Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

3.9Кәрілік

Жастың жалпы сипаттамасы. Кәрілік (психологияда) - қоғамның өнімді өміріне тікелей шартты қатысудан кету салдарының басы болатын адам өмірінің соңғы кезеңі. Кәрілікті жастықтан бөлетін қартаю белгілерінің пайда болуының хронологиялық шекарасының анықтамасы әрдайым дұрыс бола бермейді. Бұл белгілер адам ағзасының функционалдық мүмкіндіктерінің біртіндеп төмендеуінен көрінеді. Дегенмен, денсаулықтың прогрессивті әлсіреуінен басқа, физикалық күштің төмендеуі, қарттық психологиялық өзгерістермен де сипатталады, мысалы, ішкі дүниесіне интеллектуалды және эмоционалды кетуі, өткен өмірін бағалау мен түсінуге байланысты тәжірибелермен сипатталады.

Кәрілік - адамның өміріндегі табиғи кезең. Бұл жас өмірлік циклінің белгілі бір рөлімен ерекшеленеді: осы кәрілік кезең ғана тұлғаның жалпы перспективасын белгілейді, уақыт пен ұрпақтар байланысын қамтамасыз етеді. Бұл жаста ересек жаспен салыстырғанда тек қана жетіспеушілік позициясы айтылатын болса, онда кәрілік алдында тұрған маңызды мәселе шешімін таба алмас еді. Осы мағынада Л.С. Выготскийдің метаморфоз заңын келтіруге болады және сонда ғана кәрілік қабілеттіліктің жойылуымен ғана сипатталмайды, алдымен адам дамуында сапалы өзгерумен байланысы болғандықтан психикасының сапалылығы сиатталады.

Д.И.Фельдштейннің айтуынша, дәл осы кезде қарттық туралы бұрыңғы ой бұзылады. Адамның өмірін ұзарту мүмкіндіктері, оның ішінде жеке тұлғаның өзін-өзі дамыту есебінен айқын көрінеді. Бұдан басқа, егде жастағы адамдардың іс-әрекеті тек тәжірибе алмасуына ғана емес, болашаққа өтетін эстафетаға да бағытталуы мүмкін. Адам өмірден өтпес бұрын өз ойларын, шаруаларын бітірместен қалдырудың шектен тыс дамуының резерві болады. Бұл адам өмір бойы дамуы үшін қолданылуы мүмкін және болуы керек резерв. Осыған байланысты қартаюдың даму кезеңі ретінде болашағы болады, ол қартаюдың адамгершілік қарым-қатынас тенденциясына белсенді әсер етеді.

Бұл жас қарттықтың толық сипаттамасын бере алатын позициясының болмауымен қызықты. Геронтологтардың пікірінше, қарттық бірінші кезекте- маңызды психологиялық өзгерістермен жүретін биологиялық құбылыс. Көптеген зерттеушілер оны жоғалту тұтастығымен қарастырады- тұлғаның осы кезеңінде автономиядан айырылуын білдіретін экономикалық, әлеуметтік, жеке тұлғалардан шығындар немесе шығындар жиынтығы деп санайды. Сонымен қатар, бұл егде жастағы адамдардың тәжірибесіне және білімдеріне, ақыл-ойына және жеке әлеуетіне жинақталған кезде, бұл жас ерекшелігіне байланысты өзгерістерге бейімделуге мүмкіндік беретін кульминациялық сәттің бір түрі.

Қартаю өзгерістері биологиялық деңгейде жүреді, бұл кезде организм әлсіз болады, өлім ықтималдығы жоғарылайды; әлеуметтік деңгейде - адам зейнетке шығады,оның әлеуметтік дәрежесі, әлеуметтік ролі, мінез-құлқы өзгереді; психологияда, адам болып жатқан өзгерістерді түсініп, оған бейімделе бастайды. Бұл өз-өзін реттеу шегінің нәтижесінде қартаюды анықтаудың негізін береді, генетикалық аппаратты реттеудің бастапқы өзгерістеріндегі олардың мүмкіндіктерінің төмендеуін білдіреді. Осылайша, қартаю мәселесі – биологиялық жүйенің бірыңғай жұмыс істеуінің мәселесі, ол психологиялық қадағалаусыз және айналасындағы әлеуметтік кеңістікте бейімделмеуімен жүре алмайды. Қартаю - бұл жаңа әлеуметтік рөлдер жүйесіне көшу, демек, жаңа топтық және жеке тұлғааралық қарым-қатынасқа көшу.

Қазіргі уақытта қарттықтың зерттелуіне деген қызығушылық, өмірдің осы кезеңі туралы білімге деген қажеттілік күмән туғызбайды, алайда қазіргі заманғы даму психологиясының ең жас аймағы - горонтопсихология. Қарттар проблемасындағы психологияның қызығушылығы екі мәселені қарастыратын топқа байланысты болды. Алдымен, ғылым қарттықтың сөну процесі емес екендігі туралы ақпараттар тарала бастады. Б.Г. Ананиевтің айтуынша, геронтологтар қартайған кезеңде инволюциялық үдерістермен бірге инволюциялық күштерге қарсы келетін өзге процестер мен факторлар бар болатынын айтты. Осылайша, геронтология барлық өмірлік функциялардың жалпы және бір мезгілде қартаюы туралы бұрынғы идеяларды теріске шығарды және ұзақ өмір сүру проблемасына үлкен назар аударады. Бүгінгі таңда геронтологтар қарттықты жалпы құлдырауы аясында арнайы бейімдеу функцияларын сақтай отырып, ағзаны өз ішінде қайта құрылуын қарастырады. 30 жылдан астам уақыт бұрын В.В. Фролкис қартаюдың бейімдеу-реттеу теориясы әзірледі, оған сәйкес, кейінгі жаста деструктивті процестер, ағзаның адаптивті мүмкіндіктерін азайту, оның жоғары өмір сүру деңгейін сақтауға бағытталған процестер бар, өмір сүру ұзақтығының ұлғаюы туралы vitauktom (vita - life, auctum - increase) деп аталатын ұғымды шығарды. Витаукт дененің өмірлік белсенділігін тұрақтандырады, көптеген өзгерістерді қалпына келтіреді, жаңа адаптивті механизмдердің пайда болуына ықпал етеді. Осылайша,даму психологиясының қарттықты зерттеудегі бірінші тобының себептері осы жастағы инволюциялық қарсылығы мен қарттыққа даму кезеңі ретінде қарайтын ашық геронтологиялық анықтамалардан шықты.

Қарттықты зерттеуге және геронтологияны қарқынды дамытуға қызығушылық тудыратын себептердің екінші тобы әлеуметтік-экономикалық факторларға байланысты. Жер шарындағы демографиялық белгілердің бірі - халықтың қартаюы (әсіресе әлемнің дамыған елдерінде). Ол көптеген факторлармен анықталады, олардың негізгісі дамыған елдерде ттуу процесінің қысқаруы. 50-60 жас қартаю шағы ретінде Канули в Летудің көзқарасы.

Бұл жаста өлім деңгейі XVIII ғасырдың аяғымен салыстырғанда ХХ ғасырда төрт есе төмендеді: 70 жаста өлім деңгейі екі есе азайды. Қазіргі адам зейнетке шыққаннан кейін 15-20 жыл толық өмір сүре алады.

Бүгінгі ресейлік қоғамда батыстың өнеркәсібі дамыған елдерімен салыстырғанда жүйелі дағдарыс негізінен туындаған қолайсыз әлеуметтік-экономикалық жағдайдан болатын халықтың қартаюы жедел келеді.

Бұл жағдайда әсіресе егде адамдардың мәселелерін шешу маңызды болып табылады, қарт адамдардың өлімі жеке немесе отбасылық қана емес,сонымен қатар қоғамның барлық қызығушылын келтіретін әлеуметтік қасиеттерімен де байланысты, соның ішіне ол әлеуметтік және экономикалық қызығушылықты арттырады.

Қазіргі уақытта, қарт адамдар, олардың мәселелері және оны шешу жолдары туралы кешенді не объективті білім алу қажет (әлеуметтік геронтология, медицина геронтопсихологиясы). Қартаю мәселесінің және кең перспективадағы қарттықтың жүйелік кешенді зерттелуі қартаю процесінде жеке индивидті ғана емес, барлық қоғамды қарастыруға жол ашады, белсенді еңбекке қабілетті жасты «ысыруға», қарттардың қоғамдағы дәрежесін көтеруге, қарт адамның өмірін оңтайландыруға, белсенді және толыққанды етуге, ұзақ өмір сүруі үшін ғана емес, сонымен қатар осы жаста өзін-өзі реттеуге көмектеседі.

Бұл факторлар жалпы геронтология (қартаю және қартайған кешенді ғылым) шеңберінде іріктеу және қарқынды дамуды, әлеуметтік геронтологияда қартаюдың феноменіне және адамның қартаюының оның әлеуметтік мақсатының, қоғамдағы орнының өзгеруіне сипаттама береді. Міне, осы кезде ең өткір жағдай мен проблемалар қалыптасады. Бүгінгі күні, қарттық және қартаю психологиясы әлеуметтік геронтологияның негізгі компоненті ретінде дамып келеді.

Жас кезеңіндегі өзгерістер, адамның қартаюы - бұл шынайы, бірақ өте күрделі, қоғам, адам, ғылым алдында тұрған маңызды мәселелердің үлкен жиынтығы. Бұл жеке тұлғаның, адамгершіліктің мәселесі, бұл кәсіпқойлық пен ұрпақ жалғастырушылық динамикасының мәселесі, бұл жеке адамның және қоғамның мәселелері. Ересек адамның жасы мен қартаю көптеген гылыми пәндердәі зерттеу нысаны ретінде табылуы кездейсоқ емес: әлеуметтану, этнография, геронтология, медицина, психология және т.б. Осыған байланысты психология ерекше орын алады - адамның қоғаммен өзара қарым-қатынастарының барлық күрделілігін зерттеу, оның жағдайы, көзқарасы, қоғамның бұл құбылысқа қатынасы мен қартаюға әсер ететін факторларды түсіну.

Қартаю процесінің ерекшеліктерін білу, кəсіби қызметтің мүмкіндіктері, егде жастағы адамдардың əлеуметтік қарым-қатынасқа тартылуы дәрежесі мен сипаты, олардың өзгеріп отырған жағдайға бейімделу деңгейі, қоғамдағы орны мен орны өте маңызды. «әлеуметтік жоғалту» жасы, жаңа мүмкіндіктерді іздеу болып табылады. Егде жас психологиясы тұтас жеткілікті дамыған жоқ (даму психологиясында 90% балалар психологиясы алады). Сонымен қатар, бұл кезең - адам онтогенезінің маңызды кезеңі және оның мұқият зерттеуінсіз психикалық даму тұжырымдамасын және позитивтік қартаю образын қалыптастыру мүмкін болмайды. Қартаю психологиясын зерттеу және дамытудың маңыздылығы әлеуметтік геронтология саласының негізгі компоненті болып табылатыны анық. Бірақ психологияның алдында көптеген шешілмеген, соның ішінде теориялық түсіндірулер мен әдістемелік тәсілдер саласында мәселелер пайда болады. Осы жоспарда жинақталған ғылыми деректер,схемалар, шетелдік ғылымдағы тұжырымдар үлкен қызығушылық тудырады, бірақ оларды автоматты түрде біздің зерттеуімізге беру Ресейдегі әлеуметтік жағдайлардың ерекшелігіне байланысты толық нәтиже бермейді.

