюциялық дамудың әлеуметтік-генетикалық моделінің өзгеру себептерін талдау бұл жасөспірімдер психологиясы мен Боас мектебінің мәдени экономистерінің жұмысына байланысты екендігін көрсетеді. Қарапайым мәдениеттер деп аталатын дағдарыссыз жасөспірім кезеңін анықтаған осы зерттеулерге дейін жасөспірімдік дағдарыстың жыныстық қатынасқа деген қарым-қатынасынан дегенге ешкім күмән келтірген жоқ. Жыныстық жетілу осы кезеңді дамудың басқа кезеңдерінен бөліп, тікелей және айқын себептерге байланысты қабылданды. Алайда, антропологтардың жұмысы жас жасөспірімдердің жыныстық пішіні кез-келген ішкі драма және сыртқы қақтығыстармен бірге жүрмейтіндігін көрсетті. Осылайша, дағдарыстың идеясы биологиялық және генетикалық алдын-ала белгіленген даму бағдарламасымен туындаған құбылыс ретінде фактілерді растамады.

Биологиядан дамудың эмоционалдық көрінісін алу, жасөспірім психологиясы биологиялық концепцияларға тұжырымдамалық психологиялық ұқсастығын жасады. Сонымен қатар, жасөспірімдік кезеңнің әртүрлі теориясы бір мағынада: психикалық даму процесін түсінуге негізделген, өйткені эволюциялық модель ағзаны қоршаған ортаға (қоғамға) бейімдеу қажеттілігіне байланысты дамытудың дамуын қарастырды. Демек, адамның даму процесі антропогенезді қайталамайды, тек тарихи тұрғыдан заңдылықтар ғана жүзеге асырылады. Әлеуметтік процесс бұл процесті жүзеге асырудың факторы немесе шарты емес, ішкі жол, оны жүзеге асыру тетігі болып табылады.

Осылайша, батыстық психологтар қоғамды қарапайым биологиялық түрі деп санайды, ал әртүрлі авторлар мен мектептер әлеуметтік ортаның әртүрлі факторларын басқаша түсіндіреді. Осылайша, Р. Бенедикт 1930 жылдары дамыған мінез-құлық бағытын ұстанушы. Үздіксіз және дискретті шарттау теориясы, ол әртүрлі қоғамдардағы жасөспірімдердің психикалық дамуын әлеуметтік ынталандыруды ұйымдастыру арқылы түсіндіреді.

Көшбасшылық бағыныстылығының сипаттамасын сипаттайтын Р.Бенедикт қарабайыр мәдениеттердегі мінез - құлқында ересектерде балаларға бағыну мен басымдықтың түрлеріне поляризация жасамайтынын атап өтті. Индустриалдық қоғамда жасөспірім кезеңі жанжал мен шиеленістің кезеңіне айналады, өйткені әлеуметтік институттар мен білім беру нормалары адамның ересек жағдайға көшуіне ықпал етпейді, бірақ қиынға соғады. Ересек адамның мінез-құлқы балаларға және ересектерге тыйым салынған нәрселермен байланысты, олар балалардың тәуелсіздік танытуға тырысқан кезде, көмектесудің орнына осы әрекеттерге мән бермей немесе баламен қақтығысқа түседі. Бұл кейбір адамдар мінез-құлқының ересек түрінен аулақ болуға және олардың қалыптасқан жылдарында жігерлендіргендіктен жүруді қалайды. Осылайша, кәмелетке толмаған адам және ересек адамның рөлі үшін дайын болмауы, жанжалдар мен психологиялық бұзылулар - мұндай тәрбиемен қол жеткізілген нәтиже. Бұл тұжырымдарды жасаған кезде Бенедикт батыс Еуропаның тәрбиелеу институттарын қайта қарауды талап етеді, алайда бұл қоғамның әлеуметтік-экономикалық ұйымының барлық жүйесін қайта құрылымдауды талап етеді.

Алынған деректер баланың дамуының нақты әлеуметтік-тарихи формаларымен шартты екендігін дәлелдейді, бұл өз кезегінде қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуының қол жеткізілген деңгейінің салдары болып табылады. Сондықтан, бала кезінен, жасөспірім туралы әңгімелесу дұрыс емес. Баланың интеллектуалды дамуын мұқият талдау балалықтың, оның ішінде жасөспірімдердің ерекше нысандарын ескеруді талап етеді. Дегенмен адамның жастық кезеңдерінің әлеуметтік-тарихи жағдайлары мінез-құлықта түсініксіз қалды. Біріншіден, дамудың нақты түрлерінің білім беру және тәрбиелеу технологиясының ерекшеліктеріне тәуелділігі мәселесі қойылды; екіншіден, жасөспірім дағдарысының себебі ересектер мен балаларға қатысты мінез-құлық нормаларының айырмашылығы болып табылатын гипотеза ұсынылды.

К.Левин өзінің өріс теориясы бойынша «Қоршаған орта факторлары» ұғымындағы басқа мазмұнды жасөспірімдік құбылыстарын түсіндірді. Егер Р. Бенедикт балалар мен ересектердің нормалары арасындағы теңсіздікті атап көрсеткен болса, К.Левин бұл кезеңнің «когнитивтік теңгерімсіздігіне» назар аударды, яғни бала кезінен ересек адамның жағдайына көшу кезінде әлемде бағдарлау құралдарының белгісіздігін атап өтті.

К.Левиннің айтуынша, жасөспірім маргиналды адамға жатады (әлеуметтанудағы бұл термин екі мәдениетке жататын адамды білдіреді). Ол енді балалар қоғамына тиесілі болғысы келмейді, сонымен бірге ол ересек адам емес екенін біледі. Маргиналды тұлғаның мінез-құлқының сипаттамалық ерекшеліктері эмоционалдық тұрақсыздық пен сезімталдық, ұялшақтық және агрессивтілік, эмоционалдық шиеленісу және басқалармен қақтығыс, экстремалды пікір мен бағалауға бейімділік болып табылады.

К.Левиннің дағдарыстың сипаттамасы өріс теориясы тұрғысынан жүзеге асады: ол өріс құрылымының күрделілігімен түсіндірілген психикалық даму қоршаған ортаның факторларының әсерінен бейімделудің бұзылуы, жасөспірімдік дағдарыс жағдайында - топқа тәуелділіктің өзгеруінің әсерінен туындайды. Алайда, К.Левин даму психологиясының ең маңызды мәселесін шешпейді - дамуда жаңа нәрсенің пайда болуын. Дамуды асқыну ретінде өңдеу, ол өріс құрылымының сапалы асқынуының нақты көрінісін ашпайды, және шын мәнінде, қазірдің өзінде бар құрылымның элементтерінің қарапайым артуына осы асқынуларды азайтады. Бірақ өсу мен дифференциация ретінде - дамытуды сапалы әртүрлі құрылым және функционалдық сипаттамалары бар жаңа тұтастықты қалыптастырудың дайындық кезеңі болып табылады.

Сонымен қатар жасөспірім психологиясы үшін маңызды мәселелерді көтерген К.Левин болды. Ең алдымен, бұл жасөспірімнің ересек әлемде бағдарлану проблемасы, күрделі және қайшылықты дүниетанымдық көзқарастар мен құндылықтарды таңдап алу, жасөспірімнің өмірлік жоспарлары мен мақсаттарын құру мәселесі.

Жасөспірімдерді зерттеуде Э. Шпрангердің теориясында ерекше орынды - бұл адамның ішкі әлемі табиғи немесе әлеуметтік детерминанттардың кез-келген түріне негізделмейтініне сенген. Ол, Выготский айтқанындай, психиканы физикалық және рухани қағидаға бөліп, осы салалардың әрқайсысын салыстырмалы түрде тәуелсіз өмірге келтірді. Сонымен қатар, Э. Шпрангердің идеалды түрде жеке тұлғаның дамуын адам мен қоғам арасындағы шынайы қарым-қатынастармен немесе ағзаның кемелдену үдерісімен байланысты емес таза «рухани үдеріс» ретінде көрсетті.

Э. Шпрангердің жасөспірім кезеңін жастық шақ кезеңінде қарастырды, оның шекаралары қыздармен 13-19 жас аралығында, жас жігіттерге 14-22 жыл анықталды. Бұл жастың бірінші кезегі, әсіресе жасөспірімдік, Э. Шпрангерде 14-17 жылмен шектеледі. Бұл кезең балаларға тәуелділіктен босату туралы ниетпен байланысты дағдарыспен сипатталады. Э.Шпрангердің айтуынша, рухани дамудың маңызды кезеңі болып табылатын осы жастың негізгі жаңа құрамы ретінде өзін-өзі ашуы, бейнелеудің пайда болуы, жеке басының іске асуы болып табылады. Бұл үдеріс эгоның ашылуынан өмірлік белсенділіктің әртүрлі түрлеріне практикалық түрде енуіне байланысты. Бірақ, өзін-өзі тану және бағдарлық үрдістерді жүйелі зерттеуді бастады, Э.Шпрангер практикалық іс-қимыл үдерісінде жетекші рөлді анық бағалаған жоқ.

