Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе

Онтогенез үрдісінде бірқатар эмпирикалық кезеңдер әртүрлі психикалық процестердің құрылымы, жұмыс істеуі және корреляциясы тұрғысынан сапалы ерекшеленеді және жеке тұлғалық құрылымдармен сипатталады. Осылайша, баланың психикалық дамуы кезеңдерін ғылыми негізде іздеу отандық даму психологиясының іргелі мәселесі болып табылады, оның дамуына өсіп келе жатқан адамдардың білім берудің интегралды жүйесін құру стратегиясы айтарлықтай дәрежеде байланысты.

Ақыл-ой дамуының кезеңділігі проблемасы шетелдік психология дамуында бірнеше рет талқыланды. Д. Д. Фельдштейн өзінің шығармаларында психикалық дамудың шетелдік кезеңдерін толық зерттеуді ұсынады - Э. Эриксон, Э.Шпрангер, Г. Салливен және т.б. - бұл ұғымдар бірінші кезекте солардың негізінде жатқан әр түрлі критерийлермен айырмашылықтары бар екендігін көрсетеді. Кейбір жағдайларда, жас ерекшеліктерінің шектеулері білім беру мекемелерінің қолданыстағы жүйесін, ал басқалары - баланы дамытудағы «дағдарыс» кезеңдеріне сәйкес, ал үшіншіден, осы дамуды сипаттайтын анатомиялық және физиологиялық сипаттамаларға сәйкес бөлінді. Ақыл-ой дамуының маңызды кезеңі балаларды дамытудың кез-келген белгілерін бөлек кезеңдерге бөлу үшін шартты критерий ретінде оқшаулау негізінде құрылды. Осылайша, Фрейд баланың дамуы тек жасөспірімдік призмасы арқылы дамып келе жатқанын ескере отырып, ауызша, анальды, фалликалық, жасырын, жыныстық, сатылы, бейтарап, жыныстық және жыныстық балалыққа сәйкес келетін кезеңдерді атап көрсетті. Г. Салливен Фрейдпен ұқсастығы бойынша жастық даму кезеңін құрды: Фрейд сияқты, баланың даму көзі - бұл басқаларға тиімсіз, бірақ керісінше, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа деген қажеттілік қабылданады.

Э.Шпрангер психиканы физикалық және рухани салаларға бөлді және олардың әрқайсысын бір-бірінен тәуелсіз өмірге келтірді. Л.Кольберг кезеңділіктің негізінде сыртқы мінез-құлық ережелерін игеру ғана емес, сонымен бірге қоғамның нормалары мен ережелерін қайта құру және ішкі қайта құру үдерісі болып табылатын моральдық сана-сезімді қалыптастырады. «Моральдық даму» нәтижесінде ішкі моральдық нормалар дамиды. А. Гезелл жинақталған эмпирикалық материалды дамудың жедел тұжырымдамасында «ересек адамның дәрежесі» өлшемімен реттеуге тырысты. Ересек адамның дәрежесін өлшеу арқылы А. Гезелл ағзаның және қоршаған ортаны дуализмді еңсеруге тырысты. Баламалы даму ауқымын анықтауға тырысуда - жаңару, интеграция, тепе-теңдік - Гезелл, мәдени ықпал ету фактісін мойындай отырып, жеке тұлғаны дамыту үшін оларды анықтайтын сипаттан бас тартты. Мәдениет, оның пікірінше, модельдер мен арналар, бірақ кезеңдер мен даму үрдістерін жасамайды.

Ең танымал және шетел психологиясы кең таралған - Э. Эриксонның дәуірлеуі, ол бүкіл өмірлік циклдің туылудан бастап кәрілікке дейінгі кезеңдерін сипаттады. Балалық кезеңнің жеке кезеңдерінің ең маңызды сипаттамалары болып табылатын бұл кезеңдіктегі жаңа кезеңдердің бөлінуінің күмәнсіз мәні Э. Эриксонның жеке тұлғаның психоәлеуметтік дамуының қозғаушы күшін анықтай, (әр кезеңде, ол бекітеді, алдыңғы сатыдағы жаңарулардан тәуелсіз болады) адамның дамуын біріктіретін және қоғамның дамуын анықтайтын бір-бірінен бөлек қарастырады. Мерзімді кезеңнен бастап Выготскийдің «дамудың әлеуметтік жағдайы» деп аталатын ең маңызды байланысы төмендейді. Ал қоғамның және жеке тұлғаның дамуы арасындағы қарым-қатынас механизмі ашық болмағандықтан, Эриксонның жасаған мақсатын түсіндіру қалады.