Қарттық шекараларды анықтау мәселесі өте күрделі болып табылады. кемелдену мен бастапқы қарттық кезеңі арасындағы шекара әрең байқалады. Отандық геронтологияның негізін қалаушылардың бірі - И.В. Давыдовский - қарттық басталатын белгілі бір нақты күнтізбелік күн болмайтынын үзілді-кесілді айтқан болатын. Әдетте олар қарт адамдар туралы айтқанда, зейнетақыға шығу жасын басшылыққа алады, бірақ соңғысы әр түрлі елдерде әр түрлі маман топтар, ер және әйел адамдар үшін бірдей болмайды. ДДҰ пікірлері бойынша, белгіленген және әрдайым өз бетімен туатын жастық шекара емес, біртіндеп және үздіксіз процесті көрсететін«Қартаю» термині өте ыңғайлы.

Сонымен, ДДҰ Еуропалық аймақтық бюросының жүйесіне сәйкес егде жас ер адамдарда 6-74 жас, әйел адамдарда 55-74 жас, ал 75 жастан қарттық кезең басталады. 90 жастан асқан адамдар ұзақ өмір сүрушілер деп саналады,65 жастағы меже жиі өте ерекшеленеді, себебі көптеген елдерде бұл зейнетке шығу жасын білдіреді. Бірақ бұл биологиялық жастың градациясы ғана. Көп зерттеушілер жастың маңызы тек ұзақ өмір сүрумен шектелмейді деген қорытындыға келеді. Уақыттың метрикалық сипаты тек жастың сандық көрсеткіштерін көрсетеді, ол адам мен оның көңіл-күйінің физиологиялық және әлеуметтік сапасын белгілейді. Күнтізбелік жасы әр түрлі әлеуметтік рөлдер тыйым салу немесе рұқсат алу үшін немесе тиісті жастағы мінез-құлыққа негіз болады. Бұл рөлдерді орындау қоғамдық норма мен жарлықты анықтауға сәйкес адамның күнтізбелік жасымен сай келмейтін әлеуметтік жасын анықтайды. Александрованың қартаюдың психологиялық аспектісі сенсорлық-түсінік және интеллектуалдық салаларда, жеке тұлға сипаттамаларында , шығармашылық өнімділіктің динамикасында қолданылуын қарастырады. Сонымен қатар, басқа авторлардың айтуынша, ең маңызды элементі ретінде егде жасты анықтауда болмысты белгі ретінде әлеуметтік-экономикалық «шек» - зейнеткерлікке шығу, табыс көзін өзгерту, әлеуметтік мәртебесін өзгерту, әлеуметтік рөлдерді ауқымын тарылту болып табылады.

Қартаю және қарттық теориясы. Әр түрлі медициналық-биологиялық, психологиялық және социологиялық мектептің зерттеу нысанасы болып табылатын қартаю процесін зерттеу өмір ағымында белгілі бір сәт туатынын, яғни, ішкі органдар қызметінің күрделенуі мен байытылуы, сондай-ақ оның қамтамасыз етілуі төмендеп, нәтижесі қартаю деп аталатын регресс немесе инволюция кезеңіне өтетінін көрсетеді.

Қартаюдың табиғаты, себептері мен механизмдері туралы түсініктер уақыт өткен сайын өзгереді. Бұл ғылыми білімді дамытуға ғана емес, қоғамдағы қартаюдың өзгеретін ерекшеліктеріне де байланысты болды. Ең алдымен өмірдің орташа ұзақтығы өсті, бұл өмір сүру жағдайлары, әлеуметтік жүйелер, медициналық жетістіктер және прогресс пен цивилизацияның өзгеруін анықтады.

Геронтологияның қазіргі ұғымдары келесі ережелерге негізделеді:

- қартаю және қарттық – онтогенетикалық даму барысында өмірдің барлық деңгейінде болатын жас бойынша өзгеретін заңды процесс болып табылады;
- Жасушалардың, органдардың, функционалдық жүйелердің және психикалық процестердің қартаюы біркелкі жүрмейді. Гетерохронды даму мен инволюция заңы жан-жақты болып саналады, тұлғаралық және тұлғаішілік деңгейлерге әсер етеді. Тұлғараралық гетерохрондылық индивидтің біркелкі жетілуі және дамуымен көрінеді, ал кемелденудің әртүрлі критерийлері мен аспектілерінің олар үшін маңызы әр түрлі болып табылады.;
- Қартаю процесі гомеостатикалық процестің әлсіреуімен және барлық ағза жүйелерін жаңа өмір деңгейіне бейімдеуімен бірге жүреді.

Қартаюдың биологиялық теориялары. Биология саласындағы зерттеушілердің айтуынша, қартаю және өлім барлық тірі организмдердің, соның ішінде адамдардың функциясы мен эволюциясын көрсететін негізгі және маңызды биологиялық қасиеттер болып табылады. Биологтар олар қартаю процесінің шегі мен табиғатын өлшеу, бұл өзгерістердің себебін түсіну, оларды қалай басқару, түзету керек және қартаю процесінің салдарын жеңілдету үшін тірі организдерді зерттейді.

Осыған байланысты, биология ғылымы адамның тікелей қартаю процесі тақырыбын қозғайтын бірқатар теорияларды көрсетеді. Шетелдік ғылым әлемінде ең кең таралған екі теория бар. Бұл теория «бағдарламаланған кәрілік» және «бағдарламаланбаған кәрілік».

Бағдарламаланған кәрілік«Бағдарламаланған»қартаю теорияларының өкілдері дамуды, яғни организмнің өсу мен репродукцияға қабілеттін қосатын белсенді өмір кезеңінде ғана табиғат тірі организм қызметін бағдарламалауға сүйенетінін көрсетті.

Бұл теорияның жақтастары өз қорытындысының дәлелдері табиғаттың әрқашан қозғалыста болуы және табиғи сұрыптау заңының жалғасуы болып табылады, сондықтан кәрі даралар табиғи жағдайда өте сирек кездеседі: олар кәрілікке жеткенше өздері өледі немесе оларды өз тұқымдастары өлтіреді. Тірі ағзада биологиялық қажеттілік деп аталатын кезеңде ғана жұмсалатын биологиялық белсенділік генетикалық тұрғыдан қалыптасады. Қартаюдың кейбір теориялары, мысалы «Сағат» теориясының қартаюмен байланысты өзгерістері өз биологиялық тетігінің бақылауында, оның негізгі қызметі биологиялық организм жыныстық жетілуге және көбеюге қабілетті деңгейге жеткенше дейінгі дамуының кестесіне бақылау жасау болып табылады.

Бағдарлама орындалғаннан кейін немесе органның әкеледі осындай жының қызмет және эндокриндік гипоталамус, болмаған жағдайда, оның физиологиялық функцияларын қысқарту.

«Бағдарламаланбаған» қартаю. «Бағдарламаланған» қартаю теориясының өкілдері генетикалық тетіктерді қартаю процесіне байланыстырады және олардың әрекет етуімен ғана тірі табиғат эволюциясы орын алады. Алайда, қартаюға байланысты өзгерістер процесінде генетикалық бағдарламаға енгізілмеген, организмге «бағдарламаланған» әсері бар басқа механизмдер де әрекет етуі мүмкін. Мұндай әсер кездейсоқ жасушалардың зақымдануы, молекулаларға ерекше әсер етуі мүмкін, бұл өз кезегінде жасушаның құрылымын, оның функциясы мен метаболизмнің процесін өзгертеді. Бұл ерекше өзгерістер генетикалық ақпаратты алып жүретін ДНҚ молекуласына әсер етуі мүмкін.

Жасушалардағы қалыпты метаболизм процестерінің нәтижесінде еркін радикалдар сияқты улы қосылыстар пайда болуы мүмкін. Олардың зиянды әсерлерін жасушалық қорғаудың бірнеше механизмдері қарсы алады. Алайда, еркін радикалдар жасушалық мембранды зақымдауы және генетикалық ДНҚ-ның ақпаратының жоғалуына әкелуі мүмкін.

Қартаюдың екі биологиялық теориялары өте қартайған кезеңдегі инволюциялық процестердің себептерін кеңінен түсіндіреді. Осы көзқарастар шеңберінде Органикалық геронтологияның негізін қалаушы А.А. Богомолец теориясының теориясы организмнің физиологиялық процестерінің дисармониясы мен ІІ Мечников теориясын қарастыруымен байланысты болды.

қартаю маскүнемдіктің процессі ретінде.

Қартаюдың биологиялық теориясы ең дәлелденген және тексерілген (қарттықты психологиялық зерттеу тұрғысынан, біз теория туралы сөйлеспейміз, бірақ мәселеге қатысты ғана). Дегенмен, биологиялық теориялар қарттықтың екі аспектісінің - физикалық және психологиялық ерекшеліктерінің, адам өмірін ұзартудағы психологиялық фактордың рөлін ескермейді.

Қартаюға арналған әлеуметтік-психологиялық көзқарастар. Ерекше биологиялық немесе қартаюды тек әлеуметтік айқындау - қартаю процесіне тар көзқарас. Дж. Биррен, қартаю бойынша әдебиеттерді талдау, мынадай қорытындыға келді: биологтар қартаю (жасы) туралы анықтама беру психологтар мен әлеуметтанушылар қарағанда неғұрлым ықтимал болып табылады.

Бұл жағдайда психологтар да, биологтар да өмірлік көрсеткішті тәуелді айнымалы ретінде пайдаланады. Алайда, бірінші әлдеқайда аз соңғысының қарағанда оны пайдалануға ықтимал, және өмір ұзындығы жатқызуға болады, тек бірнеше компоненттерін мінез-құлық аспектілері көп мүдделі. Осы себепті, биологтар жиі ұсынатын қартаюдың анықтамалары психологияда жұмыс істеу үшін шектеулерге ие. Шруц пен Биррен үш компоненттен тұратын процесс ретінде қартаюды емдеуді ұсынды. қайтыс ағзаның және жоғары ықтималдығы осалдық артуына әкеледі қартаю Биологиялық процесс, олар (қартаюы -starenie бастап) senescing ретінде анықталады. Сонымен қатар, әлеуметтік рөлдердің өзгеруі байқалады, бұл мінез-құлықтың өзгеруіне және әлеуметтік мәртебенің өзгеруіне әкеледі. Қартаюдың бұл түрі егде жастағы адамдар (қарттардан, қарттардан) ретінде анықталады.

Осы екі процестің барысында сіз геронтинг деп аталатын психологиялық қартаюды (геронтологиядан - қарттық доктринасынан, геронтологиядан) қоса аласыз. Бұл процесс қартаю үдерісіне, шешім қабылдау мен қиындықтарды жеңу стратегиясына бейімделуге сәйкес келеді.

Алайда, тіпті бұрын Б.Г. Ананьев қол жеткізген сол қорытындыға көп жан-жақты, биологиялық, психологиялық және әлеуметтік құрамдас оларды оқшаулау және олардың қарым-қатынас орнатуға, дәуірлеудің кешенді өлшемдерін зерттеу керек.

Ақылға қонымды қартаю проблемалары бойынша зерттеулер барысында осы жас кезеңімен бірге жүретін әлеуметтік өзгерістермен айқын байланыстар айқын көрінеді. адам биосоциальной табиғаты олардың генезисі биологиялық және әлеуметтік жиынтық араласу ретінде liedyustno және жастағы психологиялық өзгерістер қарауға мүмкіндік береді.

Дж.Тернер және Д. Хелмс қартаюды үш өзара байланысты және бір-біріне сәйкес келетін процестерге бөледі:

В психологиялық қартаю - жеке адам өзінің қартаю процесін қалай елестетеді (мысалы, жастар психологиялық тұрғыдан ескіруі мүмкін); психологиялық қарттықтың нақты көрінісі, оның объективті белгілері бар (зияткерлік қабілеттерін азайту, эмоционалдық саланы қысқарту) және субъективті көріністер. Кәрілік сезімі адамның қартаю үдерісіне басқа адамдардың қартаю үдерісімен салыстырғандағы нақты қарым-қатынасында жүзеге асады. Мұнда өзіңіздің және «жақсы» қарттықтың психологиялық асимметриясы туралы әңгімелесуге болады, егер адам басқа адамдарға қарағанда жылдамырақ немесе баяу өсетін болса;

Биологиялық қартаю - организмдегі биологиялық өзгерістер (инволюция);

әлеуметтік қартаю - адам қоғаммен қартаюды қалай байланыстырады;

егде жастағы адамдардың мінез-құлқы мен әлеуметтік рөлдерін орындау.

