Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

3.2 Нәресте (2-12 ай)

Ананың бетінде пайда болған күлімдеу реакциясы дегеніміз, нәрестенің ақыл-ой дамуының әлеуметтік жағдайының қалыптасуында жақсы көрсеткіш пайда болғанын айта аламыз. Бұл ересек адаммен нәрестенің қарым-қатынасының әлеуметтік жағдайы. Л.С. Выготскийдің айтуынша, оны «БІЗ» деген әлеуметтік жағдай деп атады, бұл нәрестенің және ересектердің ажырамас бірлігін білдіреді. Л.С. Выготскийдің атап өткендей, бұл әлеуметтік дамудың жағдайы - баланың мінез-құлқы, оның барлық әрекеттері ересек адам арқылы немесе онымен ынтымақтастықта жүзеге асырылады. Ересек адам болмаған кезде, нәресте қолындағы қару жарағынан айырылғандай күйде болады, мысалы қозғалу қабілетіне сенімсіздікпен қарап, позицияны ұстана алмай, өзгерте де алмай, қалаған затын тартып ала алмай қалады.

Осылайша, сәби кезінен бастап, баланың өмірі мен қызметі оған қамқорлық жасайтын ересек адамның өмірі мен қызметіне енеді. Жалпы алғанда, бұл жайлылық жағдай, және бұл жайлылықтың негізгі элементі ересек адам. Д.Б Эльконин атап өткендей, - ересек адам нәрестеге тербету мен емізікті «Болды тыныш!», «Жақсы!», «Мен осындамын» деген қарапайым сөздермен алмастырды.

Баланың жалпы өмірінің әлеуметтік жағдайы анасының әлеуметтік қызмет түрінің пайда болуына әкеп соғады - бала мен анасы арасындағы позитивті эмоционалды қарым-қатынас орнығады. Д.Б. Эльконин мен М.И.Лисинаның зерттеулері көрсеткеніндей, осы қызмет түрінің ерекшелігі - бұл қызметтің мақсаты басқа адам. Бірақ егер қызмет объектісі басқа адам болса, онда бұл іс-әрекет байланыстың мәні болып табылады. Адамдардың бір-бірімен не істейтіні маңызды емес, маңыздысы-басқа адамның болғаны деп атап өтті Д.Б.Эльконин. Бұл қарым-қатынастың түрі нәрестелік шақта өте айқын көрінеді. Кәмелетке толған баланың жағынан белсенділігі мол нәрестеге айналады. Ересек адамдардың нәрестеге әсер етудің алғашқы түрлерінің пайда болуын байқауға болады, сондықтан көп ұзамай баланың дауыстық реакциясы ересек адамға бағытталған ұқсас мінез-құлық әрекетіне айналады, эмоционалды белсенді шақыру сипатына ие болады. Сөздің дұрыс мағынасында сөйлеу деген мағынада емес, тек эмоционалды түрде экспрессивті реакция болғаны.