Фельдштейннің айтуынша, онтогенез кезеңдерін классификациялаудың бұл әрекеті балалардың психикалық дамуын зерттеудің нақты нәтижелерінде жеткілікті растау алған жоқ, дегенмен психикалық даму кезеңін құрастырған ғалымдар арасында ең ірі психологтар болған. Бала дамуын жетілдіру үшін жіктеу схемаларын талдау адамның үйлесімді дамуына бағытталған білім беру үдерісін жетілдіру үшін онтогенездің ішкі мәнін зерттеуге негізделген оның құрылуының ғылыми теориясын жасау қажет болғандығын көрсетеді, себебі «дамудың тек ішкі өзгерістері, тек сынықтар мен өзгерістер оның ағымы баланың жеке басын қалыптастырудың негізгі дәуірін анықтау үшін сенімді негіз болуы мүмкін» ( Л.С. Выготский). Л.С. Выготскийдің және А.И. Леонтьевтің идеялары Д.Б Эльконинге қолдау көрсетті, ол жеке психикалық дамыған психологияның кезеңдік дамуының ғылыми және өнімді тұжырымдамасын жасай алды.

Орыс психологиясында жалпыға бірдей қабылданған психикалық дамудың тұжырымдамасының ғылыми негіздерінің іргетасы Выготскийдің жас шамасы, оның құрылымы мен динамикасы болды. Бұл жаттығу бізді дамудың ішінен анықталған, яғни сыртқы жағдайлардың кездейсоқ жиынтығымен емес, ішкі қарама-қайшылықтармен айқындалуға мүмкіндік берді. Выготский дамудың өзінде ғана ішкі өзгерістер болғанын, оның ағымындағы сынықтар мен ротацияларды ғана баланың жеке басын қалыптастырудың негізгі дәуірін анықтау үшін сенімді негізді қамтамасыз етеді деп жазды. Даму кезеңін құру қағидаттарын жасаған кезде, автордың пікірінше, «біртіндеп», эволюциялық кезеңдер «секіру», «кезеңділік үзілістері» ауыстырған кезде бір жастан екіншісіне ауысу динамикасын ескеру керек.

Выготскийдің айтуынша, мұнда жас өзгерістері күрт, сыни немесе бірте-бірте, біртекті болуы мүмкін. Литикалық кезеңдерде ұзақ уақыт бойы түбегейлі іргелі өзгерістер мен өзгерістер болған жоқ. Өзгерістер баяу жиналады, содан кейін секіріп кетеді, және жасқа байланысты ісік табылды. Бұрылу нүктесінің нәтижесі жеке сипаттамалардағы өзгерістер баланың басынан бастап және аяғында балалар сипаттамаларын салыстыру кезінде пайда болады.

Сын кезеңіндегі жас кезеңдері салыстырмалы түрде қысқа уақыт ішінде психологиялық өзгерістер мен баланың жеке басының өзгеруіне байланысты ерекшеленеді. Даму революциялық үдерістің зорлық-зомбылық сипатына ие. Мұндай кезеңдердің негізгі ерекшеліктері:

- дағдарыстың басталуы мен аяқталуының анықсыздығы;
- балаларды оқытудағы қиындықтардың пайда болуы.

Олар «осы жастағы әрбір бала сабақтастығындағы тұрақты жастағымен салыстырғанда өзін-өзі тәрбиелеуді қиындата түседі».

Тұрақты литикалық, критикалық кезеңдермен айналдыру баланың дамуы диалектикалық заңдарға сәйкес келетінін растайтын дамудың бұрылыс нүктелері болып табылады. Жаңа дамудың пайда болуы әрдайым ескі элементтердің жойылуымен байланысты. Дегенмен, сыни кезеңдердің маңыздылығы тек қыру процестерінің белгілі концентрациясында ғана емес - конструктивті жұмыс және әрдайым оң өзгерістер орын алады; олар әр сын кезеңінің негізгі мағынасын құрайды.