К.Виктор айтуынша, биологиялық тәсіл сондай-ақ, кәрілік физиологиялық жағынан психологиялық-үш аудандарда әлеуметтік тұрғыда қартаюы, әлеуметтік зерттеулер психикалық және психологиялық аспектілері назар аударады:

- егде жастағы адамдардың тәжірибесі;
- қоғамдағы егде жастағы адамның орны;
- кәрілік проблемалары және оларды әлеуметтік саясат деңгейінде шешу.

Топтың мүшесі ретінде жеке процесінің қартаюы және дереу әлеуметтік ортада жасына тәжірибесі, қоғамда ескі адамның орны, оның қартаю процесіне жеке тұлғаның көзқарасы, әлеуметтік бейімдеу: Осылайша, барлық осы тәсілдерді әлеуметтік-психологиялық мәселелер туралы жалпы идеясын оқшаулау мүмкін қартаю процесі, әлеуметтік мәртебесі мен әлеуметтік рөлдерді өзгерістер, қартаю және егде жастағы адамдарға қоғамның көзқарасы, басқа жас топтарында ескі адамдардың нақты орны, олардың функциялары және қоғам.

Қарттарға психоаналитикалық көзқарастар. Карл Юнг адамның «өмірдің екінші жартысы» деп атаған проблемаларын зерттеуге үлкен мән берді. Ол үшін өмірдің ортасы өзін-өзі дамытудың жаңа мүмкіндіктері адамға дейін ашылған кезде маңызды бұрылыс болды. Адам көп сыртқы байланыстарды орнатуға мұқтаж емес, оған мәжбүрлеп социализация қажет емес. Ересек адамда, негізінен, Джунг «дербестендіру» деп аталатын өзін-өзі танудың (өзін-өзі танудың) ішкі жұмысына жұтылады. Өмірінің екінші жартысында адам оның толыққанды дамуы мүмкін.

Осы жастағы адам Игода «киіз үй», «адамның» бастамасы ретінде қабылдай алады. Джунг адам мен оның айналасындағы әлемнің үйлесім күйін алудағы символдық және діни тәжірибеге үлкен мән берді. Көптеген салаларда энциклопедиялық білімге ие болған ол әртүрлі мәдениеттердің мысалдарында өзінің теориясының дұрыстығын дәлелдей алды әртүрлі қоғамдардың әлеуметтік және жеке өмірі.

Альфред Адлер, адам мінез-құлық ынталандыру рөлін зерделеу, адам өмірінің бастапқы мотивациялық күші өз олқы сезім деп сенген. Кез келген адам осы сезімді бір дәрежеде сезінеді. Әсіресе, бала кезіндегі адамның сезімталдық сезімін төмендетеді, өйткені ол өмірлік ұстанымдары ересектердің айрықша артықшылығы болып табылады. Кейбір адамдар бұл сезімді әлдеқайда қатал сезінеді, әсіресе мүгедектігі бар адамға немесе олардың балалық шағында тым қатал еместігіне қатысты. Адлер адам өмірінің барлық кезеңінде осы бастапқы сезімнің өтемақысын өтеу үшін басқаша дәрежеде іздейді деп санайды. Бұл міндеттеме оң бағыт ретінде қабылданған және басқа да адамдармен қарым-қатынаста, билік астам демонстрациялар түрінде оның физикалық кемшіліктері мен теріс мағынада еңсеру үшін жеке адамның өміріне үлкен жетістіктерге жетуде білдірді болады. Sam Адлер «пайдалану шарттары егер қызықты» АҚ эмпатия, қарым-қатынас, қалыптастыру және дамыту арқылы, олқы сезімін жеңу адамдардың өміріне белсенді қатысу арқылы мүмкін болады деп сенген.

А. Адлердің теориясы қарттықтың психологиялық проблемасын дамыту үшін өте жемісті болуы мүмкін. Қартайған кезеңде физикалық және физиологиялық мүмкіндіктерді төмендету жағдайы ескі өмір жолына, бір нәрседен бас тартуға, бір нәрсені өзгертуге қабілетсіздікке әкеледі. Осы жағдайды біз А. Адлер, оның психологиялық «osnovnoy Заң» өтемақы және өтемақы үшін психикалық қалауы олқы субъективті сезім арқылы органикалық жеткіліксіздігі диалектикалық түрлендіру ұсынған өтеу қағидасы қолданылады. оған сәйкес (ұсыныс А. Адлер принципін пайдалану, өз кезегінде, ниет үшін ынталандыру жасайды, болашақ тұрғысынан психикасына дамуына кедергі енгізеді және компенсация), Л.С. Выготский ақауларды өтеу ниеті ішкі себептермен емес, сыртқы факторлармен байланысты - әлеуметтік

орта. Осылайша, біз әлеуметтік физиологиялық жүйелердің жұмысын алмастыратын «әлеуметтік протез» туралы ақаудың әлеуметтік өтемақысы туралы айтып отырмыз.

Қарттар мен қарттар үшін мұндай «әлеуметтік протез» әлеуметтік көмек жүйесі болуы мүмкін.

Оның жұмысы үшін Адлердің егде жастағы адамдардың проблемаларын шешуге қатысты идеялары өте сындарлы. әлеуметтік қоғамдастыққа тиесілі сезімі қарияны қалдыру емес еді Ол кезде, жеке осындай мемлекет қол жеткізу үшін басқаларға өмірдің мәнін табуға көмектесіп, олқы сезімін және онымен байланысты невроздар жою үшін ұсынады.

Еронтопсихологтың дамуына, қарттықтың психологиялық тұжырымдамасына сәйкес келетін ең үлкен үлес адамды Эрик Эрикссонның адам дамуының сегіз кезеңінің теориясы енгізді. Өмір циклінің әрбір кезеңі қоғамның алдына қойған нақты тапсырмамен сипатталады, әр кезең белгілі бір әлеуметтік-маңызды сапаға қол жеткізуде белгілі бір мақсатқа ие.

Өмір жолының сегізінші кезеңі - эгоизмнің жаңа толтырылған түріне қол жеткізумен сипатталады. Тек адамдарға қамқорлық көрсеткен және өмірге тән, ата-аналар мен ата-аналар мен идеяларға бейімделіп, тек жеті кезеңнің жемісі бірте - бірте жетті - жеке тұлғаның даралығы.

Е. Эриксон бұл жағдайдың бірнеше компоненттерін атап өтеді: бұл бұйрық пен мазмұндылыққа деген өзінің міндеттемесіне үнемі жеке сенім артады; бұл адамның адамзатқа деген сүйіспеншілігі - әлем тәртібінің тәжірибесі және қаншалықты қол жеткізілсе де, өмір сүрудің рухани мәні. бұл тек өмірдің жолын тек біржолғы мойындау және ауыстыруды талап етпейтін қабылдау; Бұл ата-анаға бұрынғы сүйіспеншілігінен өзгеше жаңа; бұл өткен кезеңнің принциптеріне және әртүрлі іс-әрекеттерге адамгершілік мәдениетінде көрініс тапқан түрдегі парасатты көзқарас. Мұндай адамның иесі адамның өмірі тарихтың бір бөлігімен бірыңғай өмірлік циклдың кездейсоқ сәйкестік екендігін түсінеді және жүзінде бұл факт өз күшін жоғалтады. Эриксонның айтуы бойынша, егде жастағы адамның міндеті - оның эго дамуының тұтастығына, өмірдің мағынасына деген сенімділікке және жеке адам мен бүкіл әлемнің өмірлік маңызды сапасы деп түсінген үйлесімділік.

Гармония адамгершілікті бұзып, адамның үмітсіздік пен қайғыға толы мемлекетке айналуына жол бермейтін дисгармониаға қарсы тұрады. Бұл тапсырманы жүзеге асыру адамға өзіндік сезімін және жеке өмірінің ұзақтығын сезінуге мүмкіндік береді, ол қажет болған жағдайда да ешқандай өзгерістерге ұшырамауы тиіс. Үмітсіздік адам өмірін қайталайтын уақыт болмаса немесе оның мінсіздігіне қатысты мәселелерді балама шешуді шешсе, өмір сүру сәтсіздігінің орын алған жағдайда ғана мүмкін. Қарт адамдардағы жанға жағымсыз сезім мен өз-өздерін қанағаттанбау көбінесе басқа адамдардың, әсіресе жастардың іс-әрекеттерін айыптау арқылы көрінеді. Э. Эриксонның айтуынша, өмірдің толықтығын, міндетін, даналығын жетілу ескі кезеңде алдыңғы сатылардың оңды өтуі жағдайында ғана мүмкін болады. Егер бұрынғы ғасырдың негізгі міндеттері орындалмаса, қарттық көңіл-күймен, үмітсіздігімен және өлімнен қорқумен бірге жүреді.

Э. Эриксонның теориясы психологтар арасында үлкен қызығушылық тудырды, содан кейін Р. R. Pack «табысты кәрілікке» жету үшін адам үш негізгі міндетін шешуге тиіс деп есептейді оның жеке басын өлшейді:

Біріншіден, бұл рөлдерді сіңіруге қарсы «Эго» дифференциациясы. Егер адамдар өздерінің жұмысында немесе отбасында ғана өздерін анықтаса, онда зейнетке шығу керек пе? Жұмысты өзгерту немесе балалардан үйден кету адамның бас тартпайтын теріс эмоциялардың мұндай өсуіне алып келеді;

Екіншіден, бұл дененің организмнің сіңуінен тыс трансценденциясы - адамның қартаюмен бірге жүретін аурулардың, аурулардың және физикалық аурулардың шамадан тыс шоғырлануын болдырмау қабілетіне байланысты өлшеу; және, ақырында, «Эго» ның сіңуіне қарсы трансценденциясы

«Эго» - бұл қартайған кездерде ерекше маңыздылығы бар өлшем. Адамдар қайтыс болғаны туралы ойлана білмеуі керек (немесе, Пак айтқандай, олар «түнгі эгоға» түспеуі керек). Е. Эриксон теориясына сәйкес, қартайған жастан қорқыныш пен үмітсіз өмір сүріп келе жатқан адамдар, өздерінің өліміне жақын болашақта жас ұрпаққа қатысу арқылы - олардан аман қалатын мұраға қадам басады. Эриксонның сатысы секілді, Пак өлшемдерінің ешқайсысы орташа жасы немесе қартаюы шектелмейді. Өмірдің басында қабылданған шешімдер жасөспірімдердің барлық шешімдерін құрайтын құрылыс блоктарына айналады, ал орта жастағы адамдар болашақ қарттықтың проблемаларын шеше бастайды.

Дамудың әлеуметтік жағдайы. Қарттар дамуындағы әлеуметтік жағдай қоғамның өндірістік өміріне белсенді қатысудан - зейнеткерлікке шығуымен байланысты. Және бұл қарттықтың белгілі бір теориялары осы жастың басы деп санайтын зейнеткерлік жас. Соңғы кездейсоқ емес: жеке өмірді ұйымдастырудың барлық ерекшеліктері бар кәсіби қызмет адамға қажетті әлеуметтік қатынастармен қамтамасыз етеді (проблема тек осы байланыстардың сапасы мен көлемі бойынша ғана болуы мүмкін).

