Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

3.8 Кемел жас

Жалпы жас сипаттамасы. Әлеуметтік даму жағдайы. Есею — онтогенездің сипатталатын неғұрлым ұзақ кезең, рухани рухани, зияткерлік және жеке қабілетін ең жоғары биік шыңдарға жету тенденцияларын сипаттайды. Бұл негізгі сипаттама осы жасына өкілдерінің әртүрлі білім салаларының қызығушылығын тудырып, акмеология туралы ғылымның пайда болуына себепші болды. Акмеология - тұлғалық өсу, жоғары кезден көріністері рухани күш.

Әлеуметтік жағдай даму кезеңінде жетілуі адамның салаға, қоғамдық өндіріске, отбасын құру, өзінің жеке даралығынның көрінісі, балаларды тәрбиелеу, адамдармен шығармашыл қарым - қатынас қызметі белсенді процесстерімен байланысты.

Д. И. Фельдштейн атап өткендей, ересек адамның өмірі — бұл қозғалысы, өзгеруі, дамуы. Бүгінгі күні қазіргі заманғы адам ғана жаңа мүмкіндіктер таңдау, жаңа сана-сезім, бірақ қазір мыңжылдық тоғысындағы талап етілген міндеттер, оның одан әрі дамуы қарым-қатынастарды тереңдету, өзін-өзі тануын тереңдету, "жалпы есею" жоспарымен нақтылану тиіс. Ал үнемі өсіп келе жатқан мүмкіндіктер (анықталатын жетістіктер ғылым, техника, медицина, ақпараттандыру және т. б.) ересек адамның өмір шеңберін ширатып, ересек адамның жаңа даму жағдайын негіздейді.

Кемел адамның ерекшеліктеріне келсек А. Бодалев - бұл ғылым үшін акме адамның ерекшеліктерімен (әрбір адам үшін жоғары деңгейі, оның жетілу, даму шыңы) осы кезеңдегі әлеуметтік ахуал дамуының сипаты мен оның өмір жолын түсіну, оның болашақ өмірлік шыңы қандай және қашан болатының түсіну арасындағы байланысын қадағалау маңызды деп атап өтті.

Психология даму рөлі - ересек адамның жеке тұлғалық дамуы субъектінің қызметі мен өзара қарым-қатынасы ретінде зерттеу болып табылады. А. А. Бодалевтің айтуынша, тұлға қарым –қатынастардан құралады. Ал бір нәрсеге немесе біреуге деген қарым-қатынас, білуімізше осы бір нәрсені немесе біреуді тану нәтижесі олардың уайымы мен мінез-құлық лебіздерін қоздыратын, және осы мінез – құлықты анықтайтын триадаәдетте эммоциялық компоненттер жинақталады және интеграцияланады, пихикалық құрылымдарды көрсетеді. Егер бұл қатынастар өзінің мазмұндық бөлігімен жалпы адамзаттық құндылықтар мен мақсаттарға (әрдайым алдына қойған мақсаттарына және жетістікке жету үшін белсенді болуын ынталандыратын болса) сәйкес келіп, оларға үнемі әсер етсе, тұлға өзінің акмесіне ұдайы жылжиды. алдына адам және олар неліктен оны, сондай-ақ, үнемі белсенді, аталған мақсаттарға жету үшін, яғни, жеке жылжуы ұдайы өз акме. Ал оның өмірлік тәжрибемен жиналған көрсеткіштер, адамгершілік іс –әрекеті және осы іс – әрекеттің өзіне, айналасындағыларға және өмірлік жолындағы іс – әрекет мінездемесі. Өмір соңғы жағдайларда адамды келесі мән-жайларға қояды: азаматтық позициясының толық айқындалуы, сену тереңдігі, құрбан болуға дайындығы және бірқатар басқа да әлеуметтік-кемелденуіне қалыптасуына әсер ететін принципиалды маңызды сипаттамалар. Осылайша, адам үшін маңызды мән-жайлар, ол жасайды, көрінетін барлық қарым-қатынастар, ол жеке тұлға ретінде, шын мәнінде, өзіне-өзі жауап береді.

Осылайша, даму психологиясын ең алдымен осы кезеңде болып жатқан өзгерістер, қоғамдағы индивид қарым – қатынас ретінде, тұлғаның іс –әрекет субьектісі ретінде және ең басты маман ретінде қызықтырады.

Б.Г. Ананьев жеке адам ретінде жалпы және жыныстық жетілу биологиялық критерийлермен анықталғанын атап өтті. Адамның интеллектуалды дамуы психикалық жетілудің өз критерийлеріне ие, олар белгілі бір тарихи дәуірдегі нақты білім беру жүйесіне тәуелді. Басқаша айтқанда, адам ақылының дамуы мен оның критерийінің бірі ретінде ақыл-ойдың жетілуі тарихи сипатқа ие. Неғұрлым көп дәрежеде азаматтық кемелдіктің сандық көріністері адамның заңдық тұрғыдан қабілетті болуына, азаматтық құқықтарына (мысалы, сайлау құқығы) және т.б. ие әлеуметтік қалыптасуына жатады. Азаматтық және жеке жетілу қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымына, ұлттық ерекшеліктеріне және дәстүрлеріне байланысты және адамның физикалық дамуына байланысты болмайды. Қоғамдық өмірдегі басты құндылық еңбекке жетудің (толық әлеует) анықтамасы болып табылады, оның критерийлері негізінен адамның физикалық және ақыл - ой дамуына байланысты.

