Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- 1.Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- 2.The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- 3.Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы.

Л.С. Выготский бірінші (1927) тарихи көзқарас адам психологиясын құрудың басты қағидасы болуы керек деген ұстанымды ұсынды. Ол адамның биологиялық, натуралистік тұжырымдамаларын сынға алды, оларға қарсы мәдени-тарихи даму теориясын шығарды. Ең бастысы - адам психикасының табиғатына историзм идеясын, әлеуметтік-тарихи және онтогенетикалық даму барысында психикалық процестердің табиғи механизмдерін өзгерту идеясы, ол нақты психологиялық зерттеуді енгізді. Бұл трансформацияны Л.С. Выготский адамның қоршаған адамдармен қарым-қатынасында адам мәдениетінің өнімдерін меңгеруінің қажетті нәтижесі ретінде түсінді. Выготскийдің айтуынша, онтогенез кезінде бір жүйенің (жануардың) балаға жасаған басқа біреуіне (адамға) көшудің барлық ерекшелігі бір жүйе екіншісін ауыстырмайды, бірақ екі жүйе мезгілде және бірге дамиды: жануарлар дамуының тарихында, адамзат дамуының тарихында теңдесі жоқ факт.

Егер адамның биологиялық дамуында органикалық жүйе басым болса, ал тарихи дамуда – құралдар жүйесі, егер де филогенезде екі жүйе бір-бірінен бөлек ұсынылған және бір-бірінен бөлек дамыған болса, онда онтогенезде, және бұл жалғыз, мінез-құлықты дамытудың екі жоспарын біріктіреді: Жануарлар мен адам, биогенетикалық рекапитуляцияның бүкіл теориясын мүлдем жарамсыз етеді - екі жүйе бір мезгілде және бірге дамиды. Бұл онтогенезде белсенділік жүйесін дамыта отырып, дуалды жағдайды анықтайды.

Л.С. Выготский өз зерттеулерінің негізіне келесі екі гипотезаны алды: адамның ақыл-ой функцияларының жанама сипатының гипотезасы және ішкі психикалық процестердің пайда болу гипотезасы бастапқыда сыртқы және «интерпсихологиялық».

Ішкі жекешелендіру гипотезасына сәйкес, интеллектуалдық белсенділік алдымен ішкі әрекеттерден (ішкі ротация) сыртқы әрекеттен туындайды және оның құралы мен қоғамдықты қамтитын ең маңызды ерекшеліктерін сақтайды. Зиялы қызметтің мазмұнындағы осы екі маңызды ерекшеліктің «іздестіруі» Выготскийге осы гипотезаларды және жоғары ақыл-ой функцияларын қалыптастыру туралы заңдарды қалыптастыруға себеп болды.

Жоғары психикалық функциялары (сөйлеу, ерікті назар, ерікті жады, объективті қабылдау, тұжырымдамалық ойлау) тарихи, ерікті және делдалдық деп атады. Өз-өзін-өздігінен бірінші кезекте мақсаттылық ретінде түсінді: онтогенез үдерісінде бала өзінің ақыл-ой қызметін басқаруға, бір нәрсені есте сақтауға немесе мақсатқа сай қызығушылықтың аздығына назар аударуға үйренеді (есте сақтаңыз, назар аударыңыз). Бірақ балаға оның психикалық белсенділігін меңгеруге не мүмкіндік береді? Выготский ішкі құралды немесе шеберлікті меңгеру құралдарының бар екендігін айтып, сөзбен айтқанда сөздің мағынасын анықтайтын сөзді түсінді. Л.С. Выготский сөйлеуді әмбебап сигналдық жүйе ретінде қарастырды, балаға басқа когнитивті функцияларды меңгеруге мүмкіндік берді.

Осылайша, бірінші гипотезаға сәйкес, психиканың адамның ерекше ерекшеліктері бұрынғы тікелей «табиғи» процестер аралық байланыстың («ынталандыру-құралдар») мінез-құлқына қосылуы себебінен делдал болып табылатынын түсіндіреді. Мысалы, жанама жадымен, жабылатын қарапайым байланыстар құрылымдық түрде мнемоникалық символ арқылы біріктіріледі. Басқа жағдайларда бұл рөл сөз арқылы жүзеге асырылады.

