Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы

Швейцариялық психолог Ж.Пиаженің көзқарасы бойынша, кез-келген тірі құрылым сияқты интеллект тек ынталандыруға ғана емес, ол өсіп, өзгеріп, әлемге бейімделеді. Шын мәнінде, дамудың мақсаты қоршаған ортаға бейімделу. Оның жасаған білім саласы, биологияны эпистемологиямен (білімнің пайда болуын зерттейтін, тұжырымдамаларды қалыптастырудың механизмдері мен шарттары, танымдық әрекеттер және т.б.) зерттейтін генетикалық эпистемологияны дұрыс деп атайды. Пиаженің зерттеуі Симон және Бинемен бірлескен интеллект шкаласын жетілдіру жұмысынан басталды. Тестілеудің нәтижелерін талдаған Ж.Пиаже қате жауаптарда табылған үлгілерге қызығушылық танытты. Ол балалар мен ересектер арасындағы айырмашылық білім көлемімен шектелмейді, бірақ таным әдістеріндегі айырмашылықтармен түсіндіріледі.

Зияткерлік зерттеуді сандық (тест) тәсілмен қабылдамай, Ж.Пиаже клиникалық сұхбат (интервью) жүргізу әдістемесін әзірледі, егер бала сұрақтарға жауап берсе немесе ынталандыру материалын басқарса. Бұл тәсіл баланың жинақтаған білімін ашып қана қоймай, ішкі процестерді - ойлау үрдістерін - жауаптар кезінде анықтауға мүмкіндік берді. Осы сұхбаттардың нәтижесі Пиажеге логикалық модельдерді балалардағы интеграциялық ойлау үдерістерінің дамуын сипаттау үшін қолдануға болады деген қорытындыға әкелді. Оның теориясын суреттеу үшін Пиаже баланың физикалық заттардың (көлемі, салмағы, саны) пішіні немесе сыртқы түрінің өзгеруіне қарамастан тұрақты болып қалатынын білдіру үшін танымал эксперимент ойлап тапты. Баланың көз алдында Пиаже сұйықтықты бір шыныдан (кең және төмен) екіншіге (жоғары және тар) құйып жіберді. Содан кейін ол ұзын шыныда қанша сұйықтық болғанын сұрады. 6-7 жастағы және одан жоғары жастағы балалардың көпшілігі сұйықтықтың мөлшері бұрынғы қалпында қалды, бірақ 6 жасқа дейінгі балалар жоғары стаканда сұйықтық көбірек екендігін айтады.

Пиаже дамудың белгілі бір кезеңіне дейін балалар өз ұғымдарын логикалық үдерістен гөрі перцептивтік үдерістерге сүйене отырып қалыптастырады деген қорытындыға келді. Басқаша айтқанда, олар көзіне сенеді. Кішкентай балалар сұйық деңгейдің биік шыныда жоғары екендігін көреді, сондықтан олар сұйықтықтардың көп екенін ойлайды. Екінші жағынан, алты жастағы немесе одан үлкен балалар Пиаже қойған сұраққа, стаканға қараған сон жауап береді. Олар әйнек құйылған мөлшерге немесе формаға қарамастан сұйықтықтың мөлшері бірдей болып қалатынын біледі. Балалар бұл қабілетті көрсеткенде, психологтар консервация тұжырымдамасы оларға қол жетімді деп санайды. Бұл балалар өз пікірлерін бір ғана қабылдауға негіздемейді, бірақ логиканы пайдаланады. Олардың білімі сыртқы көздерден де бар.