Л.С. Выготскийдің жасын зерттеуден басқа, Д.Б. Элькониннің психикалық дамуы туралы тұжырымдамасы баланың дамуы үшін әлеуметтік-тарихи жағдайларды есепке ала отырып, балалық шақтың табиғаты туралы нақты тарихи түсінік ретінде отандық даму психологиясының ұстанымдары мен қағидаттарына негізделген. Сондай-ақ психикалық дамудағы жетекші қызметтің рөлін мойындау. Д. Эльконин психиканың және баланың белсенділігінің әлеуметтік сипатын, оның басқа адамдармен және физикалық объектілермен байланысының әлеуметтік сипатын ескере отырып, жастар мен олардың динамикасын белсенділік теориясынан ажыратудың негізі туралы теориялық және әдіснамалық шешімді табады. Барлық қызмет «қоғамдағы бала» жүйесі шеңберінде дамиды, «кішкентай бала» және «бала-ересек» осы жүйенің бөлігі болып табылады. Олардың әлеуметтік сипаты қандай? Шағын жүйе «бала - нәрсе» - шын мәнінде «бала - қоғамдық нәрсе» жүйенің бөлігі. Нысанмен жұмыс істеу тәсілдері ашық түрде берілмеген, заттардың физикалық сипаттамалары сияқты. Сондықтан балалардың әлеуметтік объектілермен әрекеттесудің әлеуметтік тәсілдерді игерудің ерекше процесі ішкі қажеттілікке айналады. Бұл оны әдетте, ересек адамға қызметтің қоғамдық міндеттерін тасымалдаушы ретінде әкеледі.

«Бала-ересек» шағын жүйесінде ересек адам балаға кездейсоқ және жеке қасиеттерінің емес, табиғатта белгілі бір әлеуметтік қызмет түрлерін жеткізуші ретінде сөйлейді. Балалардың ересектердің іс-әрекетіндегі міндеттерін, себептерін және нормаларын меңгеру балалардың өз іс-әрекеттерінде, қауымдастықтарында, топтарында және ұжымдарында осы қарым-қатынастарды үлгілеу немесе үлгілеу арқылы жүзеге асырылады деп болжауға негіз бар. Осылайша, «бала-ересек» жүйесі Д.Б. Элкониннің «бала-қоғамдық ересек» жүйесіне ауысады. Ересек адам табиғатта жұртшылыққа белгілі бір тапсырмаларды орындайды, басқа адамдармен әртүрлі қарым-қатынастар жасайды және белгілі бір ережелерге бағынады. Ересектердің әрекеттерінде кездесетін осы міндеттер, себептер мен ережелер, балалар көбіне ересектердің көмегімен өз іс-әрекеттерін жаңғырту немесе үлгілеу арқылы (мысалы, мектепке дейінгі балаларға арналған рөлдік ойындарда) білім алады. Осы ережелерді игеру барысында балаға барған сайын күрделі және жаңа объективті әрекеттерді меңгеру қажеттілігі туындайды.

Д.Б Эльконин баланың «бала - қоғамдық пән» және «бала – қоғамдық ересек» жүйелеріндегі қызметі баланың тұлғасы қалыптасатын бірыңғай процесс екенін көрсетті. Тағы бір нәрсе, ол жазады: «Тарихи даму барысында қоғамдағы баланың өмірінің бұл жалғыз үдерісі екі жаққа бөлінеді».

Д.Б. Эльконин өзгеру заңын, әртүрлі қызмет түрлерінің кезеңділігін анықтады: бір типтегі қызмет, қарым-қатынас жүйесіндегі бағдарлауды объектілерді пайдалану әдісінде бағдарлау орын алатын әртүрлі типтегі қызметпен жалғастырады. Бұл бағдарлардың екі түрі арасында қайшылықтар болған сайын, олар дамудың себебі болып табылады. Баланы дамытудың әрбір кезеңі бір қағида бойынша жасалады. Ол адами қарым-қатынас саласында бағдар берумен ашылады. Әрекет баланың қоғаммен қарым-қатынасының жаңа жүйесіне енгізілмеген жағдайда дами алмайды. Ақыл-ой белгілі бір деңгейге көтерілмегенімен, жаңа себептер де жоқ.

Баланы дамыту кезектілігінің заңы, психиканың онтогенезіндегі кезеңдерді (дәуірлерді) қайта қарастыруға мүмкіндік береді. Д.Б Элькониннің болжамы, бала дамуындағы кезеңділіктің заңын ескере отырып, даму дағдарыстарының мазмұнын жаңа жолмен түсіндіреді. Осылайша, 3 жыл және 11 жыл - қарым-қатынас дағдарысы, содан кейін адами қарым-қатынастарға бағдарлану; 1 жыл, 7 жыл – дүние тану дағдарыстар, әлемдегі заттарға бағдар береді.