Сыртқы әрекетті ұйымдастыру арқылы оның оқушылары А.Н. Леонтьев пен А.Л. Лурия әзірлеген Выготскийдің мәдени-тарихи тұжырымдамасына сәйкес ішкі, яғни өзін-өзі дамытып жатқан ақыл-ой процестерін ұйымдастыру қажет және қажет.

Интеллектуальды психиканың сыртқы әрекеттер құрылымын «иелену» арқылы жүзеге асырады, оның «басқа» («екінші» сыртқы процесс емес, осы процестің ең маңызды құрылымдық құрамы емес) бірлесіп таратылған жұмыс барысында оны меңгеру, жеке тұлғаның дамуы, оның өзін-өзі қозғалысы, өзін-өзі дамыту. Жеке тұлғаның қалыптасуы ретінде білім берудің нақты психологиялық негізін қалыптастыратын ішкі құрылымдардың бұл өзін-өзі дамуы. Осылайша, Выготскийдің идеяларына сәйкес онтогенездегі психиканың дамуы баланың сыртқы және ішкі әрекеттердің әлеуметтік-тарихи әдістерін игеру үдерісі ретінде ұсынылуы мүмкін.

Мәдени-тарихи тұжырымдама Выготскийдің баланың психикалық дамуы үшін бірқатар заңдарды тұжырымдауына көмектесті. Олардың ішінде ең маңыздысы, жоғары ақыл-ой функцияларын қалыптастыру заңы. Осы заңға сәйкес жоғары ақыл-ой функциялары бастапқыда басқа адамдармен ынтымақтастық нысаны ретінде ұжымдық мінез-құлықтың нысаны ретінде пайда болады, содан кейін ғана олар баланың ішкі жеке (нысандары) функциялары болады. Жоғары ойлау функцияларының ерекшеліктері: хабардарлық, озбырлық, жүйелік; олар өмір бойы қалыптасады; олар арнайы құралдарды игеру, қоғамның тарихи дамуы кезінде әзірленген құралдардың нәтижесінде қалыптасады; сыртқы ойлау функциясының дамуы сөздің кең мағынада қолданылуымен байланысты, ол осы үлгіні игеру формасында емес, өзгеше болмайды, сондықтан бұл даму бірнеше сатылардан өтеді.

Осы заңмен тығыз байланысты және оның мазмұнын дамыту баланың психикасының әрбір жағы өзінің дамуының оңтайлы кезеңіне ие болатын біркелкі емес баланың даму заңы. Психология дамуының бұл кезеңі сезімтал кезең деп аталады. Жас сезімталдығы - белгілі бір жасқа тән белгілі бір психикалық қасиеттер мен процестерді дамыту үшін жағдайдың оңтайлы үйлесуі. Сенсорлық кезеңге қатысты мерзімінен ерте немесе кешіктірілген жаттығулар жеткілікті тиімді болмауы мүмкін, бұл психиканың дамуына теріс әсер етеді. Осылайша, сезімтал кезеңдерде бала белгілі бір функцияларды үйренуге және дамытуға ерекше сезімтал. Неге бұлай болып жатыр? Выготский сананың жүйелік және семантикалық құрылымы туралы гипотезасында жастың сезімталдықтың мәнін түсіндіреді. Санадағы жүйелік құрылым - бұл жеке дамудың белгілі бір кезеңінде белгілі бір орынды алатын жеке психикалық процестердің құрылымы (қабылдау, есте сақтау, ойлау және т.б.). Бір кезеңде қабылдау, келесі біреуді - жадты және т.б.

Выготскийдің ойлап тапқан ақыл-ой даму заңдылықтарын талдауы ұлттық жастағы және педагогикалық психологиядағы ең маңызды мәселенің - оқыту мен дамытудың мәселесін анықтауға мүмкіндік береді.

Л.С. Выготскийдің шығармаларында оқыту және дамыту мәселесі. Л.С. Выготскийдің айтуынша, ақыл-ой дамуының қозғаушы күші оқыту. Даму мен оқытудың әр түрлі процестер екенін атап өту маңызды. Выготскийдің айтуынша, даму үдерісі өзін-өзі танытудың ішкі заңдарына негізделген. Даму ол - адамның жеке басын қалыптастыру процесі, адамға тән жаңа қасиеттердің әрбір сатысында пайда болған, алдыңғы даму сатысында дайындалған, бірақ ертерек сатыларда аяқталмаған пішінде жоқ.