Осылайша, Б.Г.Ананьевтің айтуы бойынша адамның жеке тұлға ретінде (жеке жетілу), тұлғаның (азаматтық кемелдену), танымның мәні (еңбекке жарамдылық) және еңбек (еңбекке қабілеттілігі) уақытында сәйкес келмейтіндігі анықталады және барлық өтпелі кезеңдегі жетілудің осындай геохронизмі сақталады.

Мерзімділіктің жоғарыда көрсетілген сипаттамалары хронологиялық құрылымның шартты болып табылатындығын және жасөспірімдердің аяқталу сәтіне және қартаю кезеңінің басталуымен анықталғанын дәлелдейді.

Жетілудің бөлек кезеңдерге бөліну әрекеттері бар. Осылайша, Дж. Биррен ерте жетілу мерзімі (17-25 жас), жетілу (25-50 жас) және кеш жетілу мерзімге (50-75 жыл) бөлген. Сол сияқты, Ю Б Бромлей ерте ересек (21-25 жас), орташа ересек (25-40 жас), кеш ересек (40-45 жас) және зейнеткерлік жасқа дейінгі кезеңді сипаттайды. Эриксон ерте ересек (20-40-45 жас), орташа ересек (40-45-60 жас) және кеш ересек (60 жастан асқан).

Ересек адамның өмірінде «өсіру» процесін талдайтын Д. Фельштейннің айтуынша, ересектердің осы кезеңді кезеңдеріндегі кемшіліктер: «көптеген жағдайларға байланысты және әртүрлі ұрпақтардың қарым-қатынастарының сипатын, олардың қызметінің сипаттамаларын және т.б. сияқты ересек адамның нақты психологиялық кезеңділігі іс жүзінде жоқ, себебі онтогенездің жалпы процесінде ересектерді қоса алғанда, психологиялық кезең жоқ»

Б.Г.Ананьев атап өткендей, ересек адамның жалпы онтогенез үдерісіне қосылуы жақында болды және бұл процесс дамудың екі теорияларына қарсы болды, оның бірі (генетикалық психология) баланың және жасөспірімнің ақыл-ой дамуының үлгілерін анықтайды, екіншісі (психогеронтология) қартаю мен қартаюдың психофизиологиялық синдромдарын сипаттайды.

Б.Г. Ананьев адамның дамуының психологиялық танымының «орталығында» ерте және кеш онтогенез болып табылатынын, сонымен қатар ең жемісті, шығармашылық және әлеуметтік белсенді болып табылатын адам өмірінің фазалары шеткерек (на перефирии) болып табылады деп атап өтті. «Мүмкін, бұл онтогенетикалық зерттеудің объективті логикасы болуы мүмкін, себебі кемелдіктің төменгі шегін анықтау үшін білімді олардың жұмыс істеудің оңтайлы режимдерін және жасөспірімдер мен жасөспірімдердің жас синдромдарын қамтамасыз ететін психофизиологиялық құрылымдардың генезисіне қатысты қажет. Сонымен қатар, жетілудің жоғарғы кезеңін анықтау, қартаюдың белгілі бір синдромымен аяқталатын қартаю үдерістерінің және эффектілерін білу қажет».

Ересек адамның даму тарихын даму кезеңі ретінде талдай отырып, Б.Г. Ананьев бұл білімнің жинақталуының дерлік жүз жылдық арқасында керемет онтогенетикалық өзгерістерді анықтады: пісіп жету үдерістерін жеделдету (общение, жыныстық, невропсихический) және қартаю үдерістерінің бәсеңдеуі, әсіресе интеллект пен қазіргі адамның жеке басы. Осы онтогенетикалық өзгерістердің басты нәтижесі - кемелдіктің жас мөлшерін, еңбекке қабілеттілігі, интеллектуалды және жеке дамуы. Мұның бәрі жеке ақыл-ой дамуының бірыңғай ғылыми теориясын түбегейлі ажыратудың ерекше дамуынсыз - жетілудің немесе ересектердің дамуының психологиясынсыз жасауға болмайтынын дәлелдейді. Бұл мәселе алғаш рет 1928 жылы Н.А. Рыбниковпен ұсынылды, ол даму психологиясының бұл бөлігін «акмеология» деп атауды ұсынды. 50-60 жылдары ересек психологияның қолданбалы аспектілері қарқынды дамыды, әсіресе олардың оқуына қатысты (Э. Торндайк, Э.Бриджмен, И.Тилтон, Э.Вудьярд), содан кейін өнеркәсіптік психологияның және спорттық психологияның түрлі салаларында. Әртүрлі жас кезеңіндегі тәжірибелік деректерді салыстырудың кейбір нәтижелері жинақталған (В. Шевчук, Д.Б.Бромлей, Н.Бейли және т.б.).