Ж.Пиаженің айтуы бойынша, ақыл-парасат танымалы әлемді бейнелейтін білімді жазуға немесе айнаға айналдыра алмайтын таза тақтайша емес. Адам қабылдайтын ақпараттар, сезімтал бейнелер немесе субъективті тәжірибелер оның интеллектінің құрылымына сәйкес келсе, онда бұл деректер, суреттер мен тәжірибелер «түсінікті» немесе Пиаженің тілінде ассимилирленеді. Егер ақпарат интеллект құрылымына сәйкес келмесе, ол оны қабылдамайды (және оның құрылымы өзгеруге дайын болса, ол жаңа ақпаратты бейімдейді). Пиаженің терминологиясында ассимиляция - бұл қазіргі бар құрылымдарға негізделген жаңа тәжірибені түсіндіру. Екінші жағынан, аккомодация - ескі және жаңа тәжірибені біріктіру үшін қолданыстағы ой құрылымын өзгерту.

Пиаже теориясындағы ассимиляция - жаңа ақпараттың схемадағы адамның ажырамас бөлігі ретінде қосу процесі.

Пиаже теориясындағы аккомодация - жаңа идеясы немесе идеясы біздің ұғымдарымызға сай келмеген кезде, ойлау процестерін өзгерту әрекетін білдіреді.

Осылайша, Пиаженің айтуынша, онтогенетикалық даму барысында сыртқы әлем балаға нысандар түрінде дереу емес, онымен белсенді өзара әрекеттесу нәтижесінде сөйлесе бастайды. Субъект пен объект арасындағы толығымен және толық өзара әрекеттесу барысында автор олардың өзара байытуы орын алады: объектіде көбірек сипаттамалар бөлініп, оның мақсаты әлемге әсер ету, нәзік және кешенді жолдары бар білу және саналы мақсаттарға жету.

Интеллект әрқашан ассимиляция мен аккомодация арасындағы баланысты орнатуға тырысады, яғни қоршаған ортаға ең жақсы бейімделу, бұл ақылда пайда болған шындық пен оның көрінісі арасындағы сәйкессіздікті жоюда көрінеді. Алайда, тепе-теңдік тыныштық күйі ретінде түсінілмеуі керек. Бұл жүйе тепе-теңдікті тудыратын шынайы және күтілетін әсерлерді өтейді немесе бейтараптандыратын үздіксіз әрекет жағдайы. Бұл дегеніміз егер ақаулықты түзету немесе осындай ақаулықты тудыруы мүмкін әсерге дайындық жасалмаса теңдестіру болуы мүмкін.

Пиаженің айтуынша, теңдестіру үрдісі (қоршаған орта мен ішкі құрылымдар арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету) адамның негізінен және кез-келген биологиялық бейімделуден тұрады. Пиаже үшін, интеллекттің дамуы биологиялық бейімделудің маңызды мысалы болып табылады. Ол инвариантты бейімделу функциялары, яғни ассимиляция және аккомодация, адамның зияткерлік бейімделуінің негізін сыртқы ортаға айналдырады және адам түрін сақтап қалуға мүмкіндік береді деп сенеді. Пиажедегі адамға қарсы теңдестіру механизмінің сипаттамасы психикалық құрылымдарда жүзеге асырылған.

Пиаже психикалық құрылымдарды белгілеу үшін термин - схеманы қолданды. Схемалар - ақпараттың өңделу жолдары, адам өсіп, білім алуда. Схемалардың екі түрі бар: сенсорлық тізбектер немесе әрекеттер және ұғымға неғұрлым жақын ұқсас когнитивті сызбалар. Біз жаңа ақпаратқа орналасудың (орналастырудың) схемаларын қайта жаңғыртып, сонымен қатар ескі схемаларға жаңа білімдерді біріктіруді үйренеміз.

Пиаженің негізгі жұмыс тұжырымдамасын анықтағаннан кейін, оның екі негізгі ашылуының сипаттамасына - интеллект дамуының кезеңдері мен балалардың ойлауының эгоцентризміне баса назар аударайық.

