Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)

Дамудың әлеуметтік жағдайы. Д.Б. Элконин атап өткендей, ерте жастың басында қайшылық туындайды: баланың белсенділігі оның қарым-қатынасының эмоционалдық сипатына қайшы келеді.Баланың және ересектердің жалпы қызметінің нысаны пайда болады.Оның қатысуымен тікелей эмоционалдық қарым-қатынас барысында жүзеге асыруға болмайды. Баланың шамамен тестілеу қызметі жаңа тілдесу жүйесін - тілді талап етеді. Бірлескен қызметтің мақсаты бар болғандықтан, бірлескен қызмет қажет. Және бұл жаңа әлеуметтік жағдай. Бала мен ересек бөлек, бірақ олардың қызметі әлі күнге дейін ортақ. Жаңа әлеуметтік жағдайдың ерекшелігі баланың қазір ересек адаммен емес, ересек адамның көмегінсіз тұрады. Ересек адам оның орнына емес, онымен бірге де емес.

Ерте жастағы дамудың әлеуметтік жағдайына «бала – зат - ересек» деген ат берілді. Бұл жастағы бала осы тақырыпқа толығымен сіңеді. Мысалы, баланың жоғары орындыққа отыруы немесе онымен бірге көлік жүргізіп келе жатқаны көрінеді - бала бұл нысанды әрдайым қарайды. Әрине, бала әлі күнге дейін ересек адамды заттын артында көре алмайды, бірақ ересек адамсыз адамның адамдық жолдарын меңгере алмайды. Бұл жағдайда баланың айтқаны: «Біз бірігейік, сенсіз ештеңе жасай алмаймын, бірақ мен сізден өтінемін: үйретіңіз, үйретіңіз!». Бұл әлеуметтік дамудың жағдайы ерте жастан туған жаңа қызметті болжайды. Бұл объектілермен әрекеттесудің әлеуметтік әдістерін меңгеруге бағытталған негізгі іс-шара. Ең алдымен, бұл объективті, себебі әрекеттің себебі ол пайдаланылатын жолда объектінің өзінде жатыр. Осы жастағы байланыс ұйымдастыру іс-әрекетінің нысаны болып табылады. Сөздің дұрыс мағынасында әрекет болуды тоқтатады, себебі ересек адамнан қоғамдық нысанға ауысады. Байланыстыру объектілерді пайдаланудың қоғамдық режимдерін игеру құралы ретінде объективті қызметті жүргізу құралы ретінде осында. Байланыстың ерте жастағы жетекші белсенділікке айналуына қарамастан, ол өте қарқынды дамып келеді және ауызша болады. Объективті әрекеттерге қатысты қарым-қатынас тек эмоционалды болуы мүмкін емес. Ол алдын-ала белгілі қатынаспен жанама сөз болуы керек.

Ерте жастағы баламен ересек адамның қарым-қатынасы жағдайлық және іскерлік нысаны деп санайды. Ересектермен қарым-қатынас жаңа жетекші іс-әрекетте өзара байланысып, оған көмектеседі және қызмет көрсетеді. Балалар мен ересектер арасындағы байланыстардың негізгі себептері қазір олардың ортақ ісімен - практикалық ынтымақтастықпен байланысты, сондықтан іскерлік ниет коммуникацияның барлық себептерінің ортасында орналасады. Іскерлік себептермен баланың коммуникативтік қажеттілігі ересек адамдармен ынтымақтастықта объективті түрде анықталады. Ситуациялық және іскерлік қарым-қатынас жағдайында ересектердің болуы және оның мейірімді көңіл-күйі балалар үшін қажет, бірақ бұл жеткіліксіз - ол баланың не істеп жатқанын білуі керек және осы процесске қатысуға ересек адам қажет. Ересек адамға қосымша, оның әрекеттерінде үлгі ретінде ақсақалдардың мінез-құлқын қадағалауға деген табиғи ұмтылыс тудырады. Ересек адамдардың түсініктемелерінің жеке байланыстары - оның мақтануы мен қорлауы - объектілермен қажетті, дұрыс әрекеттерді меңгерген кезде балалар үшін үлкен маңызға ие болады. Басқаша айтқанда, жағдайлық және іскерлік байланыстың болуы - балалардан көшу уақыты олармен бірге мәдени-тұрмыстық әрекеттерге бейімделмеген қарапайым манипуляциялар.