Жетілу мен ересектерді зерттеудің заманауи кезеңі дәл анықталуы мүмкін - бұл 1965 жылы Б.Г. Ананьевтің жетекшілігімен жетілудің ұжымдық кешенді зерттеулері басталды. Бұл ұзақ мерзімді зерттеулер ересектердің дамуының табиғаты мен заңдылықтары туралы мәселені (ең алдымен оның психофизикалық функцияларын өзгерту көзқарасы тұрғысынан) айтарлықтай нақтылап отырды. Б.Г. Ананьев жүргізген зерттеулерге сүйене отырып, жетілу туралы пікірлерді (генетикалық психология, геронтологияның көзқарасы және оның басшылығымен жүргізілген зерттеулер тұрғысынан). Автордың айтуы бойынша, генетикалық психологиямен анықталатын жетілудің психофизиологиялық сипатының мүмкін негізгі сипаттамаларының бірі, негізгі қызметтің функционалдық деңгейлерін тұрақтандыру және ұзақ уақыт стационарлық мемлекеттің қалыптасуы.

Б.Г. Ананьевтің ересек өмірлік тұжырымдамасы жетілудегі ақыл-ой дамуының төрт бағытын анықтады:

1. Әлеуметтік және биологиялық факторлардың корреляциясы тұрғысынан индивид және жеке тұлға сипаттамаларын дамытудың мәнін белгілеу.
2. Адамның жеке дамуының әртүрлі кезеңдерінде жеке және жеке қасиеттердің өзара байланысын анықтау.
3. Адамның жеке және жеке құбылыстарының субъект-әрекет сипаттамалары бар байланыстарын анықтау.
4. Индивидтің қалыптасуын адамның жеке ерекшелігі, жеке басы мен қызмет субъектісі ретінде оның негізгі сипаттамаларын бірегей бірегейлігімен ерекшеленетін процесс ретінде зерттеу.

Ересек жастағы тұлғаның жетекші қызметтің жалпы түсінігі. Әлбетте жетекші қызмет түсінігін А.Н.Леонтьев пен Д.Б.Элькониннің негізі бойынша балалық шақ кезеңімен анықталады. Ересек жаста өмірлік жолдың негізгі мақсатын түсіну, бұдан кейін басқа әр түрлі іс – әрекеттердің мәні ашылады, тұлғалық қасиеттер дамып, психикалық процесстер өзгереді. Акмеологиялық позициядан қарастырсақ, ересек жастағы жетекші қызметті қоғамның өндірістік өміріне белсенді қатысып, адамның мәндік күшін максималды түрде қолдану деп айтуға болады (ең кең мағынада). Адамның мәндік күштеріне физикалық, әлеуметтік, адамгершілік, профессионалды, ментальды және басқа да ересек адамның дамуындағы ең биік қол жеткізулер.

Адамның мәнді күштерді қолдану үрдісін зерттеумен гуманистік психология айналысады. Оның өкілдері: Г. Олпорт, А. Маслоу, К. Роджерс - адам табиғи жаратылысы бойынша үздіксіз дамуға және өзін – өзі жетілетін потенциямен өкілетті; адам сыртқы детерминациядан құндылықтар мен міндердің арқасында белгілі бір дәрежелі бостандыққа ие, – деп түсінеді. Бұл авторлар мәнді күштерін толық түрде қолдану мүмкіншілігіне әкелетін адамның тұлғалық ерекшеліктерін анықтаған. Г. Олпорт мына тұлғалық белгілерді атап өтті: кең шекаралы «Мен», жылы лебізді, жүрекке жақын қарым – қатынастарға икемді, эмоцианалды алаңдамаушылық, өмірлік жағдайларды шынай қабылдау, сонымен қатар, өзін – өзі тануға, әзіл қабылдауға және тұтас өмірлік философия. Өз кезегінде А.Маслоу «өзін өзектендіретін тұлға» сипат белгілерін атап кетті: сергек қабылдау, терең тұлғааралық қатынастар, өзін және басқаларды табиғат, мәселелерге зейінін сала білу және т.б. Ақырында К.Роджерс «толыққанды жұмыс істейтін адамдарға» бес жалпы сипаттама берді: жаңа жағдайларды көруге ашықтық, экзистенциялық өмір, ағзалық сенім, эмпирикалық бостандық пен кретивтілік.