Қоғамдағы егде жастағы адамдардың жағдайын түсіндіруге тырысатын теориялардың бірі Батыста алғаш рет Джозеф Розен мен Б. Ньюгартеннің қолдаған кең таралған және қабылданған теориясы болып табылады, содан кейін Э.Кумминг және В. Генри толықтырады. Диссоциация психологиялық әлеуметтік құбылыс болып табылады, ол қартаю психологиясының табиғи өзгерістерімен түсіндіріледі және әлеуметтік ортаға әсер етеді. Мүгедектік құбылысы мотивацияның өзгеруімен, ішкі дүниеге шоғырлануымен және коммуникативтіктің төмендеуінен көрінеді. Бұл процестің ресми басталуы зейнетке шығуымен байланысты және субъективті және объективті көріністерді анықтайды. Объективті түрде «ыдырау» бұрынғы әлеуметтік рөлдерді жоғалту, денсаулық жағдайының нашарлауы, кірістің азаюы, жоғалуы немесе жақын адамдардан айырылуы жағдайында өз көрінісін табады. Жаратылыстану ол пайдасыздықтың мағынасында пайда болады, мүдделер шеңберін қысқартады - оларды өздерінің ішкі әлеміне аударады.

Теорияның мәні жас, қартайған адам қоғамнан аластатылған және бұл процесс биологиялық және психологиялық тұрғыдан тән және еріксіз болып табылады. Жеке адам мен қоғам арасындағы алшақтық зейнеткерлікке шыққаннан кейін пайда болады. Инерция бойынша қарт адамдар бұрынғы байланыстарын жалғастырады, жұмыс кезінде не істейтініне қызығушылық танытады.

Сонда бұл байланыстар жасанды болады және біртіндеп үзіледі. Адамға келетін ақпараттың көлемі азаяды, оның мүдделерінің ауқымы төмендейді, белсенділіктің төмендеуі және қартаю үрдісі жеделдейді.

Осылайша, зейнеткерлікке шығу кезінде адам маңызды, қиын және мүлдем тәуелсіз таңдауды қажет етеді - әлеуметтік және жеке өмір. Периодты зейнеткерлікке шыққан адам қоғамның міндетті түрде қолдауынан және белгілі бір қоғамдық байланыстар жүйесінен, кәсіптік қызметпен, қоғамдағы орыннан айырылған кездегі кезеңде адаптациялық фактор ретінде өзін толық көрсетеді. Пенсионен шыққан кезде адам (барған сайын) әлеуметтік байланыстарды жоғалтады, зейнеткерлікке шығу уақытын және тиісті жағдайды бір мезгілде зейнеткерлікке шыққан адамдарға (еңбек өнімділігінен ажырасқан) теңестіруге мүмкіндік береді.

Өткен өмірдің материалдық-тұрмыстық деңгейінің жұмысында қол жеткізілген әлеуметтік сатып алу адамдарға қартаю стратегиясын таңдаудан сақтамайды. Шын мәнінде, кәрілік қарсаңында адам өзінің әлеуметтік қарым-қатынастарының жаңа салаларын қалыптастыруға тырысып көруге немесе өз мүдделерімен және туыстарының мүдделерімен шектелген өмірге көшуге тырысу керек, яғни өмірге көшу туралы шешім қабылдайды тұтастай алғанда жеке адам. Бұл шешім бейімделудің екі негізгі стратегиясын - жеке адамның өзін сақтауы мен жеке тұлға ретінде сақталуын анықтайды.

Э. Эриксон нәтиженің баламасын артта қалдырды, бірақ автордың пікірі бойынша балама, әдетте, өмірдің алдыңғы кезеңдерінің өту сипатына байланысты. біз даму жасы ретінде ескі жасын ескеру Алайда, егер, ол өз құқығын мойындау қажет, және мағынасы мен> өмірдің мақсаты, және прогрессивті немесе регрессивті тұлғалық өзгерістер демек, мүмкіндігін таңдау керек. Жалпы тегін, қиын таңдау, бірақ жасы әлеуетін жасына ретінде қарттық сипаттауға мүмкіндік береді және жалпы жойылып қарсыластық мүмкіндік ұсынады. Соңғы таңдау мағынасы - тапсырманың қалған өмірдің мағынасын шешу арқылы анықталады. Осы таңдау сәйкес және қартайған кәрілік жетекші қызметіндегі осылайша бейімдеу стратегиялары адамның жеке басын сақтап қалу үшін, не жіберілуі мүмкін (техникалық қызмет көрсету және дамыту, оның әлеуметтік қарым-қатынастарды) немесе бөлу, индивидуацией және «vyzhivanie» психо-физиологиялық функцияларын біртіндеп жойылып фонында жеке тұлға ретінде оны.

Қартаюдың екі нұсқасы да бейімделу заңдарына бағынады, бірақ олар өмірдің басқа сапасын және тіпті оның ұзақтығын қамтамасыз етеді. Әдебиетте неғұрлым толық возрастных өзгерістер рецессия жалпы фонында адаптивті арнайы функцияларды сақтау қайта құрылымдау сапалы анық ағзада орын алған қартаю екінші нұсқада, сипатталған. Бұл бейімделу стратегиясы негізгі өмірлік процестерді біртіндеп қайта құрылымдауды және тұтастай алғанда қорғау функцияларын реттеу функцияларының құрылымын қамтиды.

Адамның өмір сүру ұзақтығын қолдау немесе ұзарту. Адаптацияның бұл стратегиясы адамның «ашық» жүйесін «жабық» жүйеге айналдыруды көздейді. әдебиет қартайған салыстырмалы оқшаулау психологиялық реттеу тұйықталу сыртқы әлемге қызығушылық және талаптардың жалпы төмендеуіне көрініс көрсетеді, бұл, өзін-өзі бағдарланушылық, эмоционалды бақылау төмендеді, «zaostrenii» белгілі бір жеке қасиеттер, сондай-ақ жеке тұлғалық қасиеттерін тегістеу. Көптеген жағдайларда, бұл жеке өзгерістер қарттардың мүддесін жабық сипатта болады.

Көптеген авторлардың атап өткендей, басқалар үшін бірдеңе жасауға Қарттар қабілетсіздігі оған олқы сезімін береді, қозғыштығы және кейіннен басқаларға безразличие өнгіштігін бейсаналық қызғаныш және кінәсін ықпал жасыру үшін ниет, тереңдету.

Әлбетте, «жасырын контур» қағидаты бойынша қартаюға бейімделу стратегиясы жағдайында осы жасты дамытудың жасына қарай қарау қиын болады. Алайда, егде жастағы адамдар қоғаммен байланысы мен дамуына байланысты адам ретінде өзін сақтауға ұмтылған кезде бейімделудің балама стратегиясын жасауға болады.

Бұл жағдайда қарттықтың жетекші қызметі ретінде тәжірибе алмасу және құрылымдау қарастырылуы мүмкін. Басқаша айтқанда, қартайған оң эволюциясы егде адам басқа бизнесте және оның жан, оның жеке осы бөлігінде инвестиция бір уақытта айтарлықтай тәжірибе іске асыруға мүмкіндік таба жағдайда мүмкін. олардың тәжірибесі қайталау, оның өмірлік даналығы (кем дегенде көзқарасы өз нүктесінен) жұртшылыққа ескі тұлға айтарлықтай етеді және осылайша қауымдастықта әлеуметтік тарту қоғам мен сезіммен қауіпсіздігін және оның қарым-қатынастарын қамтамасыз етеді жемістер. Мұндай әлеуметтік маңызды іс-шаралардың спектрі өте кең болуы мүмкін: кәсіби қызметінің жалғасы, естеліктер еңбектері, немерелері мен студенттерді тәрбиелеу, оқыту мен жаны әрқашан созылған ол үшін басқа да көптеген нәрселер. Ең бастысы - бұл өмір сапасын жақсартуға ғана емес, оның ұзақтығын арттыруға мүмкіндік беретін шығармашылық сәті.

Ол, қажетті әлеуметтік байланыс, денсаулық сақтау туралы интрузивті ой бастап бермесін, өзін-өзі нығайтады, ішкі біріктіруді қамтамасыз етеді қартайған жетекші қызметтің осы түрі болып табылады басқалармен негізінен жақсы және жылы қарым-қатынас ұстап.

Өзін адам ретінде сақтау, жүйелеу қажеттілігін іске асыру және тәжірибені кейінгі ұрпаққа көшіру өзіңіздің бар-жоғы мен өткенді түсіну жұмысымен байланысты. Б.Г. Ананиев өмірдің мағынасына қатысты сұрақтардың көрінісі өмір жолының соңғы фазаларын сипаттауға айтарлықтай әсер ететіндігін көрсетті. Автордың айтуынша, өмір толық парадокс адами болмыстың «umiranie» нысандары жасына, және әлеуметтік оқшаулау «fizicheskogo odryahleniya» бұрын келеді, яғни, жеке адамның азып әкеледі өмірдің мағынасы, тарылту бұзып жатыр. Осылайша, кәрілік кезінде адамның қауіпсіздігі мұндай оқшаулануға қолайлы жағдайларға қарсылықпен байланысты. Көптеген зерттеушілердің өмірге деген мағлұмдамасы мен түсінуіне байланысты жас ерекшеліктері фактінің өзіндік маңыздылығын көрсетеді қартаю жолын таңдауға арналған бұл хабардарлықтың нәтижелері.

Осылайша, Е.Чудновский өмірдің мағынасын өмірдің мақсатын қамтитын идея ретінде қарастырып, өмірге соңғы жалпылама көзқарас ретінде қарастырады қазіргі, өткен және болашақ арасындағы қарым-қатынас, қартайған кезде, азайып бара жатқан күш адамның өмірдің мағынасын іздеуге бағыттайтынын көрсетеді. Қарттық жасындағы жетекші іс-шаралар туралы мәселе талқылауға және зерттеуге ашық. Оған сәйкес егде жастағы тұлғаның жетекші қызметі - бұл өмір жолын қабылдауға бағытталған арнайы «ішкі жұмыс». Қарттар тек қазіргі өмірін ғана емес, бүкіл өмірін түсінеді. Жемісті, салауатты қартаю адамның өмір жолын қабылдауымен байланысты. Қарттар үшін өмір жолында елеулі нақты өзгерістердің мүмкіндіктері дерлік таусылды, бірақ ол өзінің өмірлік жолымен шексіз жұмыс істей алады, идеалды жоспарда.

Теориялық тұрғыдан негізделген және жемісті болып табылады Н.П. Пряжниковтың осы жастағы кезеңділіктің проблемасына байланысты дамудың әлеуметтік жағдайының және қарттықтың жетекші қызметіндегі проблеманы қарауға әрекеті.

Ұзақ мерзімді жоспарлау кезеңінде, таңдалған кезеңдердің әрқайсысының әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктеріне қарай, хронологиялық дамуда көп көңіл бөлінбеді. Қарттықтың жекелеген кезеңдерінің жеке өзін-өзі анықтауының психологиялық сипаттамалары және сипаттамасы

1. Қарт адамдар, зейнеткерлікке шыққанға дейін (зейнеткерлікке шыққанға дейін шамамен 55 жыл), ең алдымен, зейнеткерлікке дайындық. Жалпы алғанда, кезең мыналармен сипатталады:
2. Дамудың әлеуметтік жағдайы:

Зейнетақының: біреу зейнетақы біреу-ақ белсенді жұмыс өмір тоқтату және оның тәжірибесі бар не істеу белгісіздік және қалған әлі айтарлықтай үшінбастау мүмкіндігі ретінде көрінеді энергия;

«негізгі байланыстар әлі, бір жағынан, әріптестер ер тез жұмысын тастап деп күтуге болады өнеркәсіптік сипаттағы (адам өзі сезінеді ретінде), ал екінші жағынан, адам жібергісі келмейді, және ол құпия үміттенеді , ол үшін зейнетақы кейінірек көптеген құрдастарымен салыстырғанда келеді;

Бір жағынан, адам әлі күнге дейін үлкен дәрежеде немерелері және екінші жағынан, оның төтенше қоса алғанда, сіздің отбасы үшін қамтамасыз ете алады отбасымен қарым-қатынас, «Ол көп табуға тоқтатады және оның» ауыр зейнетақысы «алады;

өзіңізге «лайықты ауыстыруды» дайындауға, өзіңе дайын болуды қалайды.