Ж.Пиаженің тұжырымдамасы бойынша интеллект дамуының кезеңдері. Пиаженің пікірі бойнынша, интеллектуалды дамыту процесі келесідей: схемалар әр түрлі комбинациясы танымдық өсудің сапалы әр түрлі сатыларына сәйкес келетін операцияда ұйымдастырылған. Адамдар дамып келе жатқанда, адамдар ақпаратты ұйымдастыру және сыртқы әлемді түсіну үшін барынша күрделі схемаларды қолданады.

Пиаженің айтуынша, бұл дамуда төрт дискреттік, сапалы әртүрлі сатылар немесе кезеңдер бөлінуі мүмкін. Ол осы кезеңдерге келесі атауларды берді: сенсо-моторлық кезең (туғаннан бастап 1,5-2 жасқа дейін), алдын ала операциялық кезең (2-ден 7 жылға дейін - кейде нақты операциялардың кезеңінің бірінші кезеңі), белгілі бір нақты операция кезеңі (7-ден 12 жасқа дейін) ) және формальды операциялар кезеңі (12 жастан бастап және одан жоғары).

Сенсомоторлық кезең (туғаннан бастап 2 жасқа дейін) - мұнда бейімделу баланың егжей-тегжейлі және дәйекті материалдық әрекеттері түрінде жүзеге асырылады. Нәрестелер әрекеттер схемаларын қолданады: көру, ұқыптылық және т.б. - айналасындағылармен танысу. Бұл саты сезімтал деп аталады, себебі баланың ақыл-ойы сенсорлық деректерге және денелердің қозғалысына негізделеді.

Пиаженің айтуынша, алдын ала операциялық кезең (2-ден 7 жасқа дейін) - бұл балалар сөйлеуге және тіл мен басқа да символдық құралдарды (имитациялық, ойын) қолданатын уақытта басталады. Бұл кезеңде баланың ой-пікірі өте нақтылық, қайтымсыздық, эгоцентризмге ұмтылады, оларға объектілерді жіктеуге қиын.

Алдын ала операциялық кезеңде балалар ең алдымен өз іс-әрекеттерімен әлемді үйренеді. Олар текшелерден, әжелерден немесе иттерден жасалған үйлер туралы жалпы кеңестік теорияларды ұсынбайды, бірақ нақты білімді қалыптастыру үшін күнделікті тәжірибесін пайдаланады. Алдын ала операциялық кезеңде балалар объектілердің бүкіл сыныбы туралы қорыту жасамайды, олар тіпті нақты оқиғалардың тізбегінің салдарын ойлау мүмкін емес. Бұдан басқа, олар таңба мен оған тағайындалған объект арасындағы айырмашылықты түсінбейді. Осы кезеңнің басында балалар өз ата-аналары туралы өздерінің мағынасын бөліп бере алмайтын атаулар туралы өте маңызды. Кезеңнің соңында әртүрлі жағдайларда қайталануына байланысты сыртқы объективті әрекеттер схематизирленеді және символикалық құралдардың көмегімен ішкі жоспарға ауысады. Осы кезеңнің соңында балалар тілдің сөздері дәстүрлі белгілер екенін біледі және бір сөз тек бір ғана емес, сонымен бірге бірнеше нысандарды да белгілей алады.