Бұл кезеңде байланыс эмоционалды жағымды болуы керек. Осылайша, балада физикалық және психикалық денсаулықтың белгісі қалыптасады. Л.С. Выготскийдің айтуынша, осы кезеңдегі нәрестенің ересек адамдармен қарым-қатынасы - басты нәрсе, себебі нәрестенің өз іс-әрекетінің көрінісі көрінеді. М.И. Лисина атап ересек адамның алдын-ала ықпалы туралы әңгімелеп берді: «Кішкентай нәрестенің үлкен адамдармен сөйлесуі - өзіне үлкен тәжірибе алған теңдес. Сондықтан балалардың жалпы ақыл-ой дамуының негізгі факторы - коммуникация болып табылады». Өте маңызды мәселенің бірі, өзара араласу өмірде маңызды рөл атқарады, адамдардың психалық құбылыстарында спецификалық құрылым құрады. М.И. Лисина үш топтың бар екендігін атап өтті жалпы алғанда коммуникацияның шешуші ролін дәлелдейтін факторлар нәрестенің психикалық дамуы:1) «Маугли» балаларды зерттеу;2) госпитализмнің табиғаты мен себептерің зерттеу;3) ықпал етудің тікелей әсер етудегі философиялық эксперименттерде ақыл-ой дамуымен байланысты. «Маугли» деп аталатын балалар кейде жануарлардың арасынан табылып жатады (көбінесе қасқырлар арасынан) және олар әрдайым безеріп, көз алмай қарайтын адамдар мен ғалымдардың арасында көп талқыға түседі. Қоршаған әлеуметтік ортадан алшақта өскен балаларды психологиялық зерттеулерде байқасақ, тереңде қалып қойған және қайтымсыз жетілмегендікті көруге болады. Госпитализм феномені ата-анасыз қалған кішкентай балаларға қосымша отбасылық тәрбие берудің алғашқы әрекеттерінде анықталды. Өткен ғасырдың соңында және осы ғасырдың басында жеке және мемлекеттік балалар үйлері пайда болды, ол көп ұзамай «періштелер фабрикасына» айналды, себебі нәрестелердің алғашқы айларында өлім көп болды. Тірі қалған балалар, физикалық және әсіресе психикалық тұрғыда артта дамымай қалып қойды: 3 жаста олар қарапайым өзін-өзі қамтамасыз ету дағдыларын білмеді, тазалықты , ұқыптылықты ұстанбады, араларында тіптен сөйлемейтіндер де болды, тәрбиеге бой алдырмады, жарқын пассивтікді көрсетті немесе керісінше, мазасыздық пен агрессивтіліктің әсерлерін қолданды. Жоғарыда айтылған комплекс госпитализм деген атауға ие болды. Сондай-ақ, аурухананың қатал түрлеріне де назар аударылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропа елдеріндегі жетім балалар саны көбейді.

Ересектермен қарым-қатынастың жоқтығы, яғни госпитализмнің феномені, сөйлеудің дамымауында көрініс тапты, кейінгі жаста – қабілетсіздік өзгелерді сүю, ересектер мен құрдастарға селективті сілтеме жасай алмау, ерік-жігерсіздік мінез-құлық, бастамашылық, ұрпақты болудың таралуындағы әрекеттер.

Үшінші топтағы фактор жетекшілікті дәлелдейді,баланың психикалық дамуы кезінде ересек адаммен қарым-қатынастың рөлі, өздерінің көп жылдық зерттеулерінің нәтижелері М.И. Лисина мен оның қызметкерлері эксперименттерді қалыптастыру процесінде және арнайы ұйымдастырылған байланыс сессияларында атады.

Бұл сеанстар күніне 7-8 минутқа созылып отырды, экспериментатор құшағына баланы ұстап, жымиып, нәзік, еркелететін сөздер айтып, басынан сипады, өз баласына қандай жылулықпен қараса, осы нәрестелерге де туған анасы сияқты сондай жылулық сыйлады. Бұл эксперименттер кейіннен мекемелерде балалардың қалыптасуын жеңілдету үшін зерттеулермен толықтырылды: жабық типті, пассивті және белсенді сөйлеу. Олар М.И.Лисинаға баланың психикалық дамуы туралы гипотезаны ұсынуға мүмкіндік берді. Біріншіден, балаға қарап, оны күтіп жүрген ересек адам, бала үшін қайталанбас, теңгермес өзінің жеке адамы сияқты болады. Екіншіден, ересек адаммен араласу бала үшін тәжірибені байыту болып саналады. Бұл қарым-қатынаста ересек адамдар, балаларға хабарласып, олардың шақыруларына жауап беруі, балаларға жұбаныштың тәттілігін сезінуге мүмкіндік береді, өзара түсіністіктің қуанышын алғаш рет теңдесі жоқ қанағаттандырады.