2. жетекші қызметі:

әсіресе кәсіптік мағынада, әлі де уақытты жоғалтқан нәрсені «жасауға» ұмтылу, сондай-ақ жұмыста «жақсы жады» қалдыруға деген ұмтылыс;

студенттер мен оқушыларға өздерінің тәжірибелерін жеткізуге ұмтылу;

олар өздері және оларға кем емес маңызды (бұл да олардың түрдегі жалғасы болып табылады) болып табылады, олардың немерелері, көтеру барынша келеді жұмыс арасындағы «razryvayutsya» болды ретінде сіз, зейнеткерлік жасқа жақын немерелері адамдарды көріп;

(Бұл жұмыстың шығу ықтималдығы өте жоғары, әсіресе, егер) зейнеталды кезеңдегі соңына қарай, мұндай олардың болашақ өмірі үшін жоспар ретінде зейнеткерлікке істеу бірдеңе, таңдау үрдісі бар. Зейнеткерлікке PA шығыс кезеңі (зейнетке шыққаннан кейін бірінші жыл) болып табылады біріншіден, жаңа әлеуметтік рөлді, жаңа мәртебені дамытуы мынадай:

1. Дамудың әлеуметтік жағдайы:

Ескі байланыстар (жұмысындағы әріптестерімен бірге) бұрынғыша сақталады, бірақ болашақта бұрынғысынша айқын болмайды;

негізінен туыстарымен және туыстарымен байланыс орнатады (тиісінше, туыстарына «тәжірибесіз» зейнеткерлерге ерекше сыпайылық пен назар аудару қажет);

Біртіндеп зейнеткерлікке шыққан достар, тіпті басқа да кіші адамдар бар (зейнеткер қандай қарым-қатынаста болатынын және кіммен қарым-қатынас жасайтынына қарай, мысалы, әлеуметтік зейнеткерлер дереу өздерінің жаңа қызмет бағыттарын тауып, жаңа «бизнес» »Байланыстар);

әдетте туыстары мен достары болып табылады және сондықтан әлдеқайда тартылған немересі білім бұл зейнеткер қамтамасыз етуге ұмтылатын, сондықтан балалары мен немерелері байланыс, сондай-ақ зейнеткерлер әлеуметтік жағдайдың ең маңызды сипаттамасы болып табылады.

2. жетекші қызметі:

Ең алдымен, жаңа жолмен, жай (немерелері, тұрмыстық, хобби, жаңа қарым-қатынастар, әлеуметтік іс-шаралар және т.б.. білім берудегі) іс-шаралар түрлі күш тестілеу өзін-өзі анықтау әдісі болып табылады «Сынақ және қателік»; Шындығында, зейнеткерлік адамның көп уақыты бар және ол оған мүмкіндік бере алады (бұның бәрі «өмір азайып, кішірейе түседі» деген сезіммен жүреді);

зейнеткерлердің зейнетақысы бойынша бірінші рет олардың негізгі мамандықтағы жұмысының жалғасы (әсіресе, егер мұндай қызметкер зейнеткерлік және негізгі жалақыны бірге алатын болса); Бұл жағдайда жұмыс істейтін зейнеткер өзінің өзіндік құндылық сезімін айтарлықтай арттырады;

кәмелетке толмаған адамдарға «үйрету» немесе тіпті «бөлісу» ниетінің артуы;

зейнеткерлер бөлігі үшін осы тыныш тұтас алғанда көрсетуі болуы мүмкін B өмір сүрді: біреу тіпті «мемуары түнгі» жазбаша бастау үшін осы уақытта тырысады, және біреу әрине өз тәжірибесімен мен сезімдерін бөлісе қажет болады [12].

III. төмендегідей адам қазірдің өзінде әлеуметтік мәртебесін жаңа игерді кезеңі дұрыс жасы (бірнеше жыл зейнетке шыққаннан кейін және денсаулық сақтау ауыр нашарлауына дейін), шамамен сипатталады:

1. Әлеуметтік жағдай:

B негізінен сол ақсақалдармен байланыс;

Отбасының мүшелерімен сөйлесу, ол қарттың бос уақытын пайдаланып немесе оны «сауықтырады»;

Кейбір зейнеткерлер өздерінің әлеуметтік қызметінде (немесе тіпті өздерінің кәсіби қызметінде) жаңа байланыстар табады;

басқа адамдармен зейнеткерлер қарым-қатынас мәнін өзгерту үшін, мысалы, кейбір авторлар қарттарға бұрын жақын байланыстарды көптеген біртіндеп «олардың бұрынғы жақындай teryayut және одан obobschennymi бола» деп атап көрсетті.

2. жетекші қызметі:

Қызығушылығы (көбінесе олардың кейбір идеясын жоққа бірінен кейін бірі өзгерту зейнеткерлікке; олар әлі де ... әр түрлі іс-шараларға мағынасын табу үшін, өздері іздеп жалғастыра). Осындай іздестірудің басты мәселесі - бұрынғы («нақты») жұмыспен салыстырғанда барлық осы іс-әрекеттердің пропорционалсыздығы;

«Өзгелер үшін пайдалы нәрсе істеген кезде мен бармын және өзімді құрметтеуді талап етемін» деген қағидаға сәйкес сіздің жеке қадіріңізді әртүрлі жолмен растайтын ниетіңіз бар.

Бұл кезеңдегі қарт адамдардың (тіпті денсаулық жағдайында да) жетекші қызметі туыстарымен сөйлесулер, зираттар жиі табан трафик үшін, дін үшін тілдесуден білдірді, ол қайтыс дайындалуға болуы мүмкін.

Денсаулығының күрт нашарлауы кезінде ұзақ өмір сүруі денсаулықтың ерекше проблемаларынсыз қарттықтан айтарлықтай ерекшеленеді. Сондықтан қарттықтың осы нұсқасының ерекшеліктерін айқындауға болады.

1. Әлеуметтік жағдай:

B негізінен отбасымен және достарымен, сондай-ақ дәрігерлермен және қамқорлықтағы көршілермен (егер ақсақал ауруханада болса) қарым-қатынас жасау; Сондай-ақ, олар қамқорлықтағы үйде қамқорлықтағы көршілер болып табылады (негізінен, қарттарға мұндай үйлерге арнайы қамқорлық қажет болған жағдайда). Өкінішке орай, көптеген үйлерде осындай қамқорлық үйде қарағанда әлдеқайда жаман. Мәселен, Франция сияқты осындай гүлденген елде де сау жастағы адамдардың 8 пайызы мейірбике үйіне қабылдаудың бірінші аптасында, бірінші айда 29%, бірінші жарты жылда 45% қайтыс болады. «Қарттар үшін мемлекеттік үйлерде» сансыз санитария, үлкен қапалдау, қатал режим, нашар ұйымдастырылған демалыстар, сапасыз медициналық көмек көрсетіледі. Көптеген қарттар өздерін ішеді (12-бапта келтірілген).

2. жетекші қызметі:

B емдеуі, қандай да бір аурумен күресуге ұмтылу; Өміріңізді түсінуге ұмтылыңыз. Өміріңізде өміріңізді, әсіресе, адамның өмірін әдемі етуге ұмтылуға тура келгенде, оның өмірінде болған ең жақсы нәрсені «ілестірген». Бұл жағдайда адам өте жақсы, мағыналы, лайықты нәрсені қалдырғысы келеді және сол арқылы өзін және басқаларын дәлелдейді: «Мен бекерге шықпадым». Немесе лайықсыз нәрсеге өкіну.

Өмір сүру ұзақтығы (шамамен 75-0 жастан кейін және одан жоғары) төмендегідей:

1. Әлеуметтік жағдай:

Жақындарымен және өз отбасыларымен қарым-қатынас, олардың отбасылары ұзақ өмір сүрушілердің өмір сүруін мақтан тұтады. Бір дәрежеде бұл мақтаныш өзімшілдік: отбасы олардың жынысы - жақсы тұқым қуалайтынына және ұзақ өмір сүретініне сенеді. Бұл мағынада ұзақ бауыр отбасы мүшелерінің болашақ өмірінің символы болып табылады; Созылған бауырдың жаңа достары мен таныстары болуы мүмкін; Ұзақ бауырлар сирек болғандықтан, әртүрлі адамдар осындай қарттарға, соның ішінде бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдерімен сөйлесуге тырысады, сондықтан ұзақ бауырдың таныстыру шеңбері біршама кеңейе алады.

2. жетекші қызметі:

Бұл адамның бейімділігіне көп жағдайда байланысты, бірақ кез келген жағдайда бұл өте белсенді өмір (кейде тіпті салауатты жетілген адамға тән артықшылықтармен де). Дәрігердің рецепті ғана емес, денсаулығының сезімі (немесе «өмірлік сезім») денсаулықты сақтау үшін маңызды болуы мүмкін.

Қартайған кезіндегі жеке тұлғаның ерекшеліктері. Ересектердің мінез-құлқының әртүрлі түрлері өздерінің қартаюына жауаптардың сипаттамаларын көрсетеді. Бұл адамның ақыл-ойының өмірінің бұл жағы, ол өзінің жеке шығындарына, өткен мүмкіндіктің жоғалуына, сондай-ақ қоршаған ортаның жаңадан қабылдануына байланысты. Бұл факт адамның қартайған шағында өзгеретініне қатысты көзқарастардың түбегейлі ажыратылуына әкелді.

Дара сипаттамаларын сақтай отырып Кейбір авторлардың пікірінше, белгілі бір трансформация бастан адамның ескі жеке басын куәландыратын, әлі, өзі қалады. Кәрілікте адамның мінез-құлқының өзгеруі, жоғалтқан адамның моральдық немесе әлеуметтік қасиеттері жоқ. Басқаша айтқанда, бұл позиция жеке жауап сипаты сақталады және айтарлықтай жасы факторы әсерінен өзгертіледі емес, ұзақ ғұмыр дейін деп тану болып табылады.

Осы мәселе бойынша тағы бір ұстаным - кәмелетке толған кезде қалыпты жағдайда егде жастағы тұлғаның тұлғасы өзгереді, бірақ бұл өзгерістер теріс түрде көрсетілмейді. Сондықтан, егде адамдардың қажеттіліктерін құрылымын зерттеу,К.Росщак күрделі өзі орта жастағы адамдармен салыстырғанда егде кез келген іргелі өзгерістер ұшырамайды қажет деп тапты. Өзгерістердің ерекшелігі олардың құрылымын өзгерту болып табылады: қарт адамдардың қажеттіліктері белгілі бір бағытта ауысады. орта жастағы адамдар асқан кәмелетке толмаған қажеттіліктерін құрылымында болып осындай шығармашылық қажеттілігі ретінде қажеттіліктерін, махаббат өте маңызды болып табылады. жүзеге егде қажеттіліктерін құрылымында бірінші орын: азап болдырмау қажеттілігі, автономия және тәуелсіздік қажеттілігі, басқаларға олардың психикалық көріністері үстіне жобалау қажеттілігі (маңыздылығы тәртібімен аталған талаптар). Егде жастағы адамдардың мұқтаждығының тағы бір ерекшелігі «қосарлы» қажеттіліктердің пайда болуымен көрінеді. Осылайша, азаптан аулақ болу қажеттілігі азап пен қорқыныштан аулақ болу қажеттілігін біріктіретін «қосарланған» рөл атқарады, бұл да қажеттілік тудырады. «Қосарлы» қажеттіліктің пайда болуының себебі - азаптан аулақ болу қажеттілігінің артуы. Оның асқан өсуі оны жүзеге асырудың ерекше механизмінің пайда болуына алып келеді, ол алаңдаушылықты қажет етеді. егде адам қажеттіліктерін мемлекет жалпы көрініс қажеттіліктерін көрінісі белгілі бір дисгармониясы бар факт болып табылады: олар жеке қажеттіліктерін, өзін-өзі реттеу жалпы процесін қиындатады сынған «Теңбе-тең динамикасы» қажеттілігін, полюсте келіспеймін, меніңше. Мұндай жағдайларда жеке қажеттіліктерді жүзеге асыруға арналған «шеткі» механизмдер бар. Осылайша, ұйғарым жасауға ұмтылу тұрақтылық қажеттілігін орындау құралы ретіндегі; төзімділіктің көрінісі - өз тәуелсіздігін қорғау тәсілі ретінде. Осылайша, егде жастағы қажеттіліктер иерархиясы оның жеке байланыстарының «орталықсыздандыруы» орын алғандай етіп өзгереді.