Нақты операция кезеңі (7-ден 11 жасқа дейін) - мұнда балалар логиканы ойлауда қолдана бастайды. Олар нысандарды жіктеуге және иерархиялық жіктеліммен айналысуға, математикалық тұжырымдамалармен жұмыс істеуге және консервациялау заңын түсінуге қабілетті. Мысалы, алдын ала операциялық сатысында балаға бір мезгілде «иттер» және «терьер» болуы мүмкін екенін түсіну қиын. Ол бір уақытта тек бір сыныппен жұмыс істей алады. Бірақ жеті жасар бала терьерлерді иттердің кең тобындағы бір кіші топ болып табылады деп санайды. Олар сондай-ақ басқа кіші топтарды, мысалы, терьерлер мен пуделлер сияқты «кішкентай иттер» кіші тобын және «алтын иттерді» және «Сент-Бернард» сияқты «үлкен иттердің» кіші тобын көре алады. Осылайша ойланып, олар сыныптардың иерархиясын түсінуді көрсетеді. Белгілі бір операция кезеңінде балалар осы типтегі логикалық операцияларды меңгереді және олардың ойлауы ересектердің ойлауына ұқсайды. Бала кеңістіктегі өзгерістерге қарамастан белгілі бір заттар жиынтығының санының өзгермейтіндігі туралы қорытынды жасаған кезде, оның ойы бұл өзгерістерге әкеліп соқтырған қозғалыстарды кері қайтару арқылы объектілердің бастапқы орналасу оралу мүмкіндігін түсінуге негізделген деп саналады. Демек, оның ойлауы кері болады.

Мұндай ойлаудың икемділігі «орталықсыздандыру» қабілетінің артуымен тығыз байланысты және бұл жедел құрылымдардың қалыптасуына байланысты деп саналады. Бұл құрылымдар қандай? Пиаженің теориясындағы «операция» деген сөздің мағынасы бар. Мұны түсіну үшін сіз үш нәрсені білуіңіз керек.

Бірінші. Операция - әрекеттер. Рас, олар физикалық манипуляциялар емес, өйткені олар тек ақыл-ойында жүзеге асады. Дегенмен, бұл әрекеттер мен олардың көзі сенсорлық кезеңнің физикалық әрекеттері болып табылады.

Екінші. Операцияның шығу тегі қандай да бір физикалық әрекеттер емес, сондай-ақ, объектілерді біріктіру, реттеу, бөлу және қайта құру сияқты іс-әрекеттерді жүргізетін әрекеттер, яғни олар жалпы сипаттағы әрекеттер.

Үшінші. Операция өздігінен болуы мүмкін емес, тек реттелген операциялық жүйе ішінде ғана. Және жүйелілік, жүйені ұйымдастыру әрдайым «топ» немесе «топтау» түріне ие.

Дегенмен, жаңа символикалық әрекеттер бастапқы физикалық әрекеттер орындалатын нақты объектілермен тығыз байланысты: бала физикалық объектілермен әрекеттер туралы, олардың тәртібі, жіктелуі және т.б. туралы ойлайды. Демек, атау нақты операциялардың кезеңі болып табылады.

Пиаже сенсорлық ақыл-ойды белгілі бір операциялық кезеңнің ақылымен салыстырғанда, ол негізгі бағыттардаң турады, оның нәтижесінде салыстырғанда соңғысы біріншіден озады.

Біріншіден. Сенсо-моторлық интеллект статистикалық, мобильді емес. Ол заттарды бір-бірінен соң қарап, оларды бір суретке байланыстырмайды.

Екіншіден. Сенсомоторлық ақыл-ой тек практикалық жетістікке бағытталған. Операциялық ойлау, түсіндіру және түсіну үлкен қызығушылық тудырады. Бұл өзгеріс сананың дамуына байланысты, бұл мақсатқа жету жолдарын жақсы түсінуге әкеледі.

Үшіншіден. Сенсо-моторлық ақыл-ой нақты заттармен орындалатын нақты әрекеттермен шектелгендіктен, бұл тар кеңістіктік уақыттық кадрлармен шектеледі. Символдық әрекеттердің қолданылуы кеңірек болады.

Формалды операциялар кезеңі (12 жастан бастап) дерексіз (дерексіз) ұғымдармен жұмыс істеу қабілетін сипаттайды. Бұл кезеңде жасөспірімдер проблеманы шешудің барлық логикалық нұсқаларын зерттеп, фактілерге қайшы келетін нәрселерді елестете алады, болашаққа шынайы көзқараспен қарауға, идеалдарын қалыптастыруға және жас балаларға қолайсыз метафоралардың мәнін түсінуге болады. Формальды жедел ойлау үшін, физикалық объектілермен байланыс немесе нақты оқиғалар қажет емес. Бұл жасөспірімдерге өздерін алғаш рет «Не болады, егер ...» деген сұрақ қоюға мүмкіндік береді («Егер мен бұл адамға айтсам не болады?»). Бұл оларға басқа адамдардың ойларына енуіне және олардың рөлі мен идеалдарын ескеруге мүмкіндік береді.