А. А. Бодалев пен В. Т. Ганжинаның пікірінше жоғарыда айтылып өткен, өзін – өзі өзектендіретін ересек адамның сипаттамалары, бізге жай «нормаға сай» дені сау тұлғаны көрсетіп жатыр, бірақ ойлағандай батыс авторлар әдетіне сай, яғни өздерінің қызығушылықтарын қорғай алатын және жалпы игіліктер қызықтырмайды. Акме басқа сипаттамаларды береді: акме – бұл, тек қана тұлғаның түрлі қызығушылықтары ғана емес. «Акме – бұл, біріншіден жалпы адамзаттық құндылықтарды берік және үйлесімді ұғыну. Акме – өзіне деген билік, өмір құру стратегиясы, алда ойластырған ойдан қарағанда жаңа, қиын мақсаттарды жүзеге асыру мақсатындағы тұрақты қозғалыс, нәтижесі тек өзіне ғана емес, қоғамға қажетті. Акме – бұл, адамның өзінің дамуы үшін жасаған орта, шынайлықтың белсенді түрі. Акме – бұл, шынайылық, жақы ойластырылған немесе интуитивті тұрде шешім қабылдау, айналасындағылардың ойынан бөлек шешім қабылдау мен обьективтілікке ынта».

Әрине, тұлғалық акме өз негізінде әр түрлі адамдарда рухани – адамгершілік құндылықтары бірдей болмайды, олардың әрбәреуінде өз құндылықтары болады. Бірақ бұл әр адамның нақты ерекшелігіне байланысты. Бір адамдарда обьективті және субьективті факторлар, тұлғалық дамуының шартты белгілері. Қарым - қатынаста бір – біріне қатынасында тұлғаны сипаттағанда бірінші кезекке жоғары мәндегі адамгершілік шығады, басқаларда өзіне ұнаған, сүйген жұмысына деген терең қызығушылық, үшіншіден – Отанға деген жауапсыз сүйіспеншілік және оның игілігіне өзін беруге дайындық және т.б.

Адамның мәнді күштерін іске асыру үшін А.А.Бодолевтің пікірінше адамгершілік құндылықтарда ар намысының дамуы акмеге жетуге көмегін тигізеді. Мысалға, адам өзінің өмірілік мәнің неде көреді, қандай тәсілдермен оны жүзеге асырады, қол жеткізгендерден оны не қанағаттандырады – бұның барлығы айқын түрде ішкі әлеміне әсер ететінің орнатқан.

А.А. Бодалев өте маңызды тұлғалық механизмді атап өтті, ересек адамның мәндік күштерін іске асыруға айқындық береді. Күнделікті мен күнделікті қарым-қатынастағы бұл өзгеріс Мен және оның жоғары Мен: күнделікті деңгейдегі адамның санасында өзгеру, мен күнделікті Мен деңгейіне дейін оның рухани мотивациясы, азаматтық және шығармашылық әлеуеті жоғары екендігін көрсетеді, ол оның бүкіл әлемдегі қарым-қатынастарының ансамблі және оның іс-әрекеттерінің басқаларға оң ықпалын көрсетеді. Бұл жағдайда адам өзіндік істерде де, кәсіби жұмысында да көп болады. Ол жасаған жаңа шара арқылы ол айналасындағы әлемді, ол осы әлемде, оның мүмкіндіктері мен жауапкершіліктерін сезіне бастады.

Алайда, нақты күнделікті өмірде, кейбір адамдарда бұл мүмкіншілік ешқашан орындалмайды және олар тіпті ересек адамдар бола отырып, өмірінің барлық салаларында филистер өмірінің ауқымынан және олар үшін кәсіптік қызметті жүзеге асырудың кез-келген алгоритмінен тыс қалмайды.

Өзгелерде осы немесе басқа объективті және субъективті жағдайлардың бірігуіне байланысты өмір сүру жолдары бұзылып, іс-әрекеттердің өсуі байқалады және тривиальдық-күнделікті «Эго» деңгейінен олар үшін жоғары эго деңгейіне дейін әрекет етеді. Егер азаматтық аспектіні еске түсірсек, мысалы, кәсіби қызметтегі адамның патриоттық әрекеті немесе қаһармандық іс-әрекеті - бұл адам үшін қарапайым емес жұмыс жасау үшін, осы адамның өз жұмысында сүйенген технологиялық процесті сапалы түрде жаңартуы үшін және т.б. Үшінші - осындай фаза, бейнелеп айтқанда, өмір көлденең жолмен қозғалыс түрінде рынды және күнделікті, сөйлейтін, жоғары өзін деңгейінде өмір ұмтылу дейін фаза үзілуі, көптеген болуы мүмкін. Соңында, біз қашан өмірлік функциялары күнделікті «эго» деңгейінде барлық тән емес, бірақ әдетте ретінде, адам ретінде адамның барлық негізгі «көріністеріне» жоғары өзін-өзі ол үшін үздіксіз алға қозғалысы болады осындай нұсқада өмір адамның өту жолын кездестіруге болады жеке тұлға ретінде және жұмысшы-шығарушы ретінде. Егер адам өмірінің «сценарийі» мен оның іске асырылуын бағалайтын адам-стратег, күнделікті «эго» тарының психологиялық шекараларын ғана жеңіп қана қоймай, оның өмір сүруіне бастайды, ол өзінің жоғары азаматтық және (немесе) толық шығармашылықпен ғана туындауы мүмкін.