Қызметтің қорғаныс түрі. Ерте жастағы балалардың жетекші қызметі - бұл нысандық әрекет (кейде ол нысандық құрал деп аталады) немесе тақырыптық-манипуляциялық). Оның мәні баланың оны айналасындағылардың бәрін пайдаланудың қоғамдық әдістерін игеруінде жатыр. Пішінде бұл ересек адаммен бірге әрқашан бірлескен әрекет, өйткені әрекет ету тәсілі бастапқыда оны балаға жіберетін ересек адамға тиесілі. Іс-шараның бастамасы балаға тиесілі, бұл тақырыпты пайдаланудың қоғамдық тәсілін тағайындау туралы жеке әрекет.

Ерте жастағы объективті әрекеттерді қалыптастырудың күрделі механизмін Д.Б. Эльконин келесі түрде сипаттады:

1. Бала өздігінен жұмыс жасау тәсілдерін ашып бере алмайды.
2. Нысанда жазылмаған не үшін қызмет етеді.
3. Көмекші құралдардың құралы осы әрекеттің логикасына бағынышты болуы керек.
4. Құралда және оны қалай пайдаланатынын жойылған нысанда осы нысан арқылы қол жеткізуге болатын мақсат. Тек баланың кеседен су ішкеннен кейін ғана, оның мақсаты - сусын ішу, яғни бұл үшін кесе пайдалану мүмкіндігі. Басқаша айтқанда, құрал құралы - мақсатқа қол жеткізілгеннен кейін ғана қолдануға болатын құрал. Басқаша айтқанда, мақсат адамға ең басынан берілмеген.

Д.Б.Эльконин объективті іс-қимылдардың дамуының жалпы бағытын анықтады, әрекет (немесе ішінара), содан кейін тәуелсіз болып табылады. Бұл іс-әрекеттерді орындау барысында байланыс мазмұны баланың жеке іс-әрекетін бағалауға бөлінген шарадан кейін ересек адамның бақылауынан өзгереді. Бұл жағдайда ересек бала балаға бөлінген әрекетті (баланың іздерін) көрсете алады, содан кейін өзін-өзі орындауға ауызша нұсқаулар береді.

Д.Б. Эльконин объективті іс-қимылды дамытудың осы бағыты өте маңызды деп санайды. Ол бұл процесті баланың дамуының тарихи тұжырымдамасының мәдениетінің аясында маңыздылығын атап өтті. Ол объект физикалық қасиеттерге ие екендігін, ол адамның қажетті функциясын орындай алатынын жазды. Бұл тақырыптың физикалық қасиеттері балаға тікелей беріледі, ал оның әлеуметтік функциясы балаға белгісіз. Сондықтан баланың функцияны анықтау үшін, яғни белгілі бір əлеуметтік тұрғыдан белгілі бір əрекет ету əдісімен қол жеткізуге болатын мақсатын анықтау үшін, объектімен манипуляциялық əрекеттер жасау қажеттілігі бар. Бірақ бұл мақсат пен балалардың әрекеті ересек адаммен бірге көрсету арқылы емес, немесе нұсқаулық арқылы ғана, яғни объектімен бірлескен әрекеттер арқылы үйренуге болады.

Осылайша, əрекет-бағдарлаудың, орындаудың жəне бағалаудың барлық кезеңдері ересек адамға тиесілі. Содан кейін ересек адам фазадан кейін фазаны толтырады. Бұл жол ересек адамның тек қана іс-қимылын бастағанынан басталады және бала оны аяқтайды (жартылай әрекет). Бұл жерде көрсету мүмкіндігі пайда болады - бала ересектердің әрекетін бақылайды. Осыған байланысты акцияның алдын ала бөлімі атқарушы бөліктен бөлінеді. Осы уақытқа дейін объектінің әлеуметтік функциясы, демек, алдын-ала әрекет етудің мақсаты баланы анықтады. Бірте-бірте объективті іс-шаралар баланың өзіне айналады әртүрлі қаңылтыр, қарым-қатынас әрекеттерінде (бала қасықты ол жегілетін нәрсе белгісі ретінде алады). Қазіргі уақытта ересек балаға сөйлеу нұсқаулары түрінде нұсқау бере алады.