Э. Шпрангердің теориялық ұстанымдарын С. Бюлер анықтады. Жас кезеңде екі кезеңді ерекшеленеді: теріс және оң. Жасөспірім кезеңі теріс фазаға қатысты. Оған тән ерекшеліктері- алаңдаушылық, шатасушылық, агрессивтілік, мақсатсыз көтеріліс, тәуелсіздікке ұмтылу, тиісті физикалық және ақыл-ой қабілеттерімен қолдаушылықсыз. Қыздарда бұл фаза Ш. Бюлердің айтуынша, 11-13 жаста басталады. Ал ұлдарда 14-16 жаста.

Э. Штерн жасөспірімдік жасты тұлғаның қалыптасу кезеңдерінің бірі ретінде қарастырды. Оның пікірінше, барлық психологияның басты мәселесі, адам тұлғасының мәселесі болуы керек және жеке тұлғаны қалыптастыру үшін шешуші роль адамның өмірдегі ең жоғары мәні ретінде қандай құндылыққа ие болатындығын көрсетеді. Э. Штернның айтуынша, өтпелі жас тек ой мен сезімдерді, ұмтылыстарды және идеалдардың арнайы бағдарын ғана емес, сондай-ақ арнайы әрекет ету әдісін де сипаттайды. Э. Штерн оны баланың ойынымен және ересектің белсенділігімен аралық болып табылады және оған жаңа тұжырымдаманы – «маңызды ойын» таңдап алады. Оның ойынша, жасөспірім, балаларға арналған ойын-сауыққа назар аудармайды. Ол қабылданған барлық нәрсе өте маңызды сипатта, оның ниеті өте маңызды. Бірақ ол істегендерінің бәрі өте маңызды мәселе емес, тек алдын-ала сынақ. «Маңызды ойын» туралы іс-қимылдың объективті маңызды мазмұнына әлі сәйкес келмейтін объективті маңыздылық болған жағдайда айтуға болады. Маңызды ойынының мысалдары - сүйіспеншілік сипатындағы ойындар; мамандық таңдау және оған дайындық; спортпен шұғылдану және жастар ұйымдарына қатысу. Жасөспірім дамуында маңызды рөл атқарады, себебі ол жасөспірім «өз мақсаттарын төмендетуге, оның күштерін қастерлеп, оның қызығушылығын тудыратын әртүрлі мүдделерге көзқарастарын қалыптастыруға және ол түсінуге тиіс». Э. Штернның айтуы бойынша, ол адамның алдында бір мақсатқа ұмтылғанша, жас жігіт болып қалады, ал ол жеткен сахнаның артта қалғанын біледі. Жас адам өзінің не іздеу керегін білуі керек және әрдайым іздеуде болуы керек. Жастардан мұра ретінде әр адам жетілу кезеңінде мәңгілік ұмтылыстар мен ізденістерге шыдауға және осы мағынада мәңгілік жас болып қалуға тиіс. Э. Штерн тұжырымдамасы жасөспірімдердің оң мәнділігін көрсететін батыстық түсініктердің бірі болса ғана қызықты.

Психоаналитикалық дәстүрде әлеуметтік орта факторлары отбасылық қарым-қатынасқа дейін азайған. Бұл бағытты Фрейд бастаған, ол адамның жеке дамуын психосексуализм деп атайды. Жалпы айтқанда, классикалық психоанализ жасөспірімдер дағдарысын тек жасөспірімдікке байланыстырады, дегенмен бұл құбылыстардың бір-бірімен қарым-қатынасы жоқ екенін мәдени зерттеушілер көрсетті. Фрейдизмнің әдіснамалық жетіспеушілігі оны жаңғыртуға тырысты. К. Юнг, А.Адлер және басқалар фрейдтік пан-сексуалдылықты қабылдамай, нео-фрейдизмнің (K. Хорни, Э. Фромм) туылуына үлес қосты. Д.И.Фельдштейннің айтуынша, психоаналитикалық үрдіс жасөспірімдердің ата-аналармен қарым-қатынасына, олардың эмоционалдық босатылуына және т.б. байланысты зерттеулерді одан әрі жандандыруға әсер етті. Тұтастай алғанда, барлық осы аймақтың дамуын түсіндіру үшін пайдаланылатын эволюциялық модель көптеген жылдар бойы батыстың даму психологиясы үшін кедергі болатын биологиялық және әлеуметтік дуализмді анықтады. Бұл дуализм дамудың эволюциялық-биологиялық схемасында әлеуметтік, мәдени-тарихи ассимиляциялау әрекеттерінен туындайды. Жасөспірімдер теориясының кейінгі тарихы биологиялық және әлеуметтік дуализмден құтылу үшін әртүрлі әрекеттерден тұрады.

Осындай әрекеттердің бірі, өз теориясында дәстүрлі психоанализде, сондай-ақ әлеуметтік тұрғыда жасалатын биологиялық қажеттіліктерге емес, ынталандыру қағидатын ескере отырып, монистикалық принципті іске асыруға Г.С. Салливен тырысқан. Ол психикалық дамуды бала арасындағы қарым-қатынастар қажеттілігін дамыту арқылы анықталған бірнеше кезеңнен өтуі ретінде түсінді. Дегенмен, Салливен инстинктің өзі сияқты индивидке салынған деп сеніп, мұқтаждықтың өзі туралы сұрақ қояды. Осылайша, Г.С. Салливен теориясының арқасында жасөспірім психологиясы коммуникация генезисі сияқты маңызды мәселемен байытылды. Салливеннің көзқарасы баланың табиғи дамуының идеясына негізделген болса да, нақты тәрбиелеудің нақты тарихи формаларының контексінде ғана түсінуге болатын нәрсе, жасөспірім даму кезеңінде коммуникациялық мәселенің қалыптасуы маңызды.

Жасөспірімнің дамуының аспектісі Ж. Пиаженің және оның ізбасарларының зерттеу тақырыбы болды. Пиаженің айтуынша, бұл жас баланың формальды операцияларды объектінің нақты қасиеттеріне тәуелді болмай, гипотезалық-дедуктивті әдістің, жасөспірімдердің теорияға бейімділігі, гипотезаларды жасау мүмкін екендігімен түсіндіріледі. Пиаженің идеяларын дамыта отырып, Л. Колберг даму психологиясы мен әлеуметтік психология принциптерін біріктірді. Ол бірінші кезекте мінез-құлықтың сыртқы ережелерін қарапайым игеру ретінде емес, сонымен бірге қоғамның айқындаған нормалары мен ережелерін трансформациялау және ішкі ұйымдастыру сияқты, адамгершілік сана-сезімінің пайда болуына мүдделі. «Моральдық даму» нәтижесінде ішкі моральдық нормалар дамиды.

Бұл жасөспірімдер теориялары Д. Фельштейннің «эволюциялық даму үлгісінің мазмұнын генетикалық дамуының унитарлық жолы» айырмашылығы бар бірінші шеңбердің теориясы деп атайды. Бірақ, даму процесінің мазмұны әрдайым белгілі бір автордың психикалық мәнді елестете отырып анықталғандықтан, мұндай мазмұнды ұсынудың генетикалық дамуы әр жолы әр түрлі болды. Нәтижесінде, бір-біріне қайшы келмейтін, бірақ олармен байланысты емес онтологиялық жағынан бір-біріне тән түрлі теориялар пайда болды, олар өзара бір-бірін толықтырады.

Кейінгі жасөспірімдер психологиясының теорияларында, бұл қосымша мазмұндағы суреттер А. Гезелл сияқты немесе эклектикалық түрде (яғни, мұндай қауымдастық үшін жеткілікті негіздер жоқ) біріктірілді немесе «даму проблемалары» сияқты типологиялық процедураны енгізу арқылы. Екінші әдіс әртүрлі (эволюциялық емес) даму моделін талап етті. Мұндай модель Э Эриксон ұсынған.