Жалпы алғанда, егде жастағы адамның жеке басының түбегейлі зерттеуі бар екенін атап өту керек. кеңінен өмір бойы жеке тұлғаның прогрессивті даму идеясы сәтте жариялады қарамастан, өнімді қартаю, қорғаныш енгізу арқылы берілуі мүмкін бақытты кәрілік мүмкіндігі, әрине (жаңа өмірдің мәнін белсене іздеуге және белгілі бір әлеуметтік қарым-қатынастар мен іс-шаралар енгізу бар) қалыптасады және арнайы үлгіленген компенсаторлық механизмдер, соңғы зерттеліп, тәжірибе жүзінде зерттеледі. Мұнда, зерттеу қартайған көріністері restitutsializatsii процесінің бір эстетикалық бағдар ниетпен қалыптастыру, бекітілді, мысалы К.А. Страшникова және M.M. Тулчинск ретінде берілуі мүмкін. басқа зерттеу егде жастағы адамдардың әлеуметтік бейімделу келесі кепілдіктерді енгізу арқылы жүзеге асырылады, бекітеді, бұл: өздері туралы қолайсыз ақпаратты игнорируя оң жеке қасиеттері жатқызу, оң жеке және әлеуметтік сәйкестілік жоғары дәрежесін көрсетеді, тар әлеуметтік кеңістігін мәселелері бойынша мүдделерін жабу.

Кейінірек жасына өзін-өзі тұжырымдамасын ерекшеліктері болсақ, осы мәселе бойынша қол жетімді жұмыс өте қайшы ақпаратты қамтиды. Кейбір жасы өзін-өзі түсінігімен көбірек теріс, өзін-өзі бағалау азаяды айналады көзқарасын, өз өмірін риза болып табылмайтын адамдардың санын білдірді; басқада қарсы фактілер байқалады. эксперименттік зерттеулердің нәтижелері Бұл біртекті, ол қарама-қарсы тенденциялардың оның сапасы мен ерекшелігі айқындау, салдарынан адам өзін-өзі тұжырымдамасын, атап айтқанда көрсетіледі психологиялық қартаю, нақты, өзін-өзі қайшы сипаттағы ықтимал.

О. Молчанова жасына құнының жалпы төмендеуіне бірге және оның кейбір аспектілері басқа үрдісі танытуға болады, Мен қорғау жүйесін теріс сипаттамалары өтемақы арттыру, пән қызметін тұрақтандыру процесі психологиялық vitaukta, авторын деп көрсетілді жою. О.Н. Молчанованың зерттеулер басқа жастағы топтармен салыстырғанда егде адамдар, шкала бойынша ең жоғары балл «әлеуметтік байланыс бойынша» (әдістемесі «Мен кіммін?») Табылған, бұл. Көрсетті өткізді (Жұмыс зейнеткерлер үшін) ауқымды «жұмыспен қанағаттану» өзін-өзі бағалау өсуін анықтады және «uchastie жылы trude» (жұмыссыздар үшін) фактілер жасы, жұмыс қанағаттанғандықпен арттыру құру, көптеген деректерге сәйкес келеді. Бағдар жұмысы тоқтатылғаннан жоғалып, бірақ тіпті өсті ғана емес, оның жұмыс жоғары бағалау жұмыс істеуге. Алайда, соңғы уақытта бизнестің қызметіне байланысты бағалаулар ретроспективті болып табылады. Өткен жұмыс тәжірибесі оралу берiктiгiнiң және орнықтылығының өткен өмір дамыған стереотиптер, сонымен қатар «nezanyatosti» жағдай, сондай-ақ сақтауға ниет, олардың бұрынғы мәртебесін сақтап, құзыреті бейімделу қиындықтар үшін ғана емес, куәгер болады. нақты өзін жоғары лауазымдарының кеш-өмір тест) болуы: Жалпы, О. Молчанов психологиялық vitaukta деп атауға болады өзін-өзі тұжырымдамасын ұзақ мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз етуге ықпал ететін өзін-өзі жинау өнімділігі өтемақы факторлардың деңгейіне жалпы төмендеуіне, бірге, бұл кейінірек жасқа табылған бірқатар параметрлер; б) оның сипатының оң сипаттамаларын бекіту; с) идеалды және қол жеткізуге өзін-өзі бағалау қысқарту, сондай-ақ жылжымайтын өзін-өзі бағалау, олардың конвергенция; г) өзін-өзі бағалаудың салыстырмалы түрде жоғары деңгейі; д) оның ұстанымын тану қанағаттанарлық (тіпті өте төмен болса да); е) балалар мен немерелердің өміріне бағдарлау; г) ретроспективті өзін-өзі бағалау. Соңында, кейінірек өмір өзін-өзі тұжырымдамасын сипаттамалары айқын жекелеген өзгерістер тапты.

Соңғы біз үшін өте маңызды. Мүмкін тұлғалық өзгеруі саласындағы сенімді зерттеулердің болмауы қартаю белгілерін көріністеріне жеке айырмашылықтарды, кәрілік бейімделу түрлі жеке стратегияларды кең ауқымына байланысты.

Жоғарыда айтылған көзқарасқа сәйкес, кәрілікке бейімделудің екі стратегиясы бар: өзін жеке тұлға ретінде сақтау және жеке тұлға ретінде сақтау. Олар кәріліктің жеке өзгерістерінің фактісін және сипатын анықтайды.

Бірінші бейімдеу стратегиясын (әлемнің әлеуметтік қарым-қатынастарды қысқарту) сәйкес, эмоционалдық тәжірибе үлгісі сенсорлық айыру егде нақты түс тән болып отыр. айтарлықтай терең әлеуметтік байланыстарды жоғалту біртіндеп психикалық өмірінің екі ең маңызды ерекшеліктері көрсетілген: мінез-құлық бақылау азайту және сезімталдығы «istoschenii». Әлеуметтік-тұрмыстық мінез-құлықтың саналы түрде реттеуі басқа адамдармен қарым-қатынас тұрғысынан түсініледі. мінез-құлық бақылау әлсіреуі өз ұстанымын талассыз қолданылу және менмендіктен, қарсылықтары обид және төзімсіздік, қаттылық, догматизм, күдікті нәтижесінде ескі, ескі наным өзін-өзі бағытталу өсуін анықтайды. басқалармен байланысты олардың мінез-құлық егде жастағы адамдар саналы реттеу маңыздылығын жете эмоционалдық бақылау және еркін мінез-құлық және осы дағдыларды біртіндеп жоғалтуға салдарынан азаюына әкеледі. Қысқартылған өзін-өзі анықтау және өзін-өзі бақылау функциясы табиғи «zaostreniyu» тұлғалық қасиеттер әкеледі:. Жинақ сараңдық деген күдікпен сақтықпен біртіндеп дамуы, сондай-ақ консервативті Қарттардың пайда, бүгіні мен болашағы үшін олардың немқұрайлы қатынасы Алайда «zaostrenie» тұлғалық қасиеттерді «zamknutogo kontura» принципі бойынша бейімдеу стратегияларын таңдау ғана біртіндеп көрініс салдары болып табылады. психологиялық бейімделу орталық нүктені өзгертіңіз денсаулығы мен көңіл-күйін бағалау көрсетілген ақпаратты, сондай-ақ (негізгі рөл ұмытамыз тетігі атқарады сордың процестердің сенсорлық деңгейі мен ауқымы оның қуғын қоса алғанда,) оның қозғалысының барлық сатыларында ақпарат сүзу семантикасын бағытталған. Бұл ақпаратты қорғау жүйесі бейімделу процесі салынған шындықтың концептуалдық моделін қалыптастыруға қатысады. «Zamknutomu konturu» бейімдеу стратегиясы жеке нұсқаларын бірқатар қамтиды: олардың концептуалдық модельдерге сәйкес, әлемдік, түсініксіз күтпеген, кейде қорқытып, өлімге ретінде егде көреді. Осы нұсқалардың кез келген, (тіпті олардың көпшілігі оң жылы) тұжырымдамалық моделін, егде адам емес «vladeet» осы дүниеде, оған әлеуметтік тартылған, оған тәуелсіз өз өмір сүруге, және оның мінез-құлық стратегиясы күнделікті ұғымдар «үздік сипатталған жылы жасына қарай өмір сүру «. іздеу мәні мен ескі ер осы бейімдеу стратегиясы өмірге бейімделуге әрекеті ретінде қарастырылады жылы мәлімдейді Осы мағынада, ол өзінің соңына кейінге қалдыруға мүмкіндігі ниет қабыл, және сол уақытта емес. өткен сананың ескі кету тән ерекше мағынаға ие - олар өз өмірлерін салынды және басқа да өміріне әсер себебі бәрі, айқын болды, онда осы нұсқада, қартаю адам ғана өткен өмір сүреді. белгісіз қазіргі алаңдатпай емес, олар ауру келе, физикалық азап көбейту, бірақ ештеңе көріп тұрған жоқпын, оның болашағы туралы ойлаймыз, сөзсіз өлім көмектеседі естеліктер қалады. Осы бейімдеу стратегиясын өткен арасындағы жеке, уақытша ажырату өздерін сақтап қалу үшін екенін ескеріңіз, шындық концептуалдық моделін қорғаныс элементі стратегиясы маңызды құрамдас бөлігі ретінде қазіргі және болашақ актілер. шындық тұжырымдамалық үлгілерін осы түрінің субъективті жағына ретінде эмоционалдық толқуларға оның психикалық күйлерін және функцияларды тұрақтандыруға нақты әлемнің ескі адамдарды қорғауға және бақылаусыз бағытталған. Г.С.Абрамова айтуынша, қартайған өзімшіл тоқырау рухын өз көріністерін, өз тіршілігін берілген, және өзін тұңғиығына батып емес, және өткен жазықтықта және қазіргі байланысты құлыптаулы егде адамдар үшін типтік болып табылады.

Эмоционалдық толқуларға, жалпы бейімделу синдромының маңызды компоненті ретінде, өмірлік белгілері қарқындылығын орны мен адамның белсенділігі ашқан жеке тұлға өмірінің ұзарту үшін, шындыққа қорғалған болуы үшін осы стратегияны бейімдеу бағытталған мінез-құлық жеке-семантикалық векторын көрсетеді. Осыған байланысты, кейбір авторлардың айтуынша, егде жастағы адамдардың эмоционалдық өмірінің ( «zamknutomu konturu» үшін заңды бейімделу стратегиясы) бірінші ерекшелігі алаңдаушылық емес, өте саналы, жоғары жалпылама мемлекеттік білдіру болып табылады. Ол барлық жалпы, сәл -in өз денсаулығына қатысты, (өз өмірінің перспективасына қатысты) елдегі саяси және экономикалық жағдайды, олардың балалары мен немерелерінің болашағы кіреді. жоғарыда атап өткендей Қ Roschak, возрастных концерндер адаптивті сипатына тікелей көрсетеді: оның пікірінше, мазасыздану және алаңдаушылық қажеттілігі азап болдырмау қажет қартайған тым өсіп бірегей механизмі болып табылады.