Тұлға қайталанбас. Оның көріністері әртүрлі: әлеуметтік-ашық және жабық тар шеңбер қатынастарында жабық; белсенді және пассивті, белсенді емес; альтруист және эгоист; тәуелсіз және тәуелді; жасаушылар мен бұзушылар; үйлесімді және қарама-қайшы және т.б. Түрлердегі айырмашылықтар келесі факторлармен анықталады: 1) адам мен қоғам арасындағы байланыстың толықтығы, тереңдігі, әртүрлілігі; 2) қоғамдық қызметтің әр түрлі нысандарын дамытудағы адам қызметі; 3) жеке тұлғаның әлеуметтік қызметтің және қатынастардың субъектісі ретінде дамуының тиімділігі; 4) адамның саналы ұйымының оның қоғамдық өмірінің деңгейі; 5) жеке тұлғаның ішкі қасиеттерінде прогрессивті және регрессивті әлеуметтік үрдістерді сынау шарасы; 6) жеке тұлғаның әлеуметтік маңызы бар позицияларының тұрақтылығы мен көлемі; 7) қызметтің өнімділігі мен жасалған өзгерістердің ауқымы әлеуметтік қарым-қатынаста және өз өмірінде адам.

Ішкі потенциалды іске асыру мүмкіндігіне ие адамның жеке құрылымы келесі: қызметі өнімді, жетілген кәсіби, әлеуметтік белсенді, жетілген, моральдық, эстетикалық, өміріне саналы көзқарасы, жеке тұлғаның жетілген қатынасы толысқан зияткерлік тәсіл.

Ересек кезеңдегі тұлғаның дамуы. Жетілген тұлғаның ерекшеліктері. Отандық және шетелдік психологтардың айтуынша, тұлға ересек жаста дамуға қабілетті. Л.А. Петровскаяның айтуынша, бұл әлеуметтену процесіне байланысты. Ересек адамның тәжірибесін қайта қараудың маңызды себебі өзіңе жақындауға, өзіңіздің ішкі табиғатыңызға неғұрлым тығыз сәйкес келуге ұмтылуға болады. Егер адамның мәселесін жеңілдетпесек және оны анықтау үшін оны азайтпайтын болсақ, адамның психологиясының дәл түпнұсқасының, жеке басының (А. Маслоу) бар екендігі туралы тезисін қабылдайтын болсақ, баланың социализациясы әр түрлі жағдайларға байланысты оның бұзылуымен, бұрмаланған дамуымен байланысты болуы мүмкін екенін мойындау керек. Баланың бастапқы әлеуметтенуіне қарағанда, сыртқы жағынан бағдарланған - ересек адамның әлеуметтенуі бірінші кезекте өзін-өзі тану, бұл өздігінен білім. Гуманистік психологияда өзін-өзі тану мәселесіне баса назар адамның таңдау еркіндігі туралы тезиспен байланысты. Түпнұсқа (түпнұсқалық) әрбір жағдайдың мүмкіндіктерін зерделеуді және адамның нақты құндылықтарын, қажеттіліктерін, сезімдерін және т.б. білдіретін таңдауды жүзеге асырады. Осылайша, өнімді таңдау адамның өз әлеуетіне көп немесе аз жетілдірілген бағыттылығын негіздейді.

Осы көзқарас шеңберінде өзін-өзі ақпараттандыруды кеңейту өздігінен дамудың ең қажетті шарты болып табылады. Өзіңізді арнайы шындық, мағыналы және лайықты зерттеу ретінде, айналаңыздағы әлемнен кем емес, ең алдымен өз проблемаларын шешу жолдарын іздестіруге тырысыңыз, бұл тәсілдің маңызды екпіні. Осылайша, ересек адамның әлеуметтенуі табиғаттағы субъективті, таңдауды жүзеге асыру арқылы өзін-өзі дамыту - кіммен болу керек, кім болу керек, кіммен болсын, т.б. Бұл нақты жеке жағдайлардағы қызметті таңдау еркіндігі ғана емес, сондай-ақ өзінің психологиялық сыртқы түрі, денсаулығы немесе ауру - жалпы өмір сүру тәсілі. Бұл сөздің кең мағынада өздігінен реттелуін білдіреді. Әрине, ересек адамның әлеуметтенуінің субъективтілігіне ерекше назар аудару баланың әлеуметтенуінің субъективтік сипатын жоққа шығару дегенді білдірмейді, ал баланың қол жетімділігі бар, бірақ бастапқы және қайталама социализацияның толықтығы, субъективтілігі дәрежесі әртүрлі болады.

Ересек адамның өзінің психологиялық әлеуетіне айналуы оның өмірінде не бола алатынына ұмтылумен байланысты болуы мүмкін. Мысалы, адамгершілік психологияның негізін қалаған Д.П. Успенский адамның ықтимал эволюциясы туралы идеяны негіздей отырып, оны «адамның күш-жігері жоқ, белгілі бір ішкі сапа мен ерекшеліктерді дамыту, әдетте дамымай қалады және өз-өзінен дами алмайды» деп түсінеді.