Ересек адаммен тәуелсіздікке қол жеткізуге бағытталған іс-әрекетті дамыту дамудың бірінші бағыты болып табылады әрекет. Екінші бағыт - даму жолдары Д.Б. Элкониннің пікірі бойынша, рөлдік ойындардың дамуының алғышарты болып табылатын объектінің қасиеттер жүйесіндегі бағдарлау. Сонымен, ересек адаммен бірлесіп жұмыс істеу барысында бала құрал-жабдықтарды қалай қолдануға болатынын біледі және бұл әдіс біраз уақыт бойы оны меңгерген пәнмен тығыз біріктіріледі (мысалы, ол тостағаннан ішуді үйренді, тек осы шыныаяқтан ішеді). Бұдан басқа, объект әрекет режимінен алшақтап, бірқатар салдарлары бар:

- Ойын өздерінің ойын мәніне сәйкес шақырылатын нақты нысандарды ауыстыратын нысандарды қамтиды;
- Өздерінің әрекеттерін ересектердің іс-әрекеттерімен салыстыру және осыған сәйкес ересек адамның атын атау;
- Ересек адамның іс-әрекеттердің үлгісі ретінде әрекет ететін ересек адамнан босатылуы бар, алайда ересек адам ретінде әрекет ету тәуекелі бар.

Осылайша, бала кез-келген уақытта «екі адам» - бала және ересек. Және бұл бір «қайтадан» өмір сүретін «екі адамның» ішкі өзара әрекеті.

Д.Б. Эльконин кезекті жас кезеңінің орталық жаңа іргетасы алдыңғы кезеңде болып табылатындығын атап өтті.

Нысан іс-әрекеттерін үйренуінде маңызды роль ойыншықтар ойнайды. Ойыншық - бұл ересек әлемнің нысандарын модельдейтін зат. Ойыншықтар үшін қатаң логикалық, және олармен іс-қимыл жасайтын талап жоқ. Ойыншықтар көп функциялы, олармен бір нәрсе жасай аласыз, шамамен қолданылу жағынан атқарушы бөлінген ойыншықтардың осы қасиеттерін, себебі ойыншықпен әрекеттің арқасында бағыт бағдарлау құрамына кіреді. Нәтижесінде, іс-әрекеттің одан әрі схемасы бар. Бала ересек әрекеттерімен өз әсерін салыстыра бастайды, ол оны іс-қимыл қызметі ересек тануы бастайды және ересек атымен өздерін қоңырау шалу үшін алғаш рет басталады. Әлеуметтік жағдай осылайша бұзыла бастайды. Бұл мақсатты іс-әрекеттегі микро өзгерістердің нәтижесі ретінде ғана мүмкін.

Ақырында, ересек адамдар үшін бірлескенден тәуелсіздікке көшу нәтижесінде баланың жасаған іс-әрекетін бақылау мен бағалау қалады, олар сондай-ақ баланың және ересек адамның арасындағы тақырыптық әрекеттер туралы хабардың мазмұнын құрайды.

Осы жастың соңында бала ересек адамдармен байланыс орнату үшін өзінің жеке іс-әрекеттерін пайдаланады, баланың қарым-қатынас жасау үшін ересек адамды шақыруға тырысады. Бала ересектерді ойынға шақырған кезде, қарым-қатынас қайтадан бала үшін ересек болып қалыптасатын әрекет ретінде пайда болады.