Оқыту - Л.С. Выготскийдің айтуынша, баланың табиғи емес, адамның тарихи ерекшеліктерін дамытудағы қажетті және әмбебап кезі. Оқу дамуға сәйкес емес. Бұл жақын даму аймағын жасайды, яғни баланың өмір сүруіне себеп болады, ол баланың алдымен басқа адамдармен қарым-қатынаста және достармен ынтымақтастықта болатын ішкі даму үдерістерін оятады және қозғайды, содан кейін бүкіл ішкі даму жолына енеді , баланың өзі бола алады.

Л.С. Выготский оқыту мен даму арасындағы қарым-қатынастарды эксперименттік зерттеу жүргізді. Күнделікті және ғылыми түсініктерді зерттеу, отандық және шет тілдерін меңгеруді үйрену, ауызша және жазбаша сөйлеу, жақын даму аймағы.

Ең жақын даму аймағы баланың нақты жетістіктерімен анықталатын баланың нақты даму деңгейі мен ересектердің басшылығымен шешілетін міндеттермен анықталған мүмкін даму деңгейінің арасындағы қашықтық. Выготскийдің айтуынша, жақын даму аймағы әлі пісіп-жетілмеген функцияларды анықтайды, бірақ жетілу процесінде жатыр; дамудың жемісі емес, даму бүйректері, дамудың түстері деп аталатын функциялар.

Өзекті даму деңгейі дамудың жетістіктерін, кеше дамудың нәтижелерін сипаттайды, ал жақын даму аймағы ертеңгі күннің ақыл-ой дамуын сипаттайды».

Жақын даму аймағының феномені балалардың психикалық дамуында оқытудың жетекші ролін айғақтайды. Үйрену сонда жақсы, - деп жазды Выготский, - дамудың алдында тұрған кезде. Содан кейін ол жақын даму аймағында орналасқан көптеген басқа функцияларды оятып, өмірге әкеледі. Мектепте қолданылатын болсақ, бұл оқыту пісіп-жетілген функцияларға, аяқталған даму циклдарына емес, сондай-ақ егдету функцияларында назар аударуы керек. Оқу мүмкіндіктері көбінесе жақын даму аймағы арқылы анықталады. Оқу, әрине, қазірдің өзінде өткізілген даму циклдарын басшылыққа ала алады - бұл оқытудың ең төменгі шегі, бірақ ол оқытудың ең жоғары шегін сипаттайтын проксималды даму аймағында әлі жетілмеген функцияларға назар аударуы мүмкін.

Осы табалдырықтар арасында оқытудың оңтайлы кезеңі. «Педагогика кеше емес, ертеңгі баланың дамуымен басшылыққа алынады», - деп жазды Выготский. Жақын даму аймағына баса назар аудара отырып, оқыту дамуға әкелуі мүмкін, өйткені жақын арада дамып келе жатқан аймақ бір жасқа айналады, жетілдіріліп, келесі жастағы, жаңа жас кезеңінде нақты даму деңгейіне өтеді. Мектептегі бала оған үнемі өсу мүмкіндігін беретін іс-шараларды жүргізеді. Бұл қызмет оған жоғары көтерілуге ​​көмектеседі.

Жақын даму аймағының ұғымы оқытудың оңтайлы мерзімдері туралы мәселені шешу үшін практикалық маңызға ие, бұл әсіресе балалар көпшілігі үшін және әрбір жеке бала үшін өте маңызды. Жақын даму аймағы - баланың психикалық дамуы диагнозындағы критерий, симптом. Облыстың әлі жетілмеген, бірақ қазірдің өзінде жетілдірілген процестерді көрсете отырып, жақын даму аймағы ішкіжағдай, дамыту мүмкіндіктерін береді және осы негізде ғылыми негізделген болжамдар мен практикалық ұсыныстар жасауға мүмкіндік береді. Дамудың екі деңгейін - нақты және әлеуетті, сондай-ақ жақын даму аймағын анықтау - Выготскийдің дамудың сыртқы белгілеріне негізделген симптоматикалық диагностикадан айырмашылығы нормативтік жасты диагностикалау деп атайды. Бұл идеяның маңызды салдары ретінде жақын даму аймағы балалардың жеке айырмашылықтарының көрсеткіші ретінде пайдаланылуы мүмкін деп санауға болады.