Ересектердің өздерінің дамыған психологиялық әлеуетіне берілген өтініштерінің белгілі бір түрлері, әдетте, күнделікті өмірде өздігінен, кездейсоқ түрде ұсынылады. Бірақ олар көп немесе аз тұрақты, жүйелі, мақсатты болуы мүмкін. Осының негізгі бөлігін «оятуға ұқыпты сана» феномені ретінде анықтауға болады (К. Юнгтің термині). Бұл жолда ең негізгі терминдер ретінде негізгі көріністерді өсіру және өзінің бейсаналықпен үйлесімді байланыс орнату деп атауға болады.

Бірқатар авторлардың пікірінше, жеке тұлғаны дамыту жеке тұлғаның өзін-өзі анықтау процесіне байланысты, яғни өзін-өзі жүзеге асыру ықтималдығын арттыруға бағытталған қызмет. Өзін-өзі тану тек Мен-нің нақты оң (позитивті) жеке мағынасы болған кезде ғана мүмкін болады. Жеке адамның өзіндік мағынасы бар екенін өзі білетіндіктен, өзін-өзі анықтау процесін «жабу» функциясын орындайтын адамның өзіндік мағынасы бар, ол белгілі бір мағыналық көздерді дамыту және іске асыру қабілеті мен қабілеттілігін, сондай-ақ осы өзін-өзі ақтау арқылы жүзеге асатындығын көрсетеді. Өзін-өзі белгілеу екі процесті қамтиды: белгілі бір сатып алынған және жобаланған жобалауға немесе өмір мазмұнына қатысты күтілетін өзін-өзі тиімділіктің тиісті деңгейіне негізделген өзін-өзі бағалаудың жеткілікті деңгейін қалыптастыру; күтілетін жетістіктердің бірі ретінде қарастырылатын жеке қасиеттер мен сипаттамаларды түсіну және қабылдау. Соңғысы өзіндік жеке тұлғалық Мен мағынасын табудан басқа ештене емес.

Даму психологиясы ересек адамның дамуына ғана емес, жетілген тұлғаның негізгі сипаттамаларына да қызығушылық тудырады.

Психология дамыған тұлғаның осындай қасиеттерін дамыған жауапкершілік сезімі, басқа адамдарға қамқорлық жасау қажеттілігі, қоғамның өміріне белсене араласып, олардың білімін және қабілеттерін тиімді пайдалану, басқа адаммен психологиялық жақындығы, өмір бойындағы түрлі өмірлік мәселелерді конструктивті шешу үшін ерекшелендіреді, толық өзін-өзі жүзеге асыру. Әлбетте, дамудың әлеуметтік жағдайы жетілген адамның мінез-құлқын айтарлықтай анықтайды. Мәселен, М. В. Гамезо соавторлармен бірге жетілудің шешуші белгісі адамның жауапкершілікті сезінуі және оған деген ұмтылысы екенін айтады.

Психологиялық жауапты тұлға - өз өмірінің мазмұны үшін жауапкершілік алатын және ең алдымен өзіне және басқа адамдарға жауап беретін адам. Жетілген адам қартайған жасқа толған ата-анасы мен өз балалары арасында ортақ позицияны алады, сонымен бірге олар тәуелсіз өмірдің шетінде тұр. Егер отбасында, бір шатырдың астында, үш ұрпақ болса, онда отбасының өмірін күрделі қайта құру керек. Жауапкершілік ересек адамға отбасының басын құрайтын отбасындағы өмірдің (рухани, материалдық және т.б.) барлық жағынан жетілген ұрпаққа беріледі. Жетілген адамдар құндылықтары қоғам өмірінде жетекші рөл атқарады: жетілген адамдар өздерінің талғамдарын, өмір салтын, қызмет ету стилін және т.б. растай алады. Жетілген адамның құндылықтары қоғам өміріндегі басты рөлді ойнайды: жетілген адамдар өзінің талғамын, өмір салтын, қызмет ету стилін және т.б. бекітуге қабілетті болады. Осы жастағы адамдардың көпшілігі кәсіби және қоғамдық мансаптың шыңына жетеді, олардың қолында ең көп басқарылатын функциялар қоғамдық өмірдің түрлі салаларын, мемлекеттің әкімшілік құрылымдарында.