Эриксон «дамудың мақсаттарына» байланысты, адам өміріндегі 8 кезеңді бөліп, әрбір кезеңнің басқалармен байланысты екендігін атап айтты. Жасөспірім өмірлік циклдің 5-ші сатысына түседі, оның міндеті - өзін-өзі анықтау (өзін-өзі тану, өзін-өзі анықтау). Егер алдыңғы сатыдағы бала оң даму нәтижелеріне қол жеткізсе, жасөспірім кезеңінің міндеті оған қолайсыз зардаптар туғызбайтын жағдайда шешіледі. Тиісінше, жасөспірім кезеңінің өзін-өзі анықтау міндеті қалай шешілетінін, адамның барлық өміріне әсер етеді. Егер, мысалы, жасөспірім ретінде, адам «көшбасшылық-бағынышты» қарым-қатынасты дамытпаса, онда кейінгі кезеңдерде ол өндірістік қызметке, сондай-ақ ата-ананың рөліне дайын болмайды.

Жеке даму мен қоғам дамуының тәуелділігін айтып, Эриксон адамның жеке өзін-өзі анықтау процесі қоғамның мәдениеті мен өмір салтын жасайтындығына байланысты екендігін атап өтті. Әкелер мен балалардың идеологиясы арасындағы айырмашылық жасөспірімдік кезең «бала тамырын тарту» кезеңі, балалық шақта қабылданған нормалар мен құндылықтарды шолу болып табылады. Егер «бірінші шеңберде» адамның дамуы қоршаған ортаға тәуелді болса, онда Эриксонның теориясында адам өзінің ұрпағының өкілі ретінде тарихтың дамуына әсер етуі мүмкін. Дегенмен, Эриксон адамның дамуын және қоғамның дамуын байланыстыратын нақты механизмдерді талдаудан өте алыс. Оның теориясынан Выготскийдің отандық психологиясында «дамудың әлеуметтік жағдайы» деп анықталған маңызды байланыс бар. Қоғам мен жеке тұлғаның арасындағы қарым-қатынас механизмі анықталмағандықтан, ол әртүрлі мәдениеттердегі эпигенетикалық даму сатыларының инварианты туралы айтқан кезде және Эриксон бұл инвариантты мұқтаждықтың симметриясымен түсіндіріп отырғандығын түсіндіруге тырысады. Мысалы, егер бала қорғаншылыққа мұқтаж болса, ересек адам оған қамқорлық жасауға тырысады. Ата-аналар мен балалар арасындағы нақты қарым-қатынастар жануарлардың ата-аналық мінез-құлқының инстинктивтік нысандары сияқты қажеттіліктердің алдын ала бекітілген үйлесіміне дейін әкеледі. Ата-аналар мен балалар арасындағы байланыс және «бала-ересек» жүйесіндегі кеңірек байланыс нақты тарихи сипатқа ие және бір немесе бірнеше әлеуметтік қоғамдастықта қабылданған құндылық жүйесіне байланысты.

Жасөспірімдер дағдарысының сыртқы концепцияларын талдай отырып, Д. Фельдштейн бұл тұжырымдамалар адамның жеке адамның даму ерекшелігін тарихи тұлға ретінде көрсете алмайтынын, оның әлеуметтік-тарихи сипатын ашып көрсете алмайтынын қорытындылайды. Л.С. Выготский, Д.Б. Эльконин, Л.И. Божович, Д.И.Фельштейн жасаған жасөспірімдердің ішкі концепцияларында жастың психологиялық мазмұнын талдау диалектикалық-материалистік дамудың түсінігіне негізделген.

Л.С. Выготский, жасөспірімдердің мәдени және тарихи тұжырымдамасының негізгі ағымындағы дағдарысты ескере отырып, дағдарыстың құбылысымен салыстырғанда, сыртқы концепциялармен салыстырғанда, түбегейлі өзгеше мағына береді. Сын кезеңдерінің қажеттілігі даму процесінің өзіндік логикасына негізделіп, оның мәні теріс көріністерге дейін төмендетілмейтінін атап өтті: осы жас кезеңдерінде теріс белгілері бар үлкен оң жұмыстар атқарылуда. «Күрделі жастағы дамудың ең маңызды мазмұны - жаңадан пайда болуы». Л.С. Выготский өтпелі жылдардағы мүдде мәселесін «жасөспірімдердің психологиялық дамуының бүкіл проблемасының кілті» деп толық қарады. Ол дамудың әр кезеңінде, оның ішінде жасөспірімде адамның барлық психологиялық функциялары, кездейсоқ емес, автоматты түрде және кездейсоқ емес, бірақ адамға қойылған нақты ұмтылыстар, қозғалыстар мен мүдделерге бағдарланған нақты жүйеде жұмыс істейтінін жазған. Жасөспірім ретінде, Выготскийдің айтуынша, ескі мүдделерді жою және жаңа биологиялық негіздердің жетілу кезеңі пайда болады, кейіннен жаңа мүдделер дамиды. Ол былай деп жазды: «Егер мүдделерді дамыту кезеңі романтикалық ұмтылыстардың белгісі болса, онда фазаның аяқталуы жасөспірім таңдайтын негізгі өмірлік сызықпен тікелей байланысты ең тұрақты мүдделердің бірін шынайы және практикалық таңдауымен ерекшеленеді».

Л.С. Выготский негізгі доминанттар деп атаған жасөспірімдердің ең көрнекті мүдделерінің бірнеше негізгі топтарын атады. Бұл «эгоцентрикалық доминанта» (жасөспірімнің өзінің жеке басына қызығушылығы); «алысқа сілтеу доминантасы» (жасөспірімге үлкен, ауқымды, ол үшін оған жақсырақ, қазіргі, бүгінгіге қарағанда әлдеқайда субъективті болып табылады); «күш ету доминантасы» (жасөспірімнің қарсыласуына, жеңуіне, еріксіздікке, бейбітшілікке, білім беру органдарына қарсы күреске, наразылық пен басқа да жағымсыз көріністерге ұшырайтын ерікті кернеу); «романтика доминантасы» (жасөспірімнің белгісіз, қауіпті, приключение, ерлікке ұмтылысы).

Выготский тағы екі жаңа жасөспірімшенің пайда болуын - рефлексияны дамытуды және оның негізінде өзін-өзі сезінуді атап өтті. Жасөспірімдердің рефлексиясын дамыту, ол жазғандай, жасөспірімге өзін-өзі танытудың пайда болуына байланысты менің жеке тұлғалық өзгерістеріммен шектелмейді, басқа адамдарға тереңірек және терең түсіну мүмкін болмақ. Выготский санағандай психикалық өмірдің басқа жағы сияқты өзін-өзі тану қоршаған ортаны мәдени мазмұнына байланысты.

Жасөспірімдер дағдарысын талдау (ең ұзын және ең күрделі дағдарыстар) Л.И. Божович өзінің әртүрлілігін көрсетті: ол бүгінгі күннің шеңберінен шығатын мақсаттарға («мақсаттарға жету қабілеті»), ал екінші кезеңде (15-17 жас) болашақта олардың орны туралы хабардар болу мүмкіндігінің пайда болуымен бірінші кезеңде (12-14 жыл) сипатталады, яғни «өмірлік перспективаның» пайда болуы: ол өз қалауынша өзімшілдік идеясын және өзінің өмірін жүзеге асыруды қалайды.

Дағдарыстың басты нүктесі Л.И. Божович жасөспірімдердің өзін-өзі ақпараттандырудың дамуын қарастырды. Өзіндік сананың дамуы және оның маңызды өзін-өзі бағалауы - осы жастағы барлық психологтарға тікелей назар аударатын нақты (жиі іштей жанжалды) тәжірибелерге ие жасөспірімдердің барлық топтарымен бірге жүретін күрделі және ұзақ процесс. Олар жасөспірімдерге тән теңгерімсіздік, темперамент, көңіл-күйдің жиі өзгеруі, кейде депрессия және т.б. екенін атап өтті.

Олардың мүмкіндіктерін талдауға әлі де жетілмеген әрекеттер өзін-өзі сенімділіктің жоғарылауымен қатар жүреді, керісінше, күмән мен ауытқулар. Өзіне деген күмәндану жасөспірімдерді өзін-өзі танудың батылдыққа, еріксіздікке, тәртіптің бұзылуына тәуелсіздік танытуға әкеледі. Жиі өзін-өзі бағалау өзі ішкі қайшылыққа айналады; өзі саналы түрде, тіпті ерекше, өзіне сенетін, өз қабілеттеріне сенетін адам ретінде саналы түрде өзін басқа адамдардан жоғары қояды. Сонымен қатар, оның ішіне күмән туады, ол өзінің сана-сезіміне жол бермеуге тырысады. Бірақ бұл саналы белгісіздік өзін тәжірибе, депрессия, жаман көңіл-күй, белсенділіктің төмендеуі және т.б. сезінеді. Жасөспірім өзі бұл жағдайдың себебін түсінбейді, бірақ олар өздерінің наразылығын («әлсіздік»), дөрекіліктен, айналасындағы ересектермен жиі қақтығыстарда табады.