Жастың негізгі мәселелерi. Ерте жас тіл үшін дамудын өте сезімтал кезеңі. Д. Б. Эльконин тіл функция емес екенін атап өтті, сондай-ақ ол құрал ретінде қарастырылатын арнайы пән. Бұл дербес объективті қызметті дамытудың құралы. Ерте балалық шаққа инеллектуалды тапсырмаларды шешу тән. Бұл шешімдер баланың жағдайлар, құралдар және мақсатқа жетуіне санасуға негізделген. Осы кезеңде сөйлеу қарқынды дамып келеді. Тәуелсіз, ситуациялық сөзден бала бүтін сөйлем білдіре отырып, айтарлықтай ұқсастық, содан кейін жабдықтау және сөздің шынайы мағынасында байланыс ауызша жасайтын болады.

Бір жағынан ересек адамға ауызша көрсетіліммен бірге және объективті әрекеттердің пайда болуы, екінші жағынан, баланы және ересек адамды байланыс жағдайында орналастырады. Бала ересектерге түрлі сұраулармен жауап бере бастайды. Байланыс қызметтері кеңейіп, баланың сөзін байытуға әкеледі. Көбінесе осы сәтте сөйлеуде кешіктіру бар. Бірақ біраз уақыттан кейін бала кенеттен сөйлей бастайды, сөйлеуді дамытуда үлкен қадам жасайды. Мұндай кезеңдерде «тоқырау» сөзі ықтимал дамиды деп болжауға болады.

Бала кезінен бастап, сөйлеуді дамыту екі жолды қамтиды: ересек сөзді түсіну жақсарады және баланың белсенді сөйлеуі қалыптасады.

Сөздерді объектілерге және олар көрсеткен әрекеттерге сәйкестендіру мүмкіндігі баладан дереу келеді. Біріншіден, белгілі бір объект немесе әрекет емес, жағдай түсініледі. Сонымен қатар, пассивті сөйлеу тез дамып, белсенді сөйлеуден алға басады. Пассивті сөйлеу қоры белсенді сөздік қорын байытуға әсер етеді. Біріншіден, бала сөздерді - нұсқауларды түсінеді, содан кейін сөздің атауын түсінуге кіріседі, содан кейін құрылымдар мен нұсқаулықтарды біледі, ақыр соңында, әңгімелерді түсіну, яғни мәтінмәндік сөйлеуді түсіну.

Пассивті сөйлеуді дамыту процесін толығымен В.С. Мұхина суреттеген. Оның пікірінше, ересек адамдармен қарым-қатынас жасағанда, ол сөздерді дұрыс айтады, егер бұл сөздер бірнеше әрекеттерді белгілі бір қимылдармен бірге қайталаса. Мысалы, ересек бала балаға: «маған қолын бер», - дейді және ол тиісті қимыл жасайды. Бала жауапты өте тез біледі. Сонымен қатар ол сөздерге ғана емес, тұтас алғанда тұтастай алғанда да жауап береді.

Кейіннен жағдайдың мағынасы еңсеріледі, бала сөзді кімнен түсіне бастайды және олар қандай ым-ишара жүретінін түсінеді.

Хабарламаларды тыңдау және түсіну қарым-қатынас жағдайының шегінен тыс шығып кетуі баланың маңызды сатып алуы болып табылады. Бұл сөйлеуді шындықты білудің негізгі құралы ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Осыған орай, тәрбиеші белгілі бір жағдайға жатпайтын сөзді тыңдау және түсіну үшін баланың қабілетінің дамуын бағыттауы керек.

Баланың белсенді сөйлеуін бір жарым жылға дейін дамыту баяу жүреді. Осы кезеңде ол 30-40 дан 100 сөзге дейін оқиды және оларды өте сирек пайдаланады. Баланың алғашқы сөйлемі автономды, жағдайлық, ересектер ғана түсінеді, эмоционалды түрде түсті, сөздің фрагменттерінен тұрады және индекстік қимылдардың сипатына ие. Бір жарым жылдан кейін бала алғашқы «лингвистикалық» ашылымды жасайды. Ол әрбір нысанның өзінің аты бар екенін көрсетеді. Осы сәттен бастап бала лексиканы дамытуда айқын бастаманы табады. Сұрақтар пайда болады: «Бұл не?»,

«Бұл кім?». Осы сәттен бастап ол сөздікті игерудегі бастаманы анықтайды. Ол объектілердің атауларын үнемі сұрап қана қоймай, сонымен қатар осы объектілерді белгілейтін сөздерді айтуға тырысады. Алдымен, сөйлеу қабілетіне жеткіліксіз, ол созылады, тітіркендіреді. Бірақ көп ұзамай «Бұл не?» Деген сұрақ ересек адамға арналған тұрақты сұраныс болып табылады. Сөйлеудің даму қарқыны бірден артады.