Отандық психологияда жетілген тұлғаның ең маңызды көрінісі ретінде оның қызметі (субъектінің өзінің шегінен асып кетуі, қызметтің саласын кеңейтуі, жағдайдың талаптары мен рөл регламенттерінен тыс әрекет ету) туралы айтылады; жеке тұлғаның бағыттылығы (мүдделердің себептері, нанымдары, идеалдары тұрақты үстемдік жүйесі сипатталады); адамның санасы мен мінез-құлқын анықтайтын терең семантикалық құрылымдар; шындықпен қарым-қатынас туралы хабардарлық деңгейі, сондай-ақ жеке адамның көзқарасы, көзқарасы мен көзқарастарының сипаттамалық құрылымы. Жетілген тұлғаның жеке әрекеттеріне өзін-өзі тану және субъективті түрде өзін-өзі ұсыну жүйесінің өзіндік тұжырымдамасы ретінде, өзінің жеке басының бірлігін және сәйкестігін қамтамасыз етіп, өзін-өзі бағалау, өзіндік сенім мен өзін-өзі таныту деңгейін қалыптастырды. А Л Леонтьевтің айтуынша, жетілген тұлғаның әлеммен байланыстың кең жүйесімен, қызмет мотивтерінің иерархиясының жоғары деңгейімен және жалпы мотивациялық желілердің тұрақты конфигурациясы ретінде түсіндірілген жалпы құрылымымен сипатталады.

Жетілген тұлғаның терең сипаты шетелдік психологтардың еңбектерінде берілген. Жетілген тұлғаның өзін-өзі кеңейту қасиеті болуы керек. Бұл өмірдің дереу қажеттіліктері мен міндеттеріне байланысты болмауы керек дегенді білдіреді. Адам түрлі қызмет түрлерінің кең ауқымына қатыса алады және оларды пайдаланады. Қанағаттанушылық пен бұзылу әртүрлі және әртүрлі, шектеулі және стереотиптерден тұруы керек. Бұл өзін-өзі кеңейтудің маңызды ерекшелігі - болашаққа арналған жоспарлар: жоспарлар, үміт. Піскен адам басқа адамдармен тығыз қарым-қатынаста және шағымданбаған қарым-қатынастармен сипатталады және эмоционалдық қауіпсіздікті және өзін-өзі қабылдауды қолданады. Жетілген тұлғаның өзі де (өзін-өзі тану) және сыртқы шындыққа шын мәнінде қарайды. Ақыр соңында, жетілген адам өмірлік философиясын игереді.

Э Эриксон бойынша, жетілген адам негізгі сипаттамасы қоғамның дамуына практикалық немесе теориялық қосқан үлесі арқылы, олардың балалары арқылы келесі ұрпақ әсер мақсатында көрінеді генеративті болып табылады, қажеттілік, олардың іс-әрекеттері үшін, басқа адамдар өз тағдыры үшін жауапты болып табылатын қамқорлық, және сондай-ақ жақын адамдарының тағдырына, қоғамның өміріне қатысу қабілетіне байланысты. өнімді қоғамдағы айналысуға еместігі өзі жеке тоқырау және сіңіру үшін, Э Эриксона сәйкес, әкеледі.

Кәмелетке толмаған адамның жетілу проблемасына байланысты А.А. Бодалев ересек және жетілу түсінігі бірдей емес екендігі туралы пайымдау керек. Сіз ересек жасқа жете аласыз және жетілмеген жеке тұлға болмайсыз. А.А. Бодалев былай деп жазады: «Егер ересек адамның жетістігіне жеткен адам әртүрлі жағдайларда әмбебап нормаларға сәйкес әрекет етсе және өмірдің негізгі құндылықтары өз құндылықтарына айналса, сондықтан оның жеке тұлғалық жетілуіне сенімді бола аласыз. Басқа жағдайларда, ол тек нормативтерді сақтаған кезде, басқалары қатаң ескермейтін болса, ол белгілі бір құндылықтарға ие, бірақ өз әрекеттерімен дәлелдейтін басқа адамдарға өз жеке қарым-қатынастарында жартылай ғана жетілген деп айтуға болады».

Жетілген адам бола отырып, ішкі дағдарыстарды болдырмау қиын жол. Ересек адамның даму кезеңінің айрықша маңыздылығы - әлеуметтік қарым-қатынастардың барлық түріне кіретіндіктен, адам өз тақырыбына айналады, айналасындағыларға өзінің көзқарасын саналы түрде қалыптастырады. Піскен тұлғаны қалыптастырудың маңызды сипаттамасы оның қызметінің жемісті, өнімді кезеңі болып табылады. Адамның жағдайлары, іс-әрекеттері, жетістіктері, өнімдері, әлеуметтік әсерлері оның субъективтілігі болып табылады. Сонымен қатар, адамға «менің өмірімнің құндылығы» ретінде ұсынылатын өнімдердің әлеуметтік құндылығы мен әсерлері маңызды. Адамның әлеуметтік әлемде жасаған өзгерістері өзін өзі таниды, ол өзінің өмірінің шынайы деңгейін, ішкі қарама-қайшылықтарды, өзін-өзі дамытудың алғышарттарын, өзін-өзі өзгертуді көрсетеді. Адам ең жақсы өмірлік жетістіктерін белсенділікпен, мінез-құлықта, жаңа деңгейде қарым-қатынаста, өмірге жаңа қатынастарда пайдаланады.