Д.Б. Эльконин тұжырымдамасында шетелдік психологияның елеулі кемшіліктерінің бірі болып табылады, онда екі әлемді бөліп шығару мәселесі үнемі пайда болады: объектілер әлемі және адамдар әлемі. Д.Б Эльконин бұл бөлудің жалған, жасанды екенін көрсетті. Шын мәнінде, адамның әрекеті екі есе: ол адамның мағынасын және операциялық жағын қамтиды. Тұтастай алғанда, физикалық объектілер әлемі адам әлемінде жоқ, әлеуметтік нысандар әлемі басым, әлеуметтік қалыптасқан әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандырады. Адам - бұл объектілерді пайдаланудың әлеуметтік әдістерінің иесі. Осылайша, адамның қабілеті - қоғамдық нысандарды пайдаланудың әлеуметтік әдістерін иелену деңгейі. Осылайша, әрбір объект әлеуметтік нысанды қамтиды. Адамдардың іс-әрекеттерінде әрқашан екі жақты көруге тура келеді: бір жағынан, ол қоғамға, екінші жағынан - орындау жолына бағытталған. Д.Б. Элькониннің болжамына сәйкес адамның бұл әрекетінің микроқұрылымы ақыл-ой дамуының макроқұрылымында көрініс табады.

Алайда Д. Фельдштейннің айтуынша, Элькониннің теориясы баланың адам мен объектілермен қарым-қатынасының абсолюттік қарама-қайшылықтарына күмән келтірмейді және екі қатынастың әлеуметтік сипатына нұсқайды - бұл барлық қажетті кіріспе ережелер Д.Б. Эльконин, оның тұжырымдамасының нақты, түпнұсқа ядросына көшеді. Д.Б. Элькониннің ұстанымының мәні, оның тұжырымдалған, бірақ конструктивті шешім, оның негізі болып табылады, соның негізінде оның функционалдық теориясының шеңберінде ішкі қозғаушы күштердің логикалық толық тұжырымдамасын жасауға болады, ол нәресте кіші жүйелерінің өзара қарым-қатынасының проблемасын шешуге мүмкіндік береді және «бала ересек».

Жекеленген кезеңдердің жасы Д.Б. Эльконин үлкен эксперименталды материалына негізделген. Олардың арасындағы дағдарыстың өткірлігі айқын көрсетілген. Олар жеке жетекші іс-әрекеттердің өзгеруімен байланысты деп есептеледі. Сонымен қатар, бұл өзгеріс қызметтің өзін-өзі қозғалысымен түсіндіріледі, онда ішкі қарама-қайшылықтардың болуы. А. Валлонның идеясын «баланың дамуының бір сатысынан басқа кезеңге көшу - бұл бірінші кезеңде басым болатын іс-әрекеттің қайталама нәтиже болып табылады және, мүмкін, тіпті келесіде мүлде жоғалып кетуінің нәтижесі» дамыту барысында, Д.Б. Эльконин өз міндетің қызметтің қозғалыс мазмұнының нақты көрсетілуінде көрді. Жетекші қызмет жүйесінде Д.Б. Эльконин алдыңғы қатарлы қызметтің екі аспектісі арасындағы өзара диалектикалық қайшылықты (психологиялық дағдарыстар деп аталатын жер бетінде пайда болатын) жетекші қызметтің екі аспектісі арасында «бала - бұл нәрсе» кіші жүйесі және «бала-ересек» кіші жүйесімен байланысты эмоционалды-мотивациялық ашып көрсетеді. Жетекші қызмет жүйесінде Д.Б. Эльконин «балалық» шағын жүйенің дамуы мен психологиялық дағдарыстар деп аталатын жер бетінде пайда болатын эмоционалды-мотивациялық, жетекші қызметтің екі аспектісі арасындағы операциялардың диалектикалық қарама-қарсылығын ашып, «бала-ересек» шағын жүйенің дамуымен байланысты. Тиісінше, жетекші іс-әрекеттердің жалпы тізбегінде бір немесе екінші тараптың басым дамуы кезектесетін кезекші әрекеттер. Д.Б. Эльконин бұл туралы жазады, ол психикалық даму үдерістерінің кезеңділігі туралы гипотезаны қалыптастырады, ол белгілі бір кезеңдерді басқа адамдармен жүйелі қайталап ауыстырудан тұрады. Мотивациялық және талапты саланың дамуы кезеңдерінде балалардың жедел және техникалық мүмкіндіктері негізінен қалыптасатын кезеңдер табиғи түрде орындалады және керісінше.