Өзін-өзі тану негізінде, Л.И. Божовичтің пікірінше, жасөспірімдік жасөспірімдердің эпизодтары - бұл өздігінен түсіну қажеттілігін тудырады және өз талабына сай болуы, яғни таңдалған үлгіге жету. Дегенмен, өтпелі жастағы дағдарыстың барлық ерекшеліктері жасөспірімнің ішінен шыққандығына байланысты емес. Маңыздысы - мұнда туындаған мұқтаждықтар мен өмірдің мән-жайлары арасындағы айырмашылық, олардың әр жастағы дағдарыстың айырмашылықтары. Шын мәнінде, жасөспірім әлі де типтік оқушы. Оқыту, мектеп, жолдастармен қарым-қатынас барлық уақытты дерлік толтырады және оның өмірінің негізгі түсінігін құрайды. Дегенмен, жасөспірімнің ішкі бөлігінің сипаты өзгереді. Бала мектептегі өмірге кірген және оқуға деген қарым-қатынасына ғана емес, оның шындыққа деген қатынасына қатысты бүкіл жүйені сипаттайтын позиция («мектеп оқушысының жағдайы») бірінші рет шайқалды, содан кейін, кіші мектеп жасының соңында, оның психикалық өмірі мен оның мінез-құлқын анықтау. Оқу, жетілу, өмірлік тәжірибе жинақтау және, жалпы алғанда, ақыл-ой дамуының дамуына байланысты оқушылар ауыспалы жастың басында жаңа, кең мүдделер, түрлі қызығушылықтар тудырады және әртүрлі, көп тәуелсіз, көп «ересек», ол «жоғалған» мектептегі өмірде оларды іске асыра алмайтын мінез-құлық пен жеке қасиеттермен байланысты. Ешқандай жасөспірім мектептің жүйелі түрде сақталуы ерік-жігерді сипаттайтын және үйрететінін және олардың кемшіліктерін ашық мойындау - тәуелсіздік пен батылдығымен келіспейді Оларға бағаланатын жеке тұлғаның қасиеттерінің көрінісі мен тәрбиесі кейбір ерекше, ерекше жағдайларды қажет етеді.

Л.И. Божович атап өткендей, жасөспірімнің өзін-өзі тануына және оны тануына байланысты оқушылар арасындағы ұмтылыс пен мектеп оқушысының жағдайы күнделікті өмірдегі мектеп шеңберінен басқа да маңызды және тәуелсіздікке шығуды қалайды. Жасөспірім жасөспірім оқушыдан айырмашылығы болашаққа тап болса да, бұл болашақ әлі күнге дейін өте белгісіз. Жасөспірімнің әдеттегі жолдастары болып табылатын арман балалық шақта балалық шақта ойнау сияқты функцияны атқарады: содан кейін дигре - бұл күнделікті өмірде орын алмайтын аффективтік тенденцияларды жүзеге асыру тәсілі.

Дегенмен, Л.И. Божовичтің айтуынша, бұл жасөспірім балалардың «өзін-өзі көрсетуі» ғана емес, ең жақсы жол. Кейде жасөспірімдер өз қалауы мен олардың қаншалықты қанағаттандыра алатыны туралы қақтығыс сезінеді, ерекше, бірақ емес, шынайы өмірді іздейтін жолға түседі, бірақ оларды бақытты ағымынан аулақ және жасөспірімнің қалыпты дамуының жолын бұзады. Мұндай жағдайларда жасөспірімдер оқытуды, мектепті тастап, аулада, көшеде, мектепті тастаған сол балалардың компанияларын ұстап алады, бұл оларды жиі әлеуметтік бейнесіне әкеледі.

Л.И. Божович, егер бұл жастағы студенттің салыстырмалы түрде тұрақты жеке мүдделері бар болса немесе өтпелі мінез-құлқы бар болса, өтпелі кезеңнің дағдарысы әлдеқайда оңай екенін атап өтті. Эпизодтық (жағдайлық) жағдайға қарағанда, жеке мүдделері олардың «қанағаттанарлықсыз»: Олар қанағаттанған сайын қаншалықты қанағаттанса, соғұрлым тұрақты шиеленіседі. Бұл, мысалы, танымдық қызығушылықтар, эстетикалық қажеттіліктер және т.б. Мұндай мүдделерге қанағаттану олардың қанағаттану тақырыбын белсенді іздеуге (немесе жасауға) байланысты. Бұл жасөспірімдерді бүгінгі күннің өзінде барған сайын көбірек мақсаттар қоюға мәжбүр етеді. Психологиялық зерттеулер субъектінің алыс мақсаттарға бағдарлылығы тұлғаның тұрақтылығын қалыптастыру және оның өзін-өзі реттеуі үшін рөлін анық көрсетеді.

Л.И. Божович және оның қызметкерлері зерттеулері бойынша жасөспірімнің тұрақты жеке мүдделерінің болуы оны мақсатқа сай етіп, соншалықты ішкі деңгейде ұйымдастырылған және ұйымдастырылғанын көрсетті.

Д.Б. Эльконин тұжырымдамасында кез-келген жаңа кезең сияқты жасөспірімдік алдыңғы кезеңнің жетекші қызметінен туындайтын жаңа формациялармен байланысты. Білім беру іс-әрекеті әлемге бағдарлаудан өзіндік бағдарға қарай «бұрылыс» береді. Д.Б. Эльконин атап өткендей, білім беру қызметін дамыту нәтижесінде психологиялық тұрғыдан өздігінен өзгеріс пайда болады және басталады және физикалық өзгерістермен ғана қолданады. Бұл өз кезегінде өз өзіне жақындай түседі. Ересек адам болуға деген ықылас шындыққа қарсылықты тудырады». Бала ересектермен қарым-қатынастар жүйесінде ешқандай орын алмайды және балалар қауымының орнын табады.

Д.Б Эльконин жасөспірімдер үшін ересектерге қатысты балалар қауымдастығының басымдықтары тән. Мұнда әлеуметтік дамудың жаңа жағдайы пайда болады. Ең жақсы нысаны - бұл осы жастағы баланың шын мәнінде өзара әрекеттесетінін білетіні, әлеуметтік қарым-қатынастардың негізі болатын моральдық нормалар саласы. Жастармен қарым-қатынас - бұл жастағы белсенділік түрі. Мұнда әлеуметтік мінез-құлық нормалары, мораль нормалары игеріліп, бір-біріне деген қарым-қатынастар мен өзара қарым-қатынастар орнады. Егер мектептегі жасөспірім өзінің қарым-қатынасын қанағаттандыру жүйесін таба алмаса, ол көбінесе психологиялық тұрғыдан жиі мектепті «қалдырады», бірақ ол сирек және толық емес.

Д.Б. Элькониннің айтуынша, мектептегі жасөспірімнің бастысы қандай болады? Балалар қарым-қатынас жасайды, олардың қарым-қатынасы достық кодексіне, толық сенімділікке және абсолютті өзара түсіністікке деген ұмтылысқа негізделген. Осы кезеңде жасөспірім үшін білім беру қызметі артта қалады. Өмір орталығы білім беру қызметінен ауысады, бірақ ол қарым-қатынас белсенділігінде басым болады. Ең бастысы - өзгерістер. Барлық ең жақын, шұғыл және шұғыл түрде сол жерге тасталады. Мұғаліммен қарым-қатынас жүйесі қызықты: бала коллективтің ішіндегі орны мұғалімнің бағалауынан гөрі одан да маңызды болады. Байланыс кезінде адамға деген көзқарас адам ретінде қарастырылады. Моральдық құндылықтарды игеру, адамгершілік құндылықтар жүйесі дамиды. Мұнда болашақ өмірдің барлық күрделі аспектілерінің ойдағыдай және ойдағыдай ойнауы бар. Бұл мүмкіндік бірлесіп - ойда, арманда жүргенде, өзіңнің ұмтылыстарыңды жоғалтасың, сіздің қуаныштарыңыз ішкі өмірді дамыту үшін маңызды. Бұл ішкі өмірдің ақылға қонымсыз болуы мүмкін жалғыз әрекет.