Ары қарай, араласу кезінде ересектер балалардың алдына жиі жаңа білімдерді игеру, жаңашылдықты меңгеру жайында тапсырмалар, мақсаттар қояды. Баланың алдында қойған тапсырманы орындауын қайтсе де болдырған ересек адамның мақсаты- баланың өз бетімен, өздігімен жасағандығына көз жеткізу. М.И.Лисинаның пікірінше, үшінші механизм бұл – нәрестенің ойлау қабілетінің дамуы ересек адамдармен сөйлесіп, ымдасуы және ересектердің оларға берген күш жігері, қолдауы, балаларға сенімділікті ұялатады.

Осылайша, эмоцианалды ересектердің баламен араласуы болашақта баланың жақсы және тез дамуына тікелей әсері бар. Бұл қызмет басқа адамға деген мұқтаждыққа байланысты. Д.Б. Эльконинның пайымдауынша, ересектердің балаға берудегі тәрбиесінде ең бірінші ол – мұқтаждық болуы тиіс. Бұл тұрғыда М.И. Лисинаның «ересектердің алдын-ала ықпалы» туралы: ол төмендетеді балаға тек біртіндеп келетін қаражаттың үлкен арсеналы оның психикасының жеке құралы деді.

Хабарламаның алғашқы белгілері М.И. Лисинамен сипатталды. Бұл назар, басқа адамға деген қызығушылық (бала көреді, дауысты тыңдайды); эмоциялық жауап басқа тұлғаның пайда болуы; тартуға тырысады өзіне назар аудару, ересектерді жігерлендіруге ұмтылу, баланың не істеп жатқандығына байланысты. Психологтар былай дейді: «Егер бала жалғыз болса, бала жұбайы болса, ол дәрменсіз «Ана мен бала» - бұл тек дәрменсіз емес, сонымен бірге таңдандырады оның өміршеңдігі.

Нәрестенің ересектермен тілдесіп, араласуы оның осы жастағы жаңашуларды қалыптастырады. Л. И. Божовичтің көрсетуі бойынша, бірінші жыл бойы нәрестенің ойы біртіндеп дамиды: онда психикалық қызметтің жекелеген қызметтері анықталады, алғашқы сезімдік қатынастар пайда болады, ол заттарды белгілеу үшін сөздердің элементтерін қолдана бастайды. Осыған байланысты, нәрестенің қажеттіліктері барған сайын қоршаған ортадағы заттарға айнала бастайды. Нәтижесінде, заттардың өздері түрткі болатын күшке ие болады.

Сондықтан, баланың қабылдау аумағына түскендіктен оған дейінгі болжамды жағдайда бола тұра, олар оның қажеттілігін өзекті қылады, және соған тиісті жағдайға байланысты баланың белсенділігін оятады. Бұл дегеніміз бала өмірінің алғашқы жылдарының ситуативтілігін анықтайды, оның қабылдау тітіргенгіштікті қабылдау аймағына түскен мінез-құлқын толық бақылайды. Оылайша, балалардың өмірінің алғашқы жылдарында қоршаған заттарға немқұрайлы қарау жоқ. Олар өздерінің қажеттілігіне жауап беретін мағынасы барларды ғана қабылдайды.

Нәрестелік жас кезеңіндегі негізгі жаңадан пайда болған көзқарасты 2 топқа бөлуге болады: 2 айдан – 5-6 ай аралығы және 5-6 айдан 12 айға дейінгі аралық. Бірінші топ сенсорлық жүйенің жедел түрде дамуымен сипатталады. Көру жүйесінде бақылау, конвергенция, жинақталып қарау, жаңаға деген реакция кездеседі. Себебі, одан арғы қозғалыстың дамуы сенсорлық жүйенің бақылауымен дамиды. Н. М. Щелованов баланың онтогенезінің жануарлардың онтогенезінен нақты айырмашылығын анықтады; зерттеу нәтижесінде барлық жануарларда алғашында қозғалыс жүйесі дамитыны анықталды. Ал адамдарда сенсорлық процесстердің дамуы, қозғалыс жүйесінің дамуынан жылдамырақ болады.