Д.Б. Эльконин әзірлеген кезеңділік баланың ақыл-ой дамуының көптеген маңызды ерекшеліктерін, бірінші кезекте іс-әрекеттің жетекші түрлерінің өзгеру заңдылықтарын, әр түрлі жастағы негізгі жаңалықтардың пайда болуын ашып көрсетті. Қарастырылып отырған кезеңділіктің өнімділігі және баланың дамуының нақты процесіне сәйкестігі соңғы жылдарда жүзеге асырылған онтогенездің түрлі кезеңдеріндегі көптеген эмпирикалық зерттеулермен дәлелденді.

Д.Б. Элькониннің кезеңдендіруінің қағидалары оның негізгі ережелері өсіп келе жатқан адамдардың тұлғасын дамыту үдерісіне одан әрі зерттеуге, жаңа ізденістер бағытын айқындауға, атап айтқанда, қозғалысты қамтамасыз ететін қайшылықтарды анықтауға, жеке тұлғаның дамуының әртүрлі жас кезеңдерінде қызметтің жекелеген түрлерін дамыту сипатын айқындауға негіз болды. Бұл зерттеулер Д. И. Фельдштейнге Л.С. Выготский мен Д.Б. Элькониннің онтогенездегі жеке тұлғаның дамуын реттейтін заңдарға ықпал етіп, оларды қазіргі заманғы дыбыспен қамтамасыз етуге және онтогенездегі тұлғаның деңгейлік әлеуметтік дамуының заңдылық тұжырымдамасын жасауға көмектесті.

Осы тұжырымдамаға сәйкес, балалардың әлеуметтік даму сипаттамаларын мақсатты түрде сараптау, олардың әлеуметтік жетілуінің пайда болу жағдайлары және қазіргі заманның баланың әртүрлі кезеңдерінде оның қалыптасу талдауы зерттеу объектісі ретінде балаға қоғамға қатысты шын мәніндегі позициялардың екі негізгі түрін анықтауға мүмкіндік берді, шартты түрде «Мен қоғамдамын» және «Мен және қоғам» аталуы.

Өзіне назар аударатын бірінші ұстаным, баланың өзін түсінуге деген ұмтылысын көрсетеді - мен не істеймін және не істей аламын. Екіншісі - әлеуметтік қарым-қатынастың субъектісі ретінде өзін таныстыру. Бұл ұстанымдар балалықты дамытудың белгілі кезеңдерімен: кезеңдерден, сатылардан, фазалардан, әлеуметтік шындыққа қатысты өсіп келе жатқан тұлғаның тиісті жағдайын белгілеуімен, іс-әрекеттерге ену және дамыту мүмкіндіктерімен айқын көрінеді. Бұл қызметтің сипаты мен мазмұнына байланысты, баланың субъект әсеріне деген қарым-қатынасы басқа адамдарға және өзін-өзі белгілі бір әлеуметтік жағдайға белсенді дамып келеді.

Баланың әлеуметтенуі процесінде жүзеге асырылатын іс-әрекеттіңпрактикалық аспектісі - құралдарды, белгілерді, рәміздерді, әлеуметтік жазбаларды меңгеруді, олардың әлеуметтік маңызын меңгеруді, өз іс-әрекеттерін бағалауда объектілерді басқару тәсілдерін, өздерін көре білу қабілетін дамыту арқылы әлеуметтік тәжірибені игеру қоршаған ортаға, өз іс-әрекеттеріне және мінез-құлқына әсер ету - Мен басқалардың ішіндегі «Мен қоғамдамын» ұстанымын бекітумен байланысты.

«Мен және қоғам» сапалы әртүрлі әлеуметтік позицияны қалыптастыру жеке қарым-қатынас процесін енгізуді қамтамасыз ететін адами қарым-қатынас нормаларын меңгеруге бағытталған іс-әрекеттерді өзектендіруге байланысты. Бала өзін-өзі танытуға, өзгелерге қарсыласуға, басқа адамдарға қарсы өз көзқарасын білдіруге тырысады, олардан өз тәуелсіздігін мойындады, әртүрлі әлеуметтік қатынастарда белсенді орынға ие болды, онда мен оның дамуын қамтамасыз ететін басқа адамдармен теңестіремін қоғамда өзін-өзі ақпараттандырудың жаңа деңгейі, әлеуметтік жауапты өзін-өзі анықтау.