В.Б. Элконин байланыстың қызметі сөздің толық мағынасында тұлғаны қалыптастыру үшін өте маңызды екенін атап өтті. Бұл қызметте өзін-өзі сезіну қалыптасады. Бұл жастағы негізгісі - ішіне берілген әлеуметтік сананың. Д.И. Фельштейннің жасөспірімдердің психикалық дамуы кезеңі ретіндегі маңызы, рөлі мен маңызы туралы тұжырымдамасы ақыл-ой дамуының логикасын талдауға негізделген, бұл дамудың қоршаған ортаға байланысы. Оның талдауы дереу жағдайлары психикалық дамуды анықтамайды, себебі ол баланың әлеуметтік ортасымен қарым-қатынас түріне байланысты. Жасөспірім жасында адам сапалы жаңа әлеуметтік позицияға жетеді, сол кезде қоғамның мүшесі ретінде өзінің саналы қарым-қатынасы қалыптасады. Демек, осы кезеңде адамның әлеуметтік көңіл-күйін қалыптастыру жолында әлеуметтік бағыттылық қалай жүретініне байланысты. Бұл жағдай жеке тұлғаның дамуына бағытталған білім беру ықпалының психологиялық негіздерін дамытуға жол ашады. Жасөспірімнің маңызы - жеке тұлғаны даму процесі ретінде қарастыратын белсенділік көзқарасы, оның қозғаушы күші, біріншіден, ішкі қарама-қайшылықтардың шешілуі және екіншіден, қолданыстағы қажеттіліктерді қайта құрылымдауға және жаңадан пайда болған қызметтің түрлерінің өзгеруіне байланысты. Демек, автордың айтуынша, қызметтің түрлерін өзгерту зерттеудің онтогенездегі жеке тұлғаның қалыптасу жолдарын, механизмдерін анықтауға мүмкіндік беретіні түсінікті.

Осылайша, Д. Фельштейннің жасөспірімнің өсіп келе жатқан жалпы процесінде жасөспірімдердің мазмұны мен рөлі туралы тұжырымдамасының басты сәттерінің бірі жасөспірімнің жетекші қызметінің мәселесі болып табылады. Осылайша, ол қарым-қатынас нормаларын игеру жөніндегі іс-шараларды қарастырады. Жасөспірім шағында белсенді түрде дамып келе жатқан адамның осы жағы осы қиын кезеңде жетекші рөл атқаратын әлеуметтік пайдалы іс-әрекеттегі толық білдіруді алады. Жасөспірімнің мотивациялық және қажетті саласына сәйкес келетін әлеуметтік - пайдалы қызметте арнайы тағайындалатын оның өзін - өзі анықтауға, өз еркімен сөйлеуге, оның ересектерін тануына деген қажеттілігі жүзеге асырылады.

Жасөспірімдердің жетекші қызметі. Онтогенездегі тұлғаның деңгейлі деңгейін дамытудың заңдылықтарын зерттеу және мектеп жасына дейінгі жасты жасөспіріммен салыстыру, Д.И.Фельдштейн жасөспірімнің қарым-қатынастың дамуына баса назар аударатын тағы бір рет сезімтал қызмет ету жағы екенін баса айтады. Мектеп жасына дейінгі ересек адамға, ересек адам сияқты, ересек адам болуға деген ерік-жігер ересек адам болу қажеттілігіне, тәуелсіз болуына, ересек әлемде маңызды болуына, өзгелерден өзгеше адам ретінде танылу қажеттілігіне деген ұмтылыс.

Жасөспірім бастауыш сыныптарда оқыған оқушының орнына қанағаттанбайды. Білім беру қызметі негізінде қалыптасады (іс-әрекеттің пәндік-практикалық аспектілері), балаларды жалпылама білу қабілеті жасөспірім адамның адам қарым-қатынастарының нормаларын меңгерудегі күрделі қызметте жинақтау мүмкіндігін анықтайды. Қоғамдағы маңызды орынды иеленуге тырысып, жаңа әлеуметтік жағдайын бекітіп, ол оқу істердің шеңберінен шығып, өзін дәлелдеуге мүмкіндік беретін жаңа салаға ауысуға тырысады. Сондықтан жасөспірімдер мектепте де, одан тыс жерде де жеке-жеке және өздігінен топтық қарым-қатынасты белсенді етеді.

Д. И. Фельдштейн бұл жағдайға көңіл бөлу кейбір психологтарды жасөспірімнің жеке басын қалыптастырудағы айқын рөлі, оның мәні басқа жолдас болып табылатыны және мазмұны олардың ішінде қарым-қатынастар мен іс-әрекеттердің құрылуы екендігі туралы ойлануға себеп болды. Мәселен, Д.Б. Эльконин құрдастарымен қарым-қатынаста осы жастағы жетекші қызмет ретінде қарастырды: «Бұл қарым-қатынас пен бағдарлаудың арқасында өзара қарым-қатынастарға қатысты мәселелерді шешкенде, өзін-өзі танудың жаңа деңгейі ғана емес, оның әлеуметтік мазмұны да тереңдей түседі».

Д.И.Фельдштейн коммуникацияны «жандардың таза қарым-қатынасы» ретінде қарастырады, деп ескертті Выготский. Шындығында, жасөспірімнің жеке басын қажет ететін саласын қалыптастыру байланыстың барлық түрлерін кеңейтуді талап етеді. Алайда, қарым-қатынасы формалары мен тәсілдерің кеңейту және күрделендіру «мен» және «сен» деңгейінде жүзеге асырыла алмайды. Жасөспірімдер арасындағы қарым-қатынастың дамуын қамтамасыз ететін қызметтің нақты түрі - бұл психикалық дамудың осы кезеңінде жетекшілік ететін қоғамдық танылған және әлеуметтік мақұлданған белсенділік.

Д.И.Фельдштейннің айтуынша, жасөспірімдердің осы тәрізді әрекеті туралы позиция келесідей анықталады: біріншіден, өсіп келе жатқан мүмкіндіктерді білетін, тәуелсіздікке ұмтылу, басқалар арасында өзінше бекіту, ересектердің құқықтарын және олардың әлеуетті мүмкіндіктерін тану қажеттілігін білетін жасөспірім балалардың даму сипаты. Екіншіден, жасөспірім - баланың әлеуметтік белсенділігін дамытудың ерекше кезеңі. Жасөспірімнің белсенділігін арттыруды қамтамасыз ететін қызмет, бір жағынан, өзінің қажеттіліктерін қанағаттандыруға тиіс, ал екіншісі - қатынастардың белгілі бір түрлерін ашу үшін жағдай жасау. Бірақ достармен өзара түсіністік, өзара түсінісу ғана емес, сонымен қатар жасөспірімнің қоғамның толық мүшесі ретінде маңыздылығын мойындау. Жасөспірімдердің әлеуметтік танылған және әлеуметтік мақұлданған іс-шараларға қатысуы ересектерді тануды қамтамасыз етеді және сонымен қатар құрбыларымен әртүрлі қарым-қатынас жасау үшін мүмкіндіктер жасайды. Үшіншіден, бұл тек жасөспірімдердің әртүрлі қызмет түрлерінің әлеуметтік бағыттылығын ғана емес, олардың әртүрлі іс-әрекеттерін ұйымдастыруға емес, мектепте болған оқиғаларға емес, сондай-ақ әлеуметтік тұрғыдан бекітілген қызметтің ерекше түрін - шартты, білім беру үрдісінде ұйымдастырылған баланың көп қырлы белсенділігінің компоненті.

Әлеуметтік жағынан танылған және әлеуметтік жағынан бекітілген белсенділік осы мағынада, бір жағынан, жасөспірімдерді әлеуметтік қатынастардың органикалық бөлігін құрайтын ересектердің осы әрекеттерінің жоғары нысандары үшін оқытудың шарты мен құралы ретінде қолданылады. Екінші жағынан, жасөспірімдердің әлеуметтік белсенділігі балалардың белсенділігін арттыруда белсенділіктің дамуына, қызмет мақсаттарына, адамның өзара қарым-қатынастарының нормаларына, жасөспірімдікке сезімтал, белгілі бір сатыдағы дамудың жаңа деңгейін білдіреді, себебі өзін «Мен және менің қоғам өміріне қатысуым», «Мен және менің қоғамға пайдам» жүйеде жасөспірімнің даму үрдісін бағалауға тырысады. Бұдан басқа, баланың ертеңгі күнін анықтауға көмектесетін «ең жақын даму аймағы» қоғамға ену арқылы жасөспірімдердің негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыратын әлеуметтік мақұлданған іс-әрекеттің идеялық мәні болып табылады. Әлеуметтік жағынан танылған және бекітілген іс-шаралар, жасөспірімдер арасындағы қарым-қатынастың барлық түрлерін кеңейтуге және оны ересектермен қарым-қатынаста ең жоғары, ең маңызды деңгейде - моральдық ынтымақтастық негізінде құруға мүмкіндік береді. «Мен және көптеген (жақын және алыс) адамдар», «Мен және қоғам» жүйесінде коммуникацияның әртүрлі нысандарын енгізуді қамтамасыз ететін әлеуметтік-қызметтік белсенділік, жолдастарға ұмтылу емес, жасөспірімнің жеке басының психологиялық сипаттамаларының негізгі өзгерістерін анықтайтын жетекші қызмет болып табылады.