Созылмалы концерні қарт адамдар (оған қарай оның өзгеріп көзқарасы demfirovat немесе одан да көп) ерекше тактикасын күш үнемдеуге, кедергі болжап және болдырмау қабілетін дамытуға көмектеседі және, осылайша, қарт тыныштық үшін өлімге толқулар ілеспе оның күшті күрт өсуі, бар бұзылуы болдырмау және олардың нәзік ішкі балансы салдарынан [4].

Ол атап өтті, және егде концернінің адаптивті құнының пайдасына тағы бір тән факт болуы мүмкін: кондиционерлеу мотивациялық мазасыздық осы мемлекеттің құрылымын, жарқын алалаушылыққа эмоционалдық тәжірибе хабарлады. (Әдетте, жағымсыз ретінде сипатталады) эмоционалдық уайым сезімі шындық зерігу және цепкость субъективті Суреттің сезім сыйыспайтын болып табылады. егде өз денсаулығы туралы Концерн жиі Ипохондриялық белгілеу түрінде көрінеді және емдеу және жауынгерлік возрастных аурулардың басқа да түрлерін ең жақсы тәсілдерінің саласындағы медициналық білім байыту жаңа мүдделері мен қажеттіліктерін дамыту шақырады отыр.

Осы бейімделу стратегиясына сәйкес, егде жастағы адамдарға тән басқа эмоционалдық жағдай - бұл жағдай туралы шағымдар болмаған кездегі жастағы жағдайлық депрессия. Жалпы алғанда, синильдік депрессия аффективтік тондың әлсіреуі, аффективті жанданудың баяулауы, созылмалы аффективті реакциялардың көрінісі; ал қарттардың беті эмоционалдық эмоционалды қозғалыстарды жеткізу қабілетін шектейді [17]. Мемлекет талдау деп оның эмоционалдық тәжірибе, әлеуметтік әлемдік құндылықтарды сәтсіздікке өзі үшін оның мәні қайта қарастыруды, қоғам өміріне белсенді қатысу бейімдеу -uhod осы түріне тұрғысынан өмірдің мәнін көрсетеді сипаттайтын көрсетеді. Қарт адамдар өмірге, бос нәрсеге және пайдасыздыққа қатысты бос сезім туралы хабарлайды. Олардың алдында тұрған барлық нәрселер оларға шамалы және қызықсыз көрінеді; қызықты, толық мағынасы - өткен өмір ғана, ол ешқашан қайтарылмайды. Бірақ бұл тәжірибелерді егде жастағы адамдар қарапайым деп санайды және ауыр емес сипатқа ие емес. Олар, жаңа мағыналар тасымалдаушылар өмірін қайта қарастыруды нәтижесі болып табылады және талпыныстарын қорғау адамдар ретінде бейімделу мәні бар, күрес және егде жастағы адамдар үшін өте қауіпті болып табылады, оның байланысты мазасыздану, бойынша. Қуатты толқудың қарттардың өзін-өзі бақылау қабілетінің әлсіреуіне әкеліп соқтыратын және соның салдары ретінде, жан-жақты өркениет тудыратын көптеген зерттеулер бар; сондай-ақ қорқыныш, сенімсіздік, кемшілік сезімін және үмітсіздікті арттырады. Қартаюға бейімделу стратегиясының «тұйық контур» қағидаты бойынша жалғыздық тәжірибесі көбінесе тән. Бұл дегеніміз, бұл стратегия өміршеңдіктің өмірімен байланысты. Зерттеулер көрсеткендей, жалғыздық тәжірибесі сапалы танымдық бағалаумен және адамдардың әлеуметтік байланыстарымен қанағаттануымен байланысты. Роджерс айтуынша, жалғыздық тәжірибесі шынайы өзін және қалай [8] және басқа да көруге арасындағы араздықты жеке сезіну арқылы қалыптасады. Бұрын көрсетілгендей, бейімдеу стратегиясын таңдау егде қиын немесе жай ғана олардың қоршаған көруге және бағалауға туралы ойлауға емес болып табылатын байланысты, мінез-құлық бақылау және рефлексия біртіндеп азаюы туғызады. Алайда, олардың мінез-құлық орынсыз екенін түсініп, олар көп алу, жалғыздық және тәжірибе необъяснимой қорқыныш, күйініп және күшті алаңдаушылық сезімі оларды өсіп, жиі қарым-қатынас құлықсыз. [8] Қарттардағы жалғыздық тәжірибесі тұрақты сипатқа ие болған кезде, олар өздерін кінәлауға бейім, бұл терең депрессия қаупін арттырады. толық барабар емес-ақ олардың мінез-құлық бағалау, және күтпеген және басқарылмайтын сияқты шындық жалғызбасты, егде қабылдау нақты себебі алаңдаушылық ілеспе арттыру. Бақылаудағы құлдыраудың тәжірибесі, өз кезегінде, өз дәрменсіздік пен үмітсіздік сезімін тудырады. Қарттар өздерін реттей алмайтын әлеуметтік байланыстар оларды қанағаттандырмайды, алайда тәуелділіктің жағымсыз сезімін тудырады [8]. Соңғысы әсіресе өткір. Тәуелділіктің, әлсіздіктің сезімі және олардан тыс әлеуметтік әлемге араласпау - бұл қарттықтың эмоциялық сүйемелдеуі, бұл жасты бұл жасты бақытсыздық пен қорлық деп бағалайды [4].

Жеке тұлға ретінде өзін сақтай ескі мақсатқа сайланған адамдар, әлеуметтік қарым-қатынастар жүйесі қолдау, қартайған тұлғалық елеулі өзгерістер ұшырайды емес, өзі үшін және олардың өмірлік тәжірибесі басқа да маңызды аудару үшін қажетті болып саналады. өмірдің мағынасы сияқты бастан «prichastnost өмірі мен осы тәжірибе сыртқы және ішкі жағдайлар zhizni салыстырмалы тәуелсіз» (В Франкла) ретінде жаңа мағынасы негізінен, егде жастағы адамдардың эмоционалдық тәжірибе, атап айтқанда, құрылымын анықтау, оны ашу мемлекеттік кәрілік қабылдау.

Қартайған бейімделу балама стратегиясын сипатталады егде адамдардың, эмоционалдық тәжірибе салыстыру, жеке тұлға ретінде өзіңіз сақтай стратегиясы эмоционалдық үнемдеу ресурстармен байланысты екенін көрсетеді; ал адамның өзін өзі сақтау стратегиясы эмоционалдық ресурстарды жұмсаудың үлкен мүмкіндігін болжайды [4]. RM Грановская сияқты әлеуметтік белсенділігін жалғастыру серпін күшті болса, ол тіпті мүмкін қалдықтарды эмоционалдық энергиясын доменінде, шындықтан жасағы арандата; және қартайған ұзақ өмірден ләззат кім, белсенді тұлға емес, misers, өз сезімдері мен іс-әрекетке өз күштерін malotratyaschie отыр.

Қартайған мағынасы мен өмір сүру сапасын тәжірибе интегралдық ерекшелігі бүкіл спектрі, әдебиетте жиі «udovletvorennost zhiznyu» деп аталатын және талқылау нысанасы болып табылады. Осылайша, NF шахмат кез келген тұрақты міндеттеме [17] қоспағанда салдарынан тыныш, ойланып, өзін-өзі жеткілікті өмір ұстанымын ұрпаққа зейнеткердің мәртебесін олардың өмір егде адамдар қажеттіліктерін, деп санайды.

Автордың айтуынша, қартайған оң эмоционалдық тәжірибе бүкіл ауқымын анықтайды өмірге осы жаңа көзқарасы, күнделікті ДИКТУМ көрсетілген: «Zhivi zhivetsya дейін» және шығармашылық жұмыстарының барлық мүмкіндіктері бар. өмірде осы лауазымға сипатталады Адамдар, олардың өміріне-олар мағынасы туралы емес деп ойлаймын толық өмір процесін сіңіріледі. Біздің ойымызша, мұндай өмірлік ұстаным адам ретінде өзін-өзі сақтау түрі бойынша қартаюға бейімделуді анықтайды. әрбір сәт ләззат қабілеті егде жастағы адамдардың эмоционалдық өмірінің маңызды аспектісі болып табылады, бірақ бұл тәжірибе тұрақтылық «prisutstviya жылы zhizni», оның өмірі өзі, және осы үшін жауапкершілік сезімі сезімін қамтамасыз етеді, өз кезегінде, қоғамның мүдделеріне байланысты егде жастағы адамдар мүдделерінің сақталуына байланысты. Әйтпесе, Қарттардың қызығушылық ауданы өздері туралы жабық болса, өмір процесінің Шарм ғана оларға немқұрайлы өздері үшін шетелдік туысы ретінде осы әдемі өмір, кейіннен бағалау кейін, қысқаша сәтке жалғасады, оның ішінде қашып, оларды итеріп.

Қартайған өмір сапасы мен мағынасы ғаламдық баға, өмір қанағаттану эмоционалдық тәжірибесіне көрсетіледі күрделі және нашар зерттелген құбылыс. Әдебиеттер мен өз зерттеулерімізді талдау бізге қартайған өмірде қанағат сезімін анықтайтын факторларға наразылық тудыратын факторлардан ерекшеленеді. олардың өмірін егде бірінші ретті бағалаумен байланысты факторлар олардың өткені, бүгіні және болашағы байланыстыратын, өмірдің мақсаты мен уақыты тұрғысынан қатысуымен, басқаларға мағынасы. факторлардың Бұл топ, басқалардың алдында өз өмірінің маңызы бойынша сыйақы және рефлексия жүйесін өмір мақсатында іске асыруда үлкен және шағын табыстарға кіреді.

Екінші түрдегі факторлар сыртқы және ішкі өмір жағдайларын бағалаумен байланысты. Олар, жалпы еңбек өтілі ретінде өмір қанағаттанбаудың үшін жауапты болып табылады концерндер оның нашарлап денсаулық, сыртқы түрі, материалдық ресурстардың жетіспеушілігі, тиісті физикалық және моральдық қолдау болмауы, нақты оқшаулау құрады. факторлардың Бұл топ өмір сүру сапасын оң бағалау туралы аз әсер етуі: (барлық ілеспелі салдары) өз балаларымен бірге тұратын фактісі, дәрігер, медбике немесе немерелері атынан әңгімелесушіні болуы, денсаулық сақтау уақытша жетілуі оның бүкіл қарттар бақытты және қанағаттандырылған жасауға емес, өмір. сол немесе өмірдің басқа аспектілері Бағдар кәрілік бейімделу стратегиясын таңдау арқылы анықталады, өзгелер үшін өз өмірінің маңызы бағалау ретінде, болашақ өмір жоспарлары баса назар өмір сүру сапасын оң тәжірибе ауқымын қарастырылған және қайтыс жақындығы ауыру әлсіздік, әлсіздік, қорқыныш және дәрменсіз ескермесек. Бұл жағдайда оң тәжірибе өзгереді, шын мәнінде олар аз қарқынды болады, бірақ тереңірек болады. Бірге өмір даналығы бар кәрілік орталық психологиялық формация жаны терең қабаттары өмір сүруге қабілеті болып табылады, бірақ ол адам немесе мүмкін емес жүзеге асыра алады, бұл тек мүмкіндігі болып табылады. Жалпы алғанда, егде жастағы оң жетістіктер мен құндылықтар әлеуетті аймақ болып табылады.