Басқаша айтқанда, баланың белгілі бір ұстанымын адамдар мен заттарға қатысты орналастыру, оны жалпы психикалық және жеке даму деңгейіне барынша сәйкес келетін іс-әрекетте жинақталған әлеуметтік тәжірибені жүзеге асыру қажеттілігі мен қажеттілігіне әкеледі. Осылайша, «Мен қоғамдамын» ұстанымы белсенді түрде - ерте жастағы (1 жылдан 3 жылға дейін), бастауыш мектепте (6 жастан 9 жасқа дейін) және жоғары сыныптарда (5-тен 17 жасқа дейін), әсіресе практикалық белсенділік жағы басым болады. «Мен және қоғам» ұстанымы, оның тамыры әлеуметтік қарым-қатынастарға бағдарланған болса, адам қарым-қатынастарының нормалары әсіресе интенсивті түрде ассимиляция жасаған кезде мектепке дейінгі (3 жастан 6 жасқа дейінгі) және жасөспірімдерде (10 жастан 15 жасқа дейін) жастарда белсенді түрде қалыптасады. Баланың әртүрлі қоғамға қатысты ұстанымдарын сәйкестендіру және ашып көрсету, автордың аралық және түйін ретінде көрсететін, адамның әлеуметтік дамуының үнемі пайда болатын шекараларының екі түрін ажыратуға мүмкіндік берді.

Дамудың аралық кезеңі - әлеуметтену элементтерінің жинақталуының нәтижесі - даралану - баланың онтогенездің бір кезеңінен екінші кезеңіне (1, 6 және 15 жыл) көшуіне жатады. Жеке тұлғаны дамыту жолымен жүзеге асырылатын әлеуметтік дамудың сапалы ауысуларын көрсететің, ол онтогенездің жаңа кезеңімен (3, 10 және 17 жас) байланысты. Шекараның көрсетілген түрлері адамның одан әрі дамуы үшін қажетті «ұшақ» қалыптастыратын осы ұстанымның белгілі бір сипатын көрсете отырып, өсіп келе жатқан адамның әлеуметтік жағдайына қол жеткізді. Дамудың аралық кезеңінде (ол «Мен қоғамдамын» формуласы ретінде белгіленеді) әлеуметтік жағдайдың дамуында жеке адамның қоғамға қосылу қажеттілігі - өзгелердің арасында өзін ойлап көрмес бұрын өзгелерге ұқсап, өзін-өзі жүзеге асыру. Автордың «Мен және қоғам» формуласы бойынша анықтайтын әлеуметтік жағдайы, қоғамдағы өзінің орнын анықтау, қоғамды тану - өзгелермен тең қарым-қатынастар жүйесінде өздігінен жүрудің қажеттілігінен қалыптастыру қажеттілігі туындайды.

Ал аралық және түйін шекаралары әлеуметтік даму процесінде бірнеше рет пайда болады - олар, әрине, ауысып, бір-бірінен соң бірі жалғасады. Дегенмен, жалпы сипаты мен қағидаттарын сақтай отырып, бірдей желілер балалардың әлеуметтік позицияларын тұрақты түрде қанықтыру үдерісіне сәйкес нысандарда қалыптасқан қабілеттер мен мазмұн тұрғысынан жеке тұлғаны дамытудың әртүрлі деңгейлерінде сапалы түрде ерекшеленеді.

Д.И. Фельдштейннің тұжырымдамасы жас туралы ілімнің қазіргі заманғы дамуы үшін үлкен маңызға ие, өйткені ол дамудың әр кезеңінің функционалды жүктемесін ашып қана қоймай, толтырудың нақты параметрлерін қадағалауға мүмкіндік береді, сондай-ақ, пішіннің үлкен қашықтықта жеке даму процесінің мазмұнын қиындатады. Әлеуметтік даму призмасы арқылы жеке тұлғаны қалыптастырудың әртүрлі деңгейлерін анықтау мен бағалау мәселесін шешу тұжырымдамасының авторы өсіп келе жатқан тұлғаның әлеуметтік жауапты ұстанымының пайда болу ерекшеліктерін, әртүрлі фазаларда, кезеңдер мен сатылардағы мотивациялық және қажеттіліктің саласын қалыптастыратын дамудың әлеуметтік-нормативтік кезеңін қалыптастырудың тұтас теориялық моделін құруға жақындады онтогенез - өзін-өзі айқындау арқылы өзін-өзі кемсітуден өзін-өзі анықтауға және өзін-өзі жүзеге асыруға