Сенсорлық механизмдердің дамуы тұспалданған реакцияның (жинақталып қарау, байқау, көздің айналу қозғалысы) негізін құрайды. 4 айлығында жаңаға деген реакция пайда болады. Жаңаға деген реакция – бұл сенсорлы реакция, оның ішінде жаңа затқа деген ұзақ көз алмай қарауды білдіреді. Заттар минут сайын қасиеттерін өзгерткенде өзіндік нығайту айналмады реакциясы пайда болады. Естуді қабылдау дамиды. Анасының даусына реакция пайда бола бастайды. Ол затты ұстап оны зерттеуде маңызды орын алатын жанасу сезгіштігі дамиды.

Баланың дауыстау реакциясы дамиды. Ересек адамды дауысы арқылы назарын аударту алғашқы белгілері пайда болады. Бұл дегеніміз, мінезіндегі дауыстау реакциясының құрылымын куәландырады. Өмірінің алғашқы айларында –ақ дауыстау реакциясының түрлі типтері дамиды: уілдеу, гу-гулеу, былдырлау. Баламен ересектің былдырлау фонематикалық құрамында дұрыс және жеткілікті түрде сөйлесуі анна тілінің фонематикалық құрамына сәйкес келеді.

Шамамен 5 айлығында, баланың дамуында келесі нәрестелік кезең басталады. Ол алғашқы нақты бағытталған жинақы іс-әрекетпен – ұстап алу актісімен байланысты. Бұл баланың алғашқы жылының дамуындағы нағыз революция. Ұстап алу актісі оның алдағы өміріне дайындық. Ол ересектермен ұйымдастырылады және ересектермен баланың біріккен іс-әрекеті нәтижесінде туындайды, бірақ оны байқамайды.

Ұстап алу актісі - бұл мінездік акті, ал мінез болса тұспалдауға міндетті түрде қатысуды білдіреді. Сондықтан, ұстап алу пайда болу үшін қол сезіну органына айналуы қажет. Алғашында баланың саусақтары жұдырыққа болып түйіледі. Қол сезіну органына айналмайынша, ол ұстап алу органы бола алмайды. Ұстап алу көздің бақылауы арқылы жүзеге асады: бала өзінің қолдарының затқа қалай жақындағанына зер салып бақылайды. Басқаша айтқанда, бұл жерде қоршаған кеңістікті қабылдау айқын. Бұл жерде мыналарды бақылауға болады: алғашында бала затқа көз салады, сосын қолдарын көтереді, ауада бір нәрсені ұстағандай болады, соңында затты қолдарымен ұстап алады.

Жаңаға деген тұспалды реакция көмегімен балада ұстап алу актісінің негізінде манипулятивтік іс-әрекет дамиды. Баланың манипуляциясы затқа деген іс-әрекетті ғана сипаттамайды, сондай-ақ оның ересектермен қарым-қатынасының әдістерін алады. Бала бұл іс-әрекеттерді ересектердің назарын өзіне аудару үшін жасайды. Қолы жетпейтін затқа қолын созу оның көрсету ишарасын білдіреді. Д. Б. Эльконинның пайымдауынша, нәрестенің іс-әрекетінің дамуы – бұл спонтандық процесс емес, ересектер ойыншықтар арқылы баланың іс-әрекетін басқарады.

Д. Б. Эльконинның айтуы бойынша: адам баяғыдан балалардың алғашқы жылдарынан бастап бағдарламалық оқытудың әдістемесін ойлап тапқан. Сол іс-әрекеттер осы ойыншықтар арқылы бағдарланған. Баланы ойыншықтармен манипуляциялау бұл – жасырын бірлескен іс-әрекет. Бұл жерде ересек нақты өзі көрінбейді, ойыншықта алдын ала бағдарламаға енгізілген секілді болғандықтан.