Даму кезеңдеріндегі өзгерістерді жылдамдатуға болады және, мысалы, бес жастағы балаға нақты операцияларды үйрету мүмкін бе? Пиаже бұл сұрақты «америкалық» деп атады, себебі ол АҚШ-қа келген сайын сұраған. Ол, егер бұл мүмкін болса да, ұзақ мерзімді перспективада дамудың мұндай қарқынының маңыздылығы күмән тудырады. Ол кезеңдердің өзгеруін тездетпеу керек, бірақ әрбір балаға оның өсуінің әрбір кезеңіне сәйкес келетін жеткілікті білім беру материалдарын ұсынуға болмайтындығын атап өтті, осылайша, интеллект аймағы әлі дамымаған. Пиаже өз еңбектерінде «даму» мен «оқыту» арасындағы қарым-қатынасты жиі талдады. «Үйрену» - бұл «даму» деген сөздің синонимі емес. Керісінше, ол «үйренуді» кейбір сыртқы дереккөзден алынған білімді меңгеруді теңестіруге бейім, яғни, оны өз шеберлілігімен салыстырады, бұл өз ісінің салдары болып табылады.

Осылайша, егер бала дұрыс жауапты есте білсе немесе ол хабардар болғандықтан немесе марапатқа ие болғандықтан, ол бұл жауабын өздігінен бағаласа, онда, сөзсіз, ол біледі. Бірақ Пиаже бұл жағдайда фундаменталды дамудың жоқтығына сенімді, өйткені ол құрылыстың және өзін-өзі реттеудің белсенділігімен байланысты.

Ж. Пиаже бейімделу мінез-құлықтың ең қарапайым түрлерінен интеллекттің ең дамыған түрлеріне өтуде ешқандай кемшіліктер жоқтығын дәлелдеді. Біреуі біреуінен өседі. Сондықтан, интеллект өте білімді меңгере алатындай дамыған жағдайда да, осы білімнің пайда болуын қажет етеді. Сондықтан осы білімнің көздерін іс-әрекеттен іздеу керек. Пиаже бізге білімнің «дайын» сыртынан келмейтінін бірнеше рет қайталады. Бұл шындықтың «көшірмесі» емес. Сондай-ақ, білім бізде туғанда алған нәрсе емес. Біз оны құруымыз керек. Біз оны бірнеше жыл бойы баяу істеп келеміз.

Пиаженің баланың ойлауындағы эгоцентризмінді ашуы. Пиаженің алдында тұрған жалпы міндет тұтас логикалық құрылымдардың психологиялық механизмдерін анықтауға бағытталған, бірақ алдымен ол нақты мәселені анықтап, белгіледі және зерттеді - ол балалардың ойлауына сапалы түпнұсқалықты беретін жасырын ойлау үрдістерін зерттеген және олардың пайда болуы мен өзгеру механизмдерін белгіледі.

Пиаженің клиникалық әдіс арқылы баланың ой-пікірлерінің мазмұны мен формасын ерте оқыған фактілерін қарастырыңыз. Олардың ішіндегі ең маңыздысы - балалар сөзінің эгоорталық табиғатын, балалардың логикасының сапалық ерекшеліктерін, баланың әлем туралы түпнұсқа идеяларын ашу. Дегенмен, Пиаженің басты жетістігі - баланың эгоцентризмін ашу. Эгоцентризм - ойлаудың басты ерекшелігі, жасырын ой қалпы. Балалар логикасының, балалардың сөйлеуінің, әлем туралы балалар идеясының ерекшелігі бұл эгоцентристік ақыл-ойдың салдары болып табылады.