Басында - шамамен бір жыл, он ай - балалар бір тұратын, шектеулі ұсыныс болып табылады, кейінірек екі сөз, жынысы мен жағдайда арқылы түрлі емес. Әрбір осындай сөз сөйлемде бірнеше түрлі мағыналар болуы мүмкін. Бала «Мама» дейді кезде, ол «Мама, мені қолына ал» білдіруі мүмкін, және тағы басқалар. Кейінірек баланың сөзі байланысты сипатқа ие болады және объектілер арасындағы қарапайым қарым-қатынасты көрсетеді. Объектілерін пайдалану тақырыбы көрсеткіш жолдармен меңгеру, балалар сөйлеу байланыс басып басталады және осы әдістері айқындалуы мүмкін, ол бар грамматикалық нысандарын пайдаланады. Бала үш жасқа толғанда көптеген мысалдардың қолданылуын меңгерді.

Ересектердің сөзді қалай айтатынына назар аударуы және ана тілінің грамматикалық түрлерін үйренуі балаға деген талпыныс жасайды. Ерте жастан кейін балалар сөйлемдегі сөздермен келіседі. Жиі өздері ойын ойнап, белгілі бір мағыналы сөздерді таңдауға тырысады. Бұл əрекеттер, ең алдымен, нысаны мен шамасы сияқты нысандардың қасиеттеріне бағытталған. Осы кезеңдегі түс жалпы алғанда объектілерді тану үшін ешқандай мағына бермейді.

Нысандарды қабылдаудың толық және жан-жақты болуы үшін бала жаңа қабылдау әрекеттерін жасауы керек. Мұндай іс-әрекеттер объективті қызметті, әсіресе байланысты және аспаптық әрекеттермен шұғылданады. бала орындауға білгенде әрекет жатады, ол көтереді және менің мөлшерін қайшы сәйкес олардың заттарды немесе бөліктерін қосатын, түсі, оларға кеңістікте белгілі бір өзара айқындамасын береді.

Ол көзге қажетті нысандарды және олардың бөліктері көтереді және алдын ала, іс-қимыл бірден оң орындайды. Осыған байланысты, екі жарым - үш жастағы бала үлгідегі қолжетімді көрнекі іріктеу, пішіні, мөлшері немесе түсі өзгеше екі нысандар. Алдымен балалардың пішініне қарай, сосын өлшемі бойынша, содан кейін түсіне карап таңдай бастайды.

Бұл дегеніміз, жаңа қабылдау әрекеттері ерте қалыптасады, объектілермен практикалық әрекеттер жасау мүмкіндігіне байланысты қасиеттер үшін, содан кейін олар басқа қасиеттерге ауыстырылады. Модельдегі визуалды таңдау - таныс субъектті танудан гөрі әлдеқайда күрделі міндет. Мұнда бала сол қасиеттері бар көптеген нысандардың екенін түсінеді. Егер ерте балалық кезеңіне кірген бала, олардың біреуін салыстыра отырып, үлгі ретінде пайдаланатын болса, кейінірек үшінші жыл өмірінде оған таныс кейбір заттар кез-келген басқа заттардың қасиеттерін салыстыратын тұрақты үлгілерге айналады. Мұндай үлгілер нақты объектілерге ғана емес, сондай-ақ балада дамыған және оның жадында бекітілгендер туралы да көрініс береді. Мәселен, үшбұрышты нысандарды анықтаған кезде ол: «үй сияқты», «шатыр тәрізді»; айналмалы объектілерді анықтау - «доп сияқты»; сопақша - «қияр сияқты», «каклячко». Қызыл түсті нысандарда ол былай дейді: «Шие сияқты», жасыл - «шөп сияқты».