Қартайған жеке көріністерін өзгерістер шолу геронтопсихология типологиясын қартаю проблемасына өте өзекті етеді. Қартаюдың түрлерін сипаттау әрекеттері өте көп жасалды. Олардың ішінде ең танымал.Ф. Джиес типологиясы жылы қарттар мен кәрілік үш түрі бар: 1) ескі-жағымсыз кәріліктің кез келген белгілері бойынша теріске;

2) ескі-эсктроверт, сыртқы әсер арқылы және өзгерістер (жоғары жастар, онымен пікір айырмашылығы, жақындарының қайтыс, отбасында өз ұстанымын өзгертпей, технологиясында жаңа өзгерістер, қоғамдық өмір және т.б.. бақылау арқылы қартайған бастағанынан мойындай ); 3) қартаю процесінің өткір тәжірибесі сипатталатын кірістірілген түр. адам бейбітшілік үшін жасаған жоқ Өткенді есте тиеген жаңа жолмен қызығушылық, баяу қозғалатын, бар, және т.б..

И. С. Кон. Қарттықтың келесі әлеуметтік-психологиялық түрлерін ажыратады. сондықтан бірінші қашан шығармашылық -active қартаю ардагерлер түрі, сондай-ақ лайықты демалыс қалдырып, қоғамдық өмірге жастардың білім қатысуға жалғастыруда, және. Е., кез келген олқы сезімінсіз толыққанды өмір сүріп. Қартаюдың екінші түрі бұрын олар жай ғана уақыт жоқ, ол зейнеткерлер бизнеспен айналысатын фактісі сипатталады: тым жақсы, әлеуметтік және психологиялық бейімделу сипатталады егде адамдардың осы түрі үшін, Яғни т.б. .. Өзін-өзі білім, демалыс, ойын-сауық, икемділік, бейімдеу, бірақ энергия негізінен өзіне бағытталған. Үшінші түрі (негізінен әйелдер) отбасында олардың күшін басты қолдануды табады. Отандық жұмыс, оған қатысатын әйелдер сарқылмас өйткені мен, уақыт жоқ, скучно депрессия болуы. Алайда, психологтар Марк, адамдар осы топтың өмір қанағаттанушылық бірінші екі төмен. Төртінші түрі - өмірдің мәні, өз денсаулығының қамын ойлайтын адамдар.

Бұл әртүрлі қызметтің түрлерін және моральдық қанағаттануды қамтиды. Алайда, олардың нақты және жорамал ауруларды асыра көлбеу (көбінесе ерлер) анықталған. Алаңдаушылық өсті. ескі Кон бағышталған бай түрлерімен қатар даму теріс түрлеріне назар аударады: өздері бірақ бәрін сынап, әлемнің мемлекет риза а) агрессивті ескі grumblers, барлық үйренуге және өзгелерге шексіз талаптар лоқы мүмкін; үнемі, жалғыз басты және қайғылы жеңілгендер, өзіне және өз өміріне б) көңілі ең терең бақытсыз өзін қабылдау, нақты және жорамал жіберіп алған мүмкіндіктер үшін өздерін кінәлі.

Өте кеңінен әлемдік психологиялық әдебиетте Д.Б. Бромлей ұсынған жіктеу қолданылады. Ол қартайған тұлғалық бейімделу бес түрлерін анықтайды:

1. қартайған адамның сындарлы қарым, қарттар мен қарттар ішкі теңдестірілген онда, жақсы көңіл-күй бар, басқалармен эмоционалдық байланыстар кездеседі. Олар өздерін өте сыни және бір мезгілде басқа адамдарға өте төзімді, олардың мүмкін болатын кемшіліктері. , Кәсіби қызмет ұшын драматизировать өмірге деген оптимистік болып табылады және қайтыс мүмкіндігі табиғи оқиғаның емес, мұң мен қорқыныш себептері ретінде қарастырылады болмайды. Өткен тым көп жарақаттар мен сілкіністер тәжірибесі жоқ, олар кез келген агрессияға немесе депрессия көрсету емес, өмір сүру мүдделері мен болашағы үшін тұрақты жоспарлар болып табылады. Олардың оң өмірлік теңгерімі арқасында олар өзгелердің көмегіне сенеді. Қарттар мен қарттар топтарының өзін-өзі бағалауы өте жоғары.
2. Тәуелділіктің өзара байланысы. тәуелді адам адам, кез келген тәуелді Ерлі-зайыптылардың серіктес немесе өмір тым жоғары талаптар бар және, осылайша, қуана-қуана кәсіби ортаға шығатын емес, олардың балаға құлы болып табылады. Отбасылық орта, қауіпсіздік сезімі оған береді эмоционалдық балансы, кез келген дұшпандық немесе қорқыныш сезінеді емес, ішкі татулықты көмектеседі.
3. Десек, эмоционалдық бұлтартпау сипатталады қорғаныс көзқарасын, оның іс-әрекеттері мен әдеттер белгілі бір тікелей, құлықсыз басқа адамдардың көмегін қабыл «samoobespechennosti» адалдығын. Қартайған адамдарға бейімделудің бұл түрі өз пікірін білдіруден аулақ, өз проблемаларын, күмәнін бөліспейді. Кейде ол бүкіл отбасы қатысты қорғаныс позициясын алады: отбасы қарсы кез-келген шағым немесе арыздарды бар болса да, оларды білдіруге емес. Қорғау олар пайдаланатын қарсы механизмі мен өлім тиімсіз қорқу олардың қызметі «cherez silu», сыртқы іс-шаралар тұрақты толықтыру болып табылады. Қарттықты үлкен қарсылықпен қорғауға және басқа адамдардың қысымымен ғана қорғайтын адамдар өздерінің кәсіби жұмыстарын тастайды.
4. Басқа адамдарға қастықпен қарау. Осы көзқарас адамдар, агрессивті жарылғыш және күдікті болып табылады басқаларға өз сәтсіздікке кінәні және жауапкершілікті «perelozhit» бейім, барабар шындыққа бағалау жоқ. Қателіктер мен күдіктер оларды өздері жабуға мәжбүр етеді, басқа адамдармен байланыста болмайды. Олар зейнеткерлікке шығу туралы идеяны әртүрлі жолмен қозғалады, өйткені олар белсенділік арқылы кернеуді босату механизмін қолданады. олардың өмір салты, әдетте жүйке аурулары айналды көпшілігі көптеген кернеулер мен сәтсіздіктер, жүреді. қартайған көзқарасының осы түріне тиесілі Адамдар, қорқыныш күрт реакциялар бейім, олар үмітсіз беріктігін прогрессивті шығындар туралы ой, олар жасы алмайды. Осының бәрі жас адамдар, кейде бүкіл «Жаңа, шетелдік Мир» осы көзқарасын аударады деген дұшпандық көзқарас, сондай-ақ байланысты. Мұндай қасіретке қарсы көтеріліс осындай адамдардың өлім қорқынышымен біріктіріледі.
5. Адамның өзін қаскөйлігі. Осы түрдегі адамдар естеліктерге жол бермейді, өйткені олардың өмірінде көптеген сәтсіздік пен қиындықтар болды. Олар пассивті, өздерінің қарттықтарына қарсы шықпайды, тағдырдың қандай тағдырын жібергенін ренжітпейді. Сүйіспеншілікке деген қажеттілігін қанағаттандырудың мүмкін еместігі - бұл депрессия, өзін-өзі бағалау және қайғылы оқиға. Мұндай жағдайларда жалғыздық сезімі мен пайдасыздық біріктіріледі. бағаланатын өте шынайы дұрыс қартаю: өмір соңы, өлім (. [3] келтірілген) ауыратын еркіндік ретінде осы адамдарды қарастырылады. кәрілік негізгі түрлерінің тұсаукесері, оған қарым-қатынас бүкіл мінез-құлық көріністерін түрлі, қарым-қатынас, адам қызметі қартаюы, жеке тұлғалардың әртүрлілігін толық емес. Жіктеу қарт адамдармен нақты (ғылыми немесе практикалық) жұмыс істеу үшін кейбір негіз құру мақсатында, индикативтік болып табылады [3].

Танымдық құбылыстың ерекшеліктері. Американдық зерттеушілердің айтуынша (осы саладағы жүйелі отандық зерттеулер өте аз), қалыпты қартаюда зияткерлік белсенділіктің төмендеуі туралы кейбір келіспеушіліктер бар. Алайда, көптеген психикалық дағдылар салыстырмалы түрде қауіпсіз болып қалады.

Ірі ауқымды жад зерттеулері қартаюға байланысты есте сақтаудың бұзылуы жалпы (немесе өкілдік) және бұрын ойлағандай маңызды емес екенін көрсетті. Ересектердің зардап шеккен еске алу мәселелерінің көпшілігі қартаюдың еріксіз зардаптары деп қарастыруға болмайды. Олар басқа факторлармен, мысалы, депрессияға, белсенділіктің тоқтатылуына немесе есірткінің жанама әсеріне ұшырайды. Бірақ танымдық құлдырау болғанда, мысалы, таным процесінде ақпаратты өңдеу жылдамдығының төмендеуі, тиісті жоғалту дерлік күнделікті өмірге әсер етпеуі үшін тиісті өтемақы бар [6]. Операцияның жылдамдығы. Кішкентай ересек адамның когнитивті қабілетінің негізгі өзгерістерінің бірі физикалық және психикалық операциялардың жылдамдығының төмендеуі болып табылады. Көптеген зерттеулерде операциялық жылдамдыққа өте тәуелді болатын интеллектуалдық функциялардың ересек ересектердің төмендеуі байқалады. Егде жастағы адамдарда реакция уақыты артады, перцептивтік ақпаратты өңдеу баяулайды және когнитивтік процестердің жылдамдығы төмендейді. Бір жағынан, бұл шапшаңды жастардың жастардан гөрі дәлдікті бағалайтындығымен түсіндіруге болады. Тестілеу кезінде қарт адамдар әр сұраққа дұрыс жауап беруге тырысады және дұрыс жауапты табуға тырысады. Бұған қоса, олар үшін тестілеу жағдайында қолданылатын кейбір тапсырмалар азайған болуы мүмкін. Мысалға, егде жастағы адамдарға тестілеу негізінде мағынасыз тілдерді есте сақтайтын студенттермен салыстырылады. Студенттер, алайда, емтиханға дейін жаңа сөздерді үнемі меңгеруі керек. Егде жастағы адамдардың осыған ұқсас тәжірибесі аз (кез-келген жағдайда, олар ұзақ уақыт бойы мұны жасай алмайды). Сондықтан осы салыстырудың кейбірі жасанды көрінеді. Егде жастағы адамдар кейде баяу әрекет ете алады, өйткені олар жақында қандай да бір шеберлікті қолданған жоқ. Жадты тестілеуге арналған стандартталған тапсырмаларды орындау нәтижелерін талдау көрсеткендей, 30- және 70-жастағы балалар оларды әртүрлі мөлшерде орындайды [6]. Дегенмен, қарттар тез жоғалтуды өтеуге қабілетті және олар белсенді түрде қолданып жатыр. Бір экспериментте ескі үлгідегі адамдар жастан гөрі жасанды жұмыс істемейді, бірақ реакция уақыты ұзаққа созылғандай көрінеді, ал саусақтар соншама жылжып кетпейді. Неге бұлай болды? Зерттеушінің алдын-ала оқитын сөздердің саны шектелгенде, ескі үлгідегі жұмысшылардың жұмыс жылдамдығы едәуір төмендеді, бірақ бұл жастарға қатты әсер еткен жоқ. Шамасы, тезірек басып шығару үшін, егде жастағы машинистер мәтіннің фрагменттерін оқып, есте сақтауды үйренді. Кішігірім жаттығулардан кейін қарт адамдар жиі жылдамдығын жоғалтуға қабілетті, және көптеген жағдайларда бұрынғы жылдамдығын қалпына келтіреді.