Пиаже балалардың әлемдегі және физикалық себептері туралы ойларын оқығанда, баланың дамуының белгілі бір кезеңінде көп жағдайда объектілерді тікелей қабылдайтындықтан, яғни олардың ішкі қарым-қатынастарында ештеңені көрмейтіндігін көрсетті. Бала, мысалы, серуендеп жүргенде ай оның артынан ереді, тоқтаған кезде тоқтайды, қашып кеткенде артынан жүгіреді деп ойлайды. Пиаже бұл құбылысты «реализм» деп атады. Бұл нәрсені баланың құбылыстар мен заттардан тәуелсіз қарауға кедергі келтіретін реализмі, олардың өзара қарым-қатынасы. Бала өзінің лезде қабылдауын мүлдем дұрыс деп санайды. Себебі балалар өздерінің эгосын қоршаған әлемнен, заттардан бөлмейтін болады

Пиаже баланың заттарға қатысты осы «реалистикалық» ұстанымының мақсатынан ерекшеленетінін атап көрсетеді. Объективтіліктің негізгі шарты, оның пікірінше, Мен (эго) күнделікті ойға сансыз кірулерді толығымен түсіну, бұл сілкіністерден туындайтын көптеген иллюзияларды (сезім, тіл, көзқарас, құндылық және т.б.) жүзеге асыру. Оның мазмұнында, баланың ойы, алдымен объектіні объектіден және сондықтан «шындықты» толықтай бөлмей, объективтілікке, өзара және салыстырмалыққа қарай дамиды. Пиаже біртіндеп диссоциациялану, субъект пен объектінің бөлінуі баланың өз эгоцентризмін жеңу нәтижесінде жүзеге асырылады.

Сонымен, балалардың ой-пікірін төмендетудің (децентрация) бірінші бағыты «реализмнен» объективтілікке дейін.

Біріншіден, дамудың ерте кезеңдерінде балаға арналған әлемнің әрбір тұжырымдамасы дұрыс; оның ойы мен заттар әртүрлі емес. Бала белгілері бастапқыда заттардың бір бөлігі болғанда пайда болады. Бірте-бірте интеллекттің қызметі арқасында олардан бөлініп шығады. Содан кейін ол өз ойларын осы тұрғыдан салыстырмалы түрде қарастырады. Балалардың ой-пікірлері реализмден объективтілікке дейінгі кезеңдерден өтеді: қатысуға (партиципацияөсопричастие), анимизмге (әмбебап анимация), көркемдікке (табиғи құбылыстарды адам қызметімен ұқсас деп түсіну), онда өздігінен және әлем арасындағы эгоорталық қатынас біртіндеп төмендейді. Даму үдерісінде біртіндеп бала өзінің субъекттен келетін нәрселерді ажыратып, субъективті ойлардағы сыртқы шындықтың көрінісін көруге мүмкіндік беретін ұстанымға ие болады. Пиаженің айтуынша өзін-өзін елемейтін субъект, сөзсіз, өзінің алдын-ала қарсылығын, тікелей пайымдауларын және тіпті нәрселер туралы сезімін тудырады деген. Объективті интеллект, субъективті өзін түсінетін ақыл, тақырыпты және түсіндіруді ажыратуға мүмкіндік береді. Тек біртіндеп саралау арқылы ішкі әлем сыртқы әлеммен ерекшеленеді. Дифференциация балалар арасындағы өз ұстанымын қаншалықты түсінгеніне байланысты.