Затты ұстап алу отырудың пайда болуын ынталандырады. Бала отырған кезде, оның алдында басқа заттар көзіне түседі. Қолымен ұстағысы келетін басқа заттар пайда болады және де қоршаған ортамен баланың танысуының алдын-алу заңы білінеді. Баланың алдында заттардыі көп алуандылығы ашылады, баланы қызықтыру басталады, бұл соңында баланың ересекпен біртұтастығының үзілуіне алып келеді.

Бірінші жылдың дағдарысы. Д. Б. Эльконинның пайымдауынша, баланың дамуында қарым-қатынастың әсерінен, өзіндік жарылғышқа ұқсас қарым-қатынас пайда болады. Бала аяғына тік тұрады. Натижесінде кеңістік кеңейді, ол қозғала алады, өзі еңбектеп келіп, қолымен ұстайды. Нақты ересекпен эмционалдық қатынасқа қажеттілік азаюға тиіс. «Бер!» деген ымдау ишарасы пайда болады, кейіннен сөзбен айтылады, сосын сөз ғана қалады. Әйтеуір жүру пайда болады. Бала мен ересектің тұтастық жағдаяты ішінен үзіледі. Енді екі адам пайда болады. Бірінші жылдың дағдарысы қортыныдысының мағынасы осы.

Бұл дағдарыс қалыптасқан әлеуметтік жағдаятты бұзумен сипатталады және қатынастың жаңа әлеуметтік жағдаяттың пайда болуына әкелетін басқа формаларының пайда болуымен сипатталады. Осы дағдарыспен жаңаның пайда болуы келесідей болады: Бастысы, анасы ғана түсінетін баланың «жеке тілі». Сөздер балада тек эмоционалдық жағдайда пайда болады, ол онымен біртұтас ретінде қолданады. Ондай сөздер жағдаяттық және көп мағыналы; баланың қатынасы өтініші көзге көрінеді, бірақ тұрақтылық болмайды. Форма бойынша – қарым –қатынас, мағынасы бойынша - баланың ересекпен эмоционалдық байланысы. Бала және ересек адам ортақ жағдаятта сөз туындайтын байланысы бар. Сосын жүру, әлі жолға қойылмаған афферентация. Ол ақырын және сенімсіз қозғалыстан тұрады. Бала жүреді, ал ересек адам оған көз қырын салып, оның барлық қозғалысын бақылайды.

Л. И. Божович айтуымен, бірінші жылдың кезеңінде пайда болудың орталық жанашулардың бірі жеке пайда болу бірінші жылдағы дағдарыс кезінде қалыптасты. Оған дейін баланың мінезінде тек нақты әрекет етумен болады. Дегенмен, баланың 1 жас 2-3 айлығында сыртқы іс-әрекеттіне бағынуды қоятын мезгіл туады. Ересектер бұл мезгілде өздерінің ұмтылыстарын жүзеге асыру үшін мәжбүрлейді, бала оған жиі қарсыласады. Бұл баланың басқа бөлмеде қалып қойған ойыншығын алғысы келуі немесе істеген ісін үзіп тастауымен байланысты болуы мүмкін. Басқаша айтқанда бала жағдаяттағы жоқ нәрсені алғысы келіп естеліктермен өмір сүреді. Мұндай жағдайда ересектердің баланың назарын басқа жаққа ауыстыруы нәтижесіз болады. Жаңа ғана бастан өткерген жағдайдан пайда болған образдармен түсініктері онда сақталып соның әсерінен ішкі мотивация пайда болады, және бала оған қарсы тұруға қабілетті болады. Бұл өз кезегінде баланың қоршаған ортамен адамдармен қарым-қатнасын түбірінен өзгертеді. Сонымен, бірінші жылдағы дағдарыстың негізі, ол баланың ересек адаммен толық тұтастығының үзілуінде. Әлеуметтік жағдаятта екеу пайда болады: бала және ересек адам, олардың қарым-қатынасының мағынасы өзгереді, баланың іс-әрекетінің жетекші типі өзгереді.