Баланың ерте жастағы қабылдауы негізгі әрекеттермен тығыз байланысты. Бала оған қол жетімді болатын бір немесе бірнеше іс-әрекетті орындау қажет болған жағдайда, нысанның нысанын, өлшемін, түсі мен кеңістіктегі позициясын дәл анықтай алады.

Әртүрлі нысандардың қасиеттері - түрлі нысандар, түстер, сандардың қарым-қатынасы, кеңістіктік қатынастар - бала осы қасиеттер туралы ойлар жинақтайды, бұл оның әрі қарай ақыл-ой дамуына өте маңызды. Объектілердің қасиеттері туралы идеялардың жинақталуы баланың объективті әрекеттерінде қабылдау қабылдау әрекетін жүзеге асыратын көрнекі бағдарлау дәрежесіне байланысты болады.

Айта кету керек, бұл жастағы баланың барлық сана-сезімі белсенділікпен анықталады. Бұл жастағы балаларды білетін кез-келген бала бала тану түрінде, яғни, есте сақтау формасында еске түсіру туралы еске түсіреді. Бала бұл нәрсені таныс ретінде қабылдайды және көз алдында не болмаса себептері жоқ екенін өте сирек есте сақтайды; ол тек қана оның қабылдау саласына назар аударуы мүмкін. Сол сияқты, үш жасқа дейінгі баланың ойы - ең алдымен тікелей. Бала анық қабылданған элементтер арасындағы ойлау байланыстарын түсінеді және анықтайды. Бұл жастағы барлық функциялар қабылдау арқылы көрінуі мүмкін. Бұл белгілі бір жастағы дамудың қолайлы жағдайларында қабылдайды. Қабылдау, баланың іс-әрекеттерінің барлық қырларымен де қызмет етеді, сондықтан ешқандай функция ерте жастағы қабылдау функциясы ретінде осындай гүлдене бастайды. Қабылдаудың әсерінен ойлау ерте жаста дамиды. Бұл үрдістегі шешуші рөлді объективті қызмет атқарады. Бұл іс-әрекеттерді орындауға үйрену кезінде бала объектілер арасындағы байланысқа, атап айтқанда, құралдарға объектіге қосылуға баса назар аудара бастайды және келешекте жаңа міндеттердің шешілуіне байланысты осындай байланыстарды орнатуға көшеді.

Балалардың ойлауды дамытудағы маңызды қадамы - ересектердің өздерінің құрылуына байланысты дайын байланыстары мен қосылыстарын пайдаланудан өту. Бастапқыда жаңа байланыстарды орнату тәжірибелік сынақтар мен әртүрлі бағдарлық әрекеттер арқылы жүзеге асырылады. Л.С. Выготскийдің айтуынша, интеллектуалды шешуде сөз маңызды рөл атқарады. Бұл барлық интеллектуалдық қызметтің сипатын өзгертеді. Сөйлеу баланы көптеген әдеттерден дереу босатады, ал ең алдымен қабылдау саласындағы тәуелділік жоғалады. А.Н. Леонтьевтің айтуынша, баланың бірқатар ұқсас проблемаларын шешудің орталықтандырылған мәні бар, ол қабылдауды бөлуге әкеледі.

Бала кезіндегі ертедегі балаларды дамытудың қорытындысы бойынша баланың ақыл-парасаттылық, ақыл-ой іс-әрекеттерінде, баланың нақты нысандармен емес, суреттермен, алдын-ала метадеректер туралы өкілдіктері мен оларды пайдалану тәсілдерімен орындалатын әрекеттері бар. Суреттегі ішкі әрекеттердің нәтижесі болып табылатын мәселені шешетін баланың ойы визуалды-фигуративті деп аталады. Бала кезінен бастап, көзбен көрнекі түрде қарапайым міндеттердің шектеулі ауқымын ғана шешуге қабілетті болды. Оларға неғұрлым күрделі міндеттер не шешілмейді, не көрнекі және тиімді жоспарда шешіледі.