Пиаже шындықтан объективтілікке бағытталған әлемдегі балалар туралы идеялар эволюциясына параллельділікпен қатар, абсолюттылықтан («реализмнен») балалар идеяларын өзара жаққа қарай (өзара) дамытуға сенеді. Өзара қарым-қатынас баланың басқа көзқарастарын ашқан кезде туындайды, егер ол осы көзқарастар арасында сәйкестік орнатылса, оларға өздігімен дәл осындай мәнді белгілеген кезде пайда болады. Осы сәттен бастап ол шындықты тек оған тікелей берілмейді, сонымен бірге барлық көзқарастардың үйлестірілуінің арқасында пайда болғандай көрінеді. Осы кезеңде балалардың ой-өрісін дамытудағы ең маңызды қадам орын алады, өйткені Пиаженің айтуы бойынша, объективті шындық деген ұғым әр түрлі ойлармен келісетін әртүрлі көзқарастарда барынша кең таралған нәрсе болып табылады.

Эксперименттік зерттеулерде Пиаже интеллектуалды дамудың бастапқы кезеңдерінде балаға тікелей немесе жанама түрде қабылдаудың ауыр немесе жеңіл екендігін көрсетті. Бала ауыр нәрселерді үнемі ауыр деп есептейді, кішігірім - әрдайым оңай. Бала үшін бұл және басқа да өкілдіктер абсолютті, ал тікелей қабылдау тек жалғыз мүмкін. Дене жүзу экспериментінде, мысалы, балаға оңай, бірақ суға ауырған заттар сияқты басқа нәрселер туралы басқа идеялардың пайда болуы балалардың идеялары абсолютті маңыздылығын жоғалтып, салыстырмалы бола бастайды дегенді білдіреді.

Нысанның пішінін өзгерту кезінде заттардың мөлшерін сақтау қағидасын түсінбеуі баланың тек «абсолютті» өкілдік негізінде ғана негізделе алатынын тағы бір рет дәлелдейді. Ол үшін пластилиннің тең салмағы екі тең тең болады, олардың біреуі басқа кескінді алады, мысалы, кесе. Алғашқы жұмыстарында Пиаже бұл құбылысты балалар логикасының жалпы сипаты ретінде қарастырды. Кейінгі зерттеулерде ол баланың консервация принципін логикалық операциялардың пайда болу өлшемі ретінде түсіндіріп, оның генезисін сан, қозғалыс, жылдамдық, кеңістік, сандық және т.б. концепцияларды қалыптастыруға байланысты эксперименттерге арнады.

Баланың ойы үшінші бағытта - реализмден релятивизмге дейін дамиды. Алғашында балалар абсолютті заттардың және абсолютті қасиеттердің болуына сенеді. Кейінірек олар құбылыстың байланысты екендігін және біздің бағаларымыз салыстырмалы екенін анықтайды. Тәуелсіз және өздігіндегі заттар әлемі қатынастар әлеміне жол ашады. Алғашында баланың айтуынша, әрбір қозғалыстағы объектіде объектінің қозғалысында негізгі рөл атқаратын арнайы қозғалтқыш бар. Болашақта ол жеке органның қозғалысын сыртқы органдардың әрекеті ретінде қарастырады. Мәселен, балалардың бұлт қозғалысы, мысалы, желдің әсерімен әртүрлі түсіндіре бастайды. «Жеңіл» және «ауыр» сөздері олардың ерте кезеңдерінде болған абсолютті мағынасын жоғалтады және таңдалған өлшем бірліктеріне байланысты салыстырмалы құнды алады.

Балалардың ой-пікірлерінің сапалық ерекшелігі, сонымен бірге, эгоцентризм бала логикасының синкретизм (барлық нәрсені біріктіру үрдісі), конъюнкциялар (пікіртер арасындағы байланыс болмауы), трансдукция (жеке-жекенен ауысып өту, генералды айналып өту), қарама-қайшылыққа сезімталдық және т.б. сияқты ерекшеліктерін анықтайды.