Жасөспірімнің жеке басын қалыптастыру. Жасөспірімнің жеке басын қалыптастыру мәселесі көптеген жылдар бойы Д.И.Фельдштейннің көмегімен шешілді. Оның жетекшілігімен жүргізілген зерттеулер балалық шақтан ересекке көшу, әдетте, өткір және кейде драмалық болып табылады, бұл әлеуметтік дамудың ең қарама-қайшы үрдістері. Бір жағынан, осы күрделі кезеңде баланың теріс көріністері, дисгармониясы, баланың белгіленген мүдделерін шектеу және оны өзгерту ересектерге қатысты мінез-құлқына қарсы наразылық тудырады. Екінші жағынан, жасөспірім ерекшеленеді және көптеген жағымды факторлар - баланың тәуелсіздігі өседі, басқа балалармен және ересектермен қарым-қатынастар әртүрлі және мазмұнды болады, оның қызметі айтарлықтай кеңеюде және айтарлықтай өзгереді, өзіне және басқа адамдарға жауапты қарым-қатынас дамиды. Ең бастысы, бұл кезең баланың сапалы жаңа әлеуметтік жағдайға шығуынан өзгешеленеді, онда оның қоғамға мүше ретінде өзінің саналы қарым-қатынасы шынымен қалыптасады.

Д.И. Фельштейн жасөспірім адамның бастысы - жаңа әлеуметтік позицияны игеру, ересек әлемдегі өзін-өзі тану және растау туралы белсенді ниет білдірді. Бұл жасөспірім ересектерге еліктеуді қаламайды, бірақ олардың істері мен қарым-қатынастарына қосылғысы келетіні туралы; ол әлеуметтік жауапкершілікті өздігінен және ересек адам деңгейінде жауап берудің мүмкіндігі мен қажеттілігі ретінде сезінеді. Егер мектеп жасына жеткен бала ересек жаста болса, жасөспірім оқушы оны еліктейді, содан кейін жасөспірім шынайы қарым-қатынас жүйесінде ересек жағдайға кіреді. Жеке тұлғаны қалыптастырудың маңызды кезеңі ретінде жасөспірім бір мезгілде бір уақытта әрекет етпейді, бірақ жеке даму үдерісіндегі күрделі кезең, ол әлеуметтік пісіп-жетілудің тең дәрежелі сипаттамасымен сипатталады.

Жасөспірімнің әлеуметтік мүмкіндіктері, оның әлеуметтік дамуының шарттары мен жылдамдығы жасөспірімнің өзін және оның қоғамға тиесілігін, құқықтар мен міндеттердің білдіру дәрежесін, қазіргі заман заттарын және қарым-қатынастарын меңгеру деңгейін, алыс және жақын байланыстардың қанықтылығын, олардың саралануын түсінуге байланысты. Жасөспірім өсіп келе жатқан кезде қоғамның өзгеруіне, қоғамды қабылдауына, әлеуметтік байланыстардың иерархиясына, оның мотивтеріне және олардың қоғамдық қажеттіліктерге сәйкес келу дәрежесіне өзгеру сипаты мен ерекшеліктері. Өз-өзіне деген сүйіспеншілігімен қатар, өзін-өзі ақпараттандырудың маңызды механизмі - жасөспірімді өзінің ішкі әлемі ретінде танудың нысаны және басқа адамдардың ішкі әлемін түсіну. Ақыр соңында, адамның бағдары, оның зияткерлік және эмоционалдық қызметі көрсетілетін өсіп келе жатқан адамдардың мүдделері әлеуметтік дамудың маңызды көрсеткіші болып табылады.

Д.И.Фельдштейн жасөспірімде баланы дамыту процесі адамның қалыптасуының дәйекті кезеңдерінде бекітілген әлеуметтік жетілудің әртүрлі деңгейіне ие екендігін бекітеді. Бұл үдеріс күрделі ауысыммен, үзіліссіз үрдістермен, терең дифференциациямен және стратификациямен сипатталады. Бұл үдеріс күрделі ауысыммен, үзіліссіз үрдістермен, терең дифференциациямен және стратификациямен сипатталады.

Жасөспірімдер дәуірінің алғашқы кезеңі 9-10 жас аралығындағы кезеңде баланың тәуелсіздікке ұмтылуымен ерекшеленеді және бұл тәуелсіздікті танымал адамдардың жиынтығы ретінде емес, сондай-ақ әлеуметтік ағзаға айналған ересек әлемде және қоғамда тану қажеттілігі пайда болады. Мен басқалармен қатар тұрамын. Бала үшін бұл кезде әдетте ересек адам болу керек және қажет болу керек, ересектер арасында маңызды, кең қоғаммен байланыс шеңберіндегі жақын адамдармен қарым-қатынас шеңберінен шығуға ықылас.

Өзгелерден ерекшеленетін адам ретінде өзін таныстыру баланың өзінің моральдық-психологиялық ерекшеліктері мен басқа адамдардың жеке қасиеттері мен қасиеттерін бағалау қажеттілігіне ерекше қызығушылық тудырады. Бұл, атап айтқанда, теріс өзін-өзі бағалаудың жылдам өсуімен байланысты, сонымен қатар, баланың борыш сезімін терең түсінуін көрсетеді.

10-11 жастағы жасөспірімнің бастысы - басқа адамдардан (таныстарымен және бейтаныс адамдардан) жаңа мүмкіндіктерді тану, сенімділікке жету, «Мен де ересекпін», «Мен бәрімен біргемін». Осылайша, ересек адамның мінез-құлқымен ерекшеленетін нақты жағдайларды іздестіру, әлеуметтік тану және әлеуметтік бағалаумен айналысатын әрекеттерді іздеу.

Қоғамдық танылған істердің әртүрлі формаларының жинақталуы осы кезеңнің екінші кезеңінде, 12-13 жасында, қоғам алдында тану қажеттілігін дамытуға, тек қана өз міндеттерін ғана емес, сондай-ақ қоғамда бекітілген құқықтар мен қоғамда бекітілген құқықтар мен қоғамда бекітілген қызметте толықтай қанағаттандырылады. , оның потенциалы мұнда максималды дамуға жетеді. Бұл кезең баланың өзін-өзі ақпараттандырудың жаңа деңгейін әлеуметтік қатынастар жүйесінде сезіну, өзін-өзі әлеуметтік маңызы бар адам ретінде сезіну, пән ретінде түсіну болып табылады.

Қоғамда көрінуге деген ұмтылыс әлеуметтік жауапкершіліктің дамуына ересек адам деңгейінде жауап беру, өзгелермен қарым-қатынаста болу, өзімнің қарым-қатынастар жүйесінде ажыраспаған кезде өзімнен асып кетуге ұмтылу мүмкіндігін береді, бірақ «Мен бәріне» күші бар екенін көрсетеді. басқа адамдарға, қоршаған ортаға саналы көзқарас қалыптастырады, командамен орын табу қажеттілігі - қоғамда рөлін атқару, қарапайым болмау.

Қоғамда жұмыс істеуге дайындығын қалыптастыру жасөспірімдік кезеңнің келесі, үшінші кезеңінде, 14-15 жасында, өзін-өзі танытуға деген ұмтылысын тудырады, ол өздерінің әлеуметтік қатысуын тануға, практикалық және практикалық қызметтің дамуының нақты жолдарын және нақты түрлерін белсенді түрде іздеуге, өзін-өзі анықтауда, өзін-өзі жүзеге асыруда өсіп келе жатқан адамның қажеттілігі.

Жасөспірімнің жеке тұлғаның дамуы туралы айтатын болсақ, оның аффективті қажеттіліктер саласына ерекше назар аудару керек. Көптеген авторлар атап өткендей, жасөспірімдердің сезімінің басты бағыты «ересек сезімі» болып табылады. Ересек адамның сезімінің көрінісі көп. Олар былай сипатталған.

1.Ересек адамның сыртқы белгілерін имитациялау-- темекі шегу, ойын ойнау, шарап ішу, арнайы сөздік, ересектерге арналған киім мен шашқа, косметикаға, зергерлік бұйымдарға, демалыс, ойын-сауыққа, қарым-қатынасқа деген ұмтылыс. Бұл ересектерге жетудің ең жеңіл және ең қауіпті жолдары.