Үшінші жылы баланың интеллектуалды дамуында маңызды өзгерістер орын алады, ол келесі күрделі ойлау мен жаңа іс-әрекеттерді меңгеру үшін үлкен маңызға ие және сананың символдық (немесе символдық) функциясы қалыптасады. Белгі функциясы бір объектіні басқа біреудің орнына ауыстыру ретінде пайдалану мүмкіндігінен тұрады. Сонымен бірге нысандармен әрекеттер объектілермен орындалады, бірақ нәтижеге объектілердің өздері жатады. Белгі функциясы ашылмайды, бірақ баланы сіңіреді. Ересектердің екеуі де ауыстыру үлгілері мен ойын атауларының атаулары үлгілері беріледі. Алайда, шебердің шеберлігі баланың өз іс-әрекетінің дамуы арқылы жасалынған жағдайда ғана болады (ол, әрине, ересектер үшін де бірдей). Белгі функциясының пайда болуы бір мезгілде жады мен қиялдың дамуында көрініс табады.

Мысалы, жады, бұл жастағы еріксіз сипатқа ие. Осы кезеңде еске алу бар болса да, сонымен қатар, еске алудың кешігу кезеңі кеңейтіледі, бірақ бала өзін есінде сақтамайды, бірақ «ол есінде». Жад әлі жеке процесс ретінде әрекет етпейді. Сонымен қатар ерте жастағы еске алу білімнің барлық түрлерін дамытуға қатысады. Баланың практикалық іс-әрекеттері, оның қабылдау, ойлау және қиялының нәтижесінде туындайтын іс-әрекеттер, нысандардың қасиеттері, олардың мақсаттары және т.б. туралы ұсыныстары еске түседі және осылайша тек одан әрі тану құралы бола алады. Қиял дамып келеді. Ауыстырушы мен тағайындалған объект арасындағы байланыс орнатуды бастаған соң, бала алдымен ересек адамның айтқандарын немесе суретте көрсетілгенін елестете алады. Ерте жастағы көзқарас ауызша сипаттамасында немесе суретте ұсынылған нәрсені қайта жасау үшін жұмыс істейді.

Ересек жастағы ересектермен бірлескен қызметте баланың тұлғасы белсенді дамып келеді. Әдетте «Мен» сөз пайда болады. Осы кезеңде баланың танымдық белсенділігі тек сыртқы әлемге ғана емес, сонымен қатар өзіне де қарайды. Өзін-өзі тану үдерісі өзін-өзі әрекет етудің суб-әрекеті ретінде басталады, бірақ ерте балалық шағында баланың өзін-өзі тану өзі үшін сыртқы жағынан таным болып табылады

Өзі туралы жалпыланған білімді сөйлеу арқылы қалыптастырады. Сонымен қатар, бала өзін алдымен сыртқы нәрсе ретінде біледі және өзі туралы толық түсінікке келгенде, ересектерден кейін, басқа нысандар секілді, өз атын атауды бастайды. Өмірдің екінші жылының аяғында ғана ол өз атын «Мен» деген есіммен толық ауыстырады. Өзін - өзі басқару жүйесіне рационалды және аффективтік компоненттер, ең алдымен өзін-өзі байланыстыруды қамтиды. Осылайша, өздігінен білім беру процесі өзіндік ұғыммен аяқталады, зияткерлік ғана емес, сонымен бірге аффективті қорыту негізінде жүзеге асырылады.

Осылайша, ерте балалық шақтың соңында пайда болатын орталық дербес жаңа жүйе - бұл «Мен жүйесі» және осы жаңаға өздігінен әрекет ету қажеттілігі; белгілі болғандай, ол баланың тұрақты және тұрақты сұранысы - «Мен».

Үш жылдық дағдарыс. Кез-келген дағдарыс секілді үш жылдық дағдарыстың мәні бұрынғы әлеуметтік даму жағдайының «жарылысына» байланысты. Д.Б. Эльконин бұл «жарылысқа» әкелетің, даму сатысын анықтады.