Пиаже тапқан құбылыстар, әрине, балалардың ойлауының барлық мазмұнын көрсетпейді. Пиаженің зерттеулерінде алынған эксперименталды деректердің маңыздылығы олардың маңызды психологиялық феноменінің, оның шындыққа деген көзқарасын анықтайтын баланың ақыл-ойының жай-күйі белгісіз және танылмаған болып табылады.

Эгоцентризм сыртқы әлемдегі құбылыстар субъектінің ақыл-ойына тікелей әсер етпейтінін және әлем туралы білуіміз сыртқы оқиғалардың жай-күйі емес екенін көрсетеді. Субъекттің идеялары ішінара өз қызметінің нәтижесі болып табылады. Олар ақыл-парасаттылық жағдайына байланысты өзгереді және тіпті бұрмалайды.

Пиаженің айтуы бойынша, эгоцентризм - бұл субъектінің өмірінің сыртқы жағдайлары. Алайда білімнің жетіспеушілігі балалық эгоцентризмді қалыптастыруда тек қана екінші фактор болып табылады. Ең бастысы - субъектінің өздігінен ұстанымы, оған сәйкес ол өз тұрғысынан субъективтілігін сезінбейтін, өзін ойлау ретінде қарастырмай, тікелей объектіге сілтеме жасайды.

Пиаже эгоцентризмнің төмендеуі білімді қосудан емес, бастапқы ұстанымның өзгеруіне байланысты, егер оның бастапқы көзқарасы басқа ықтимал нәрселермен байланысқан болса, онда бұл, Эгоцентризмнен және оның салдарынан қандай да бір құрметпен босату үшін бұл тұрғыдан лайықты болып табылады және тек заттар мен әлеуметтік топ туралы жаңа білімдерді алу үшін емес. Пиаженің айтуынша, эгоцентризмнен құтылу субъективті түрде қабылданған нәрсені түсінуді, ықтимал көзқарас жүйесінде өз орнын табуды, заттарды, тұлғалар мен өзіңіздің арасындағы өзара қарым-қатынастар жүйесін қалыптастыруды білдіреді.

Пиаже балалардың ойлауының эгоцентризмін ашқаннан кейін эгоцентристік сөйлеу құбылысын сипаттады. Бұл құбылыстың мәнін ашып көрсету, Пиаже тілі үшін ойлауды қалыптастырмайтындығын ғана ескеру керек. Пиаже оған «жалпы символикалық функция» деп атаған нәрселердің көрінісін ғана көреді. Пиаже балалардың сөйлеуі, бірінші кезекте, баланың «өзінің көзқарасымен» сөйлесетіндіктен және ең бастысы, әңгімелесушінің көзқарасы түсінуге тырыспағандықтан, өз-өзіне деген көзқарасқа ие екендігіне сенді. Ол үшін кез-келген адам - сұхбаттасушы. Бала қызығушылығының пайда болуына ғана қызығушылық танытады, дегенмен ол оны естіп жатыр және түсініп жатыр дегенге сегенеді. Ол сұхбаттасушыға әсер етіп, белгілі бір ақпаратты жеткізуді мақсат етпейді. Ж. Пиаженің айтуы бойынша, «өзіне-өзі деген сезімнің логикасын» білдіріп, балаға жіберілген эгалтенсивті сөз бірте-бірте жоғалып, сөйлеуге басқаға бағытталған және коммуникативтік функцияны жүзеге асырады.

Ж.Пиаженің оқуы Л.С. Выготскийдің сынымен кездесті. Ол, атап айтқанда, эгоцентристік сөйлеу ойлау мен сөйлеудің қалыптасу кезеңдерінің бірі болып табылады. Яғни психикалық даму барысында эгоцентристік сөйлеу жоғалып кетпейді, бірақ ішкі сөзге айналады. Л.С. Выготскийдің айтуынша, эгоцентризм бастапқыда алдын ала анықталған шарт емес, тек қана жоғары ақыл-ой функцияларын дамыту кезеңдерінің бірін сипаттайды.