2. Жасөспірім ұлдарды «шынайы ер адам» қасиеттеріне теңестіру. Бұл күш, батылдық, төзімділік, ерік, достықтың адалдығы және т.б. Өзін-өзі тану жиі спортқа айналады. Көптеген қыздар ғасырлар бойы еркектік деп саналатын қасиеттерге ие болғысы келеді.
3. Әлеуметтік жетілу. Бұл жасөспірім ересек адамның көмекшісінің орнын алатын әртүрлі іс-шараларға қатысты баланың және ересек адамдардың арасындағы ынтымақтастық жағдайында туындайды. Әдетте бұл қиындықтарды бастан кешіп жатқан отбасыларда байқалады, жасөспірім ересек адамның орнын алады. Мұнда сүйікті адамдарға қамқорлық жасау, олардың әл-ауқаты өмірлік құндылық сипатын алады. Көптеген ер балалар түрлі ересек дағдыларын меңгеруге тырысады (ағаш ұстасы, суретке түсіру және т.б.), ал қыздар - пісіру, тігу, тоқу. Жасөспірімнің басталуы - бұл өте қолайлы уақыт. Сондықтан психологтар жасөспірімдерді ересектердің тиісті сыныптарында ассистент ретінде қосу керектігін атап көрсетеді.
4. Интеллектуалдық ересектік. Жасөспірімдерде білімнің едәуір көлемі тәуелсіз жұмыс нәтижесі болып табылады. Білім алу осы оқушылардың жеке мағынасын алады және өзін-өзі тәрбиеге айналады. Жасөспірімнің сезімі өте шиеленіскен. Қызметкерлер Л.И. Божович жасөспірімнің «тиімсіздік әсері» сипатын сипаттады - баланың күшті бақыланбайтын реакциясы, оны тудырған ауырлыққа сәйкес келмейді. Зерттеулер көрсеткендей, «жеткіліксіздік эффектісі» жасөспірімдер үшін өзін-өзі бағалауы мен олардың жоғары деңгейінің арасындағы айырмашылыққа негізделген. Жасөспірімнің көңіл-күйінде, мотивациясы мен қалауындағы қақтығыстар жасөспірімдердің жиі депрессияға ұшырауы мүмкін. Бір жағынан, жасөспірімнің өз күшіне деген сенімділігі кейде объективті жағдайға қарағанда көбірек, ал ол жасай алмайтын нәрсені қабылдайды. Екінші жағынан, ол көбінесе өзіне сенімсіздіктің жай-күйін, өзінің кемшілік сезімін сезінеді және бұл әрдайым сырттан көрінбейтін ауыр тәжірибемен байланысты. Жасөспірімнің өзін-өзі танудың өсуі кейде өзінің сыртқы қасиеттерін және ақыл-ой қабілеттерін өте мұқият бағалайтындығына әкеледі. Жасөспірім өзінің күшті қасиеттері мен оларды нығайту жолдары туралы көп ойлайды. Ол ересектердің ақыл қасиеттерін, қабілеттерін қалай бағалайтынын өте сезімтал. Осы өсу кезеңінде балалар (әсіресе қыздар) угловатыми, даже дурнеют. Сондықтан жасөспірім сауатсыз болып шыққан нәрселер туралы жазықсыз ескертуді сезінуі мүмкін, өте пайдалы немесе өте ыңғайлы емес нәрсе айтты. Және мұндай ескертулер ішкі қауіп-қатерге байланысты болғандықтан, ол жағдайға және жағдайға байланысты жасөспірімге аффективті жарылыс туғызуы мүмкін (надирезит, дөрекі, жылау) немесе терең тереңдікте ұстап тұрған қорлауды немесе сезімді ол сәтсіз, мүмкін еместігі және т.б. Және осы жағдайлардың бәрі оны күйзеліс күйіне айналдырып, оны «жабуға» шақырады, оны ұялтады.

Жасөспірімнің күйзеліске ұшыраған тағы бір маңызды себебі - оның эротикалық ойлары болуы мүмкін, ол, ұялады, сонымен бірге олар өз еркімен иеленеді. Өзінің ой-саналар мен ойлардан алшақтатуға мәжбүр ете алмайтындығын сезіну оның өзіндік әлсіздігімен сезінуіне әкеледі, бұл да оны күйзеліске ұшыратады. Ол әртүрлі жолмен оны басқа адамдардан, әсіресе туыстарынан, оның эзілген жағдайының себебін білетіндіктерінен қорқытады және бұл үшін ол ұялады.

Тұтастай алғанда, жасөспірімдердің іс-әрекеттерінің басты мотивациясы - бұл әлеуметтік мотивация, адамдарға деген қайырымдылық сезімі, қайғы мен бақытсыздыққа деген ынта. Дәл осы, жиі жасырын және күнделікті сыртқы мінез-құлық, қайғылы жағдайлар кезінде жасөспірімдердің ерліктері туралы көптеген оқиғаларды түсіндіреді, өрт, біреу суға шығады, апатқа ұшырайды және тағы басқалар. Адамдарды жақсы көргісі келетіндер - қайғы-қасіретке, бақытсыздыққа, қиындықтарға, жазықсыздықты қалпына келтіруге, езілген және қолайсыз адамдарға жылы ықыласпен қарауға көмектесу - жасөспірімнің эмоционалдық әлемінде маңызды орын алады. Бұл тілектер мен ұмтылыстар жиі жасөспірімдердің іс-әрекеттері мен іс-әрекеттері үшін саналы түрде, ал кейде жеткіліксіз саналы себептерге айналады. Егер бұл ұмтылыстар қажетті, тиімді бағытта жүрсе, жасөспірім моральдық қанағаттанарлық сезінеді.

Жасөспірімнің қарым-қатынас ерекшеліктері. Құрбыларымен байланыс. Жасөспірімдердің психологиясының барлық зерттеушілері жасөспірімдердің құрдастарымен қарым-қатынаста болуының маңыздылығын мойындауға тырысады. Жолдастармен қарым-қатынас жасөспірімнің өмірінің орталығында, көп жағдайда оның мінез-құлқы мен қызметінің басқа да аспектілерін анықтайды. И. Божович, егер кіші мектеп жасында балаларды біріктіру негізі жиі бірлескен қызмет болса, жасөспірімдерде, керісінше, сабақтар мен қызығушылықтардың тартымдылығы негізінен құрдастарымен кең ауқымды қарым-қатынас жасау мүмкіндігімен анықталады.

Жасөспірім үшін тек қана құрдастарымен бірге болу маңызды емес, ең бастысы, олардың арасында қанағаттанарлық позиция ұстау маңызды. Кейбіреулер үшін бұл тілек басшылықтың топтағы ұстанымына ие болу ниетінде көрінуі мүмкін, ал қалғандары - сүйікті жолдастар ретінде танылуы, үшіншіден - кейбір бизнес саласында сөзсіз беделге айналуы керек, бірақ кез келген жағдайда орта сыныптағы балалар мінез-құлқының басты себебі болып табылады. Зерттеулер көрсеткендей, осындай жағдайға қол жеткізу мүмкін емес, көбінесе жасөспірімдердің тәртіпсіздікке және тіпті құқық бұзушылыққа себеп болады. Бұл жасөспірімдердің жасөспірімдерге деген сәйкестігін арттырады. Жасөспірімдер мен олардың құрдастарының арасындағы қарым-қатынастың бұзылуы академиялық көрсеткіштердің төмендеуінен, мінез-құлқының өзгеруінен, аффективтік тәжірибенің пайда болуынан және т.б., әдетте, ата-ананың немесе жасөспірімнің өзі жүзеге асырмайтынын білдіреді; немесе құрбыларымен қарым-қатынастың бұзылуы басқа да бұзушылықтар арасында байқалады және олардың көзі мен себебі ретінде қарастырылмайды.

Жасөспірім шәкірттерімен қарым-қатынасы үшін субъективтік маңызы ересектердің, әсіресе мұғалімдердің бұл маңыздылығын айқын бағалаудан мүлдем айырмашылығы бар. Жасөспірім үшін қарым-қатынас тәжірибесі ең маңызды, ең типтік, мұғалімдер мұғалімдермен қарым-қатынас тәжірибесі жасөспірімдердің тәжірибесінің ортасында, ал ата-аналар жасөспірімдер ата-аналармен қарым-қатынаста ең көп алаңдаушылық деп санайды. Жасөспірім ата-ана балалары немесе қызы сөйлейтін балалардың кемшіліктері себепті олардың құрдастарымен қарым-қатынастарының барлық мәселелерін жазады. Зерттеулер көрсеткендей, алтыншы сыныптан бастап, жасөспірімдерде жеке және тұлғааралық ойлар қарқынды дами бастайды. Нәтижесінде олардың жанжалдарының себептерін, қиындықтарды немесе керісінше, олардың жеке тұлғалық сипаттамалары бойынша құрдастарымен араласудағы табыстарын көре бастайды. Ата-аналар да, мұғалімдер де жасөспірімдердің бұл ниетіне басқалармен қарым-қатынасының сәттілігіне жеке жауапты болып табылады және ешқандай жағдайда тиісті қажеттілікті және қабілетті сындарлы дамытуға үлес қоспайды. Жасөспірім бір-бірімен қарым-қатынас жасауға және ұжымдық өмір сүруге ұмтылуды, ұжымдық өмір сүруді қалайды, жақын достарын, досын, екіншісімен - өте танымал, танылған, құрметті жолдастарға ие болғысы келеді. Бұл маңызды мәселе болып табылады. Сыныптастармен қарым-қатынастың ауыртпалығы, жақын достардың болмауы, дос немесе достықтың бұзылуы қатаң тәжірибені тудырады, жеке драма ретінде қарастырылады.