Бастапқыда баланың объективті әрекеті «менікі» болды, бірақ ересек адамның орындауында. Содан кейін бала заттың артынан адамды «көргені». Ал өз іс-әрекетінің. Бұл, өз кезегінде, өзін-өзі ажыратуды тудырады, ал басты жаңа білім - бұл «мен өзім» баласының пайда болуы, оның салдарынан «біз» бұрынғы әлеуметтік жағдайдың ыдырауы болып табылады. Осылай үш жылдық дағдарыс пайда болады. Оның белгілері

1. Негативтілік белгілері. Баланың ересек адамдарға теріс реакциясы. Дегенмен, белгілі бір жағдайда басқа тұлғаның (соларға кірмейтін) білдіретін сол сұрауы баламен оңай орындалады.
2. Қырсықтық - бұл ұсынысқа реакция емес, өзіңің шешіміңе.
3. Бағаламау белгілері. Балалар аналарды, әке-шешелерді, әжелерді жаман деп айтады.

Аталған симптомдар, бір жағынан, баланы өз бетінше бөлуге айналады және екінші жағынан әлеуметтік жағдайды өзгертеді. Бұл ересектермен баланың әлеуметтік қарым-қатынастарындағы дағдарыс.

Тәуелсіздік көрінісі – бала өзі ата - ана комегісіз іс-әрекет жасауға талпынады. Бул «Мен өзім» арқылы расталады және бала өзін өзінің іс-әректінен және ересектерден бөледі.

Ерте жастағы балалармен іс-әрекеттерді дереу жүзеге асыруға бағытталған үрдістер белсенділіктің артуымен және зерттелмеген зерттеулермен байланысты. Шын мәнінде баланың іс-шаралар қабылдаған әрекетке бірнеше сәйкессіздігі үрдістер ересек құмарлықтарымен келмеуі мүмкін баланың тілектерін байланысты өз қайта, осы үрдістер оқшаулау әкелді. Жеке (өз) қалауының пайда болуы бұл әрекетті ерікті әрекетке айналдырады. Осы негізде, мүмкіндіктің қалауына, демек, олардың арасындағы күреске ашады. Бұл сондай-ақ мектеп жасына дейінгі баланың өзінің ойларын іске асыруға дейін шығаратын шығармашылық қызмет түрлерін кеңінен дамытудың алғышарты болып табылады.

Ерте жастағы және мектеп жасына дейінгі жас аралығындағы шекарада баланың мінез-құлқындағы туа біткен және теріс тұжырымдардың белгілері бірлескен қызметтің қарым-қатынасы дамудың жаңа деңгейіне қайшы келетінін көрсетеді. Бірақ дағдарыс ауырлығы - ересектер, қарым-қатынастың ескі түрін сақтап, баланың өз ойын орындауын шектесе, онын дербестігіне бой бермесе, баланың бостандығы мен тәуелсіздігін ұстаса. Егер ересектер баланың тәуелсіздігінің көрінісіне қарсы болмаса (әрине,белгілі бір шектерде), онда қиындықтар мүлде пайда болмайды немесе тез арада жеңіледі.

Үш жылдық дағдарыс екі бір-біріне қарсы аффективті бағытқа ие - өз еркіне сай мен ересектер талаптарына сай болу аффективті - және баланың ішкі қайшылықты жасайды және, осылайша, психикалық өмірін қиындатады. Қазірдің өзінде «калау» және «керек» баланы таңдау қажеттілігі алдында қояды. Арасындағы қақтығыс осы кезеңде қарама-қарсы эмоционалдық дистресс болып, ересектерге арналған екі жақтық көзқарас тудырады. Осылайша, тұлғалық бөліну ерте жастан басталуға мүмкін. Бұл фактіге мән бермеу кейінен түрлі жастық мәселелерге акеп соқтыруы мүмкін.

Сонымен, ерте жастағы баланың қалыптасу үдерісі орталық өзіндік білімнің «эго жүйесі» түрінде пайда болуымен аяқталады. Бұл жүйе тек кейбір білімді ғана емес, өзіне де көзқарасты қамтиды. Тұлғаның одан әрі қалыптасуы өзіндік сананың дамуымен тығыз байланысты, әр жас кезеңінде оның ерекшеліктері бар.