Жасөспірім үшін ең жағымсыз жағдай - ұжымның, жолдастардың шынайы айыптауы, ал ең ауыр жаза ашық немесе жасырын бойкот, қарым-қатынасқа келмейді. Жалғыздықтың тәжірибесі жасөспірім үшін қиын және қиын. Сыныптастармен қарым-қатынаста сәтсіздікке түсу оған достар мен жолдастарын мектептен тыс іздеуге мәжбүрлейме? Әдетте, ол оларды табады. Бұл фактілер олардың қайғылы салдарымен жақсы белгілі. Жасөспірімнің өз жолдастарының назарын аудару, оларды қызықтыру және қайырымдылықты тудыруы әртүрлі жолдармен көрінуі мүмкін: бұл өз қасиеттерін тікелей түрде көрсету және ересектердің талаптарын бұзу, сілкілеу және күлкілі болу мүмкін. Жасөспірімдердің қоғамдық мінез-құлық ережелерін бұзуының себептері арасында теңдесі жоқ адамдар арасында қабылданған ұстанымға наразылығын тудырғаны себеп болады.

Егер кіші сыныптарда ұжымдағы ұстаным негізінен академиялық көрсеткіштерге, мінез-құлыққа және әлеуметтік қызметке, яғни баланың ересектердің қажеттіліктерін қаншалықты орындағанына байланысты болса, онда жасөспірімдер үшін басқа маңызды қасиеттер - дос және досыңның қасиеттері, ақыл және білім (және академиялық көрсеткіштер ғана емес), батылдық, өзін-өзі бақылау қабілеті. Әртүрлі сыныптарда (және жасөспірімдер топтарында) осы қасиеттердің құндылық дәрежесінде басқа иерархия бар, бірақ сапалық сипаттамаларға сай олардың бірі әрдайым бірінші болып келеді. Тек танымал емес, жасөспірімдер арасында шынайы құрмет пен тану үшін ең алдымен жақсы жолдасыңыз керек. Осыған байланысты, жасөспірімдердің басында бұрын танымал балалар тобында жиі өзгерістер болады: біріншіден, бұрынғы билік органдары жоғалып кетеді және жаңадан пайда болады, екіншіден, сабақ активі мен ең беделді және құрметті жасөспірімдер тобы арасында сәйкессіздіктер байқалады, өйткені көптеген мұғалімдер назар аударусыз жақсы және тәртіптік оқушылардан актив құруға бейім болады олардың достық қасиеттері.

Сыныптағы қарым-қатынастың күрделене түсуінің екінші себебі - мұғалімде авторитарлық көшбасшылық стилі деп аталатын және осы сыныпта жұмыс істейтін сыныптастармен қарым-қатынас жасаудың осындай әдістерін сақтау болып табылады, бұл жасөспірімдер үшін мүлдем қабылданбайды, себебі оларда ересектер мен жолдастардың бірдей негізгі талаптары бар - жеке және адамның қадір-қасиетін құрметтеу. Бұл талап жасөспірімдердің «достық кодексінің» негізі болып табылады, оның нормалары бірте-бірте қалыптасып, ойындар мен басқа да кәсіптерде қалыптасады және ересектер арасындағы қатынастардан алынады. Осы нормативтерді ашу мен нақтылауда кітаптар мен фильмдер маңызды рөл атқарады. «Достық кодексінің» маңызды нормалары - құрмет, теңдік, адалдық, жолдастарға көмек. Бұл нормалар мен талаптар ересектер арасындағы достық, достық қарым-қатынастың шынайы ынтымақтастығымен қарым-қатынастың маңызды нормаларына сәйкес келеді.

Жасөспірімдердің когнитивтік процестерінің даму ерекшеліктері. Жасөспірімдерді қабылдау селективті, бағдарланған, талдаулы бола бастайды. Бұл жүйелі, мазмұнды, дәйекті. Жасөспірім қабылданған объектілерді нәзік талдауға қабілетті.

Жасөспірімнің көңіл-күйі тек көлемі бойынша ғана емес, сондай-ақ нақты спецификалықпен сипатталады. Ол еріксіз болып келеді және қасақана болуы мүмкін. Жасөспірім ұзақ уақыт бойы тұрақтылық пен көңілдің жоғары қарқындылығын сақтай алады. Ол тез шоғырланып, назарын аудара білу қабілетін дамытады. Жасөспірімнің көңіл-күйі жақсы бақыланатын, бақыланатын үдеріс пен қызықты іс-әрекетке айналады (кейінгі көңіл бөлінген жағдайда).

Жады жанды болып келеді. Жад толығымен зияткерленді: материалды логикалық тұрғыда түсінудің арқасында есте сақтау көлемі көбейеді. Жад көлемін ұлғайту, толықтыру, жүйе мен дәлме-дәлдік көбейтіледі, есте сақтау және көбейту семантикалық қосылыстарға негізделген. Дереккөзді есте сақтау қол жетімді болады.

Ойлау. Жасөспірімдердің интеллектуалдық қызметінде айтарлықтай өзгерістер орын алады. Оның 10-15 жылдағы басты ерекшелігі жыл сайын абстрактілі ойлау қабілетін арттыру, нақты-фигуративті және дерексіз ойлау арасындағы өзара қарым-қатынасты өзгерту. Бұл жастың маңызды ерекшелігі белсенді, тәуелсіз ойлауды қалыптастыру болып табылады. Жасөспірімдерді ойлау дамудың аяқталуымен сипатталады. Теориялық тұрғыдан ойлау қабілеті бар, қисынды сөздердің жүйесі қалыптасады. Бірдей табысқа ие жасөспірім заттармен де, сөйлеммен де жұмыс істейді. Сонымен қатар, ол комбинаторлық операциялардың кез-келген түріне, логикалық ойлаудың қалыптасуын көрсететін пропорцияларда үлкен өзгерістерге ие. Жасөспірім эмпирикалық тест үшін деректерді трансформациялаудың әртүрлі тәсілдерін елестету ғана емес, сонымен қатар осы сынақтардың нәтижелерін логикалық түрде түсіндіре алады. Жасөспірім өзінің еркіндік қиялының құрылысын жоспарлау және бақылау арқылы шындыққа қатысты «жүзіп» қалуға қабілетті болғанымен қатар, ол өзінің ойлау әрекеттерін және әрекеттерін керемет түрде көрсетуге және осы зияткерлік эмоциялардан алуға тырысады. Білім беру қызметінің сипаты мен нысандарының өзгеруі жасөспірімдерде психикалық белсенділікті ұйымдастыру деңгейінің жоғары болуын талап етеді. Жасөспірім объектілер мен шындық құбылыстарын кешенді аналитикалық және синтетикалық қабылдауға қабілетті болады. Зерттелген пәндердің мазмұны мен логикасы, білімді меңгеру сипаты, жасөспірімдерде өзіндік және шығармашылық ойлау қабілетін дамыту, мазмұнын терең түсіну және қорытындылау. Оқу, ойлау, көңіл бөлу және жадымның әсер етуі біртіндеп ұйымдасқан, реттелетін және басқарылатын процестердің сипатына ие болады.

Жасөспірімнің қиялы. Л.С. Выготскийдің айтуынша, осы жаста және қиялдың дамуында елеулі өзгерістер орын алады. Дерексіз ойлаудың әсерімен, қиял «қиялға айналады». Жасөспірімнің қиялын айтқан Выготский, әдетте, тек қана ойлаудың тек субъективті ойлау нысаны болып табылатын, адамдардан жоғалып кететін, өзінің жақын саласына жақындағанын атап өтті. Жасөспірім өзінің «қиялын ашқаннан гөрі жасырын құпия болып есептеледі» (10-бапта келтірілген).