Адамның бүкіл өмір жолы адам өмірінің осы кезеңінде немесе нақты өмір жағдайында ішкі жанжалдар негізінде жатқан табиғаты бойынша әртүрлі қайшылықтардың үздіксіз қалыптасуы мен шешілуі процесінде қалыптасады және дамиды. Ішкі қақтығыс жағдайында адам өзінің бүкіл мінез-құлқының күрделі шиеленісін бастан кешуде. Бұл шағым дереу пайда болмайды, бірақ біртіндеп жинақталады. Бір сәтте салыстырмалы әлеуметтік-психологиялық теңгерім бұзылады, бұл қиындықтарға, негізгі іс-әрекеттердегі асқынуларға (ересек адам өндірістік мәселелерге психологиялық ыңғайсыздықты, әріптестерімен, достарымен және бір-бірімен қарым-қатынас жасауды білдіреді). Бұдан әрі - өсіп келе жатқан: өмірдің ажырауы болғандықтан (адам қайшылықты шешпейінше өмірлік функцияларын орындай алмайды). Және бұл әлеуметтік-психологиялық қайшылықтар әлеуметтік бейімделу энергиясының қазіргі кездегі қорын айқындайтын соңғы шекке дейінгі шекке шиеленісетін өмірлік дағдарыс. Өмір жолының ортасында (35-40 жас) ересек адам «өмір сүру жолы қалай?», «Өмір сүру керек» деген сұрақтарға жауап табуға тырысады, «Неліктен мен одан әрі өмір сүруім керек?». Рас, әлеуметтік-психологиялық қайшылықтың пайда болуы үшін жақсы дамыған құрылым тұлғаны, оның өзін, жоғары сезім мен адамның құндылықтарын дамытудың жеткілікті жоғары деңгейі. Ересек адам алдында оның өзін-өзі жетілдіру үшін бірқатар маңызды міндеттер бар: балалары үшін ең жақсы ата-ана болу, кәсіби биіктерге, қоғамдық өмірге өзін танытуға, досымен сатқындық жасауға, қарым-қатынастағы басқаларға қызықты болуы және т.б. Мұның бәрі өз бетімен тұрақты жұмыс істеуге, мінез-құлықтағы кемшіліктерді жоюға, өзін-өзі жетілдіруге қажеттілік тудырады.

Қырық жасқа жақындағанда, адам өмірінің армандары қаншалықты өзгеше екенін түсінуге кіріседі, олардың орындалу барысы мен нәтижелерімен. Өмір, әдетте, әлдеқайда қатал, жастарда ойластырылған жоспарларға өз түзетулерін енгізеді. Уақыт өте алға жылжиды, ал ересек адам өзінің қалаған нәрсесін жасайтын уақытқа ие болады және ол бір кездері әбден қабілетті болып көрінгеніне сенімді емес. Әркімнің табысты қайта құрылымдау мүмкіндігі жоқ, бірақ егер адам қиындықтарды жеңсе, онда ішкі қақтығыстар, әдетте, өзінің шығармашылық әлеуетін сақтап қалады, сонымен қатар сапалы жаңа биіктерге жетеді. Өмірдің орташа дағдарысы объективті себептерге ие және адам өміріндегі жағдайдың өзгеруін есепке ала отырып, адамның маңызды қайта құрылымдауын талап етеді.

Өмір ортасында құндылықтарды ақылға қонымды және жеткілікті қайта бағалау жеке тұлғаның терең жаңаруына, келесі кезеңде - «өтпелі кезеңге» (40-45-55-60) сәтті «кіру» үшін қолайлы алғышарттар жасауға мүмкіндік береді, тек өтеу мерзіміне ғана емес, қанағаттанудың артуына әкеледі ал кейінгі жылдары. Ересек жастағы дағдарыстың оң бастамалары бар, өйткені ол өздігінен білім алуға, өзін-өзі дамытуға, өзін-өзі жетілдіруге және психиканың сапалы жаңа формациясына ықпал етеді. Бірақ дағдарыстың бұл тәжірибесі қалай депрессия, тоқырау немесе құрылуына әкеледі - бұл адамның тікелей емес, оның бағытының нақты жағдайларына байланысты болады.

Мәселен, ересек адамның дамуында адамның әлеуметтік дамуының артуы, оны барлық адами ресурстарды жұмылдыруды, оның ішінде жеке адамның табиғи құбылыстарын талап ететін әлеуметтік қатынастар мен іс-әрекеттің әр түрлі салаларына барынша қосу. Сонымен бірге, оның даму процесі адамның әлеуметтік белсенділігі мен өнімділігі деңгейіне және дәрежесіне байланысты. Ересек адамның дамуының негізгі кезеңі адамның негізгі субъектілерінің қалыптасуына, қарым-қатынас, таным және жеке тұлға ретінде жетілуіне жету үшін қолайлы болып табылады.

Психологиялық айырмашылықтар ерлер мен әйелдердің ересек адам дамуының ерекшеліктеріне қатысты қызықты деректер. Бұл деректерді американдық психологтардың зерттеулерінің нәтижелерінен дәйеклейтін боламыз, өйткені АҚШ-та осы жастағы зерттеу тарихы қазірдің өзінде өте маңызды және көптеген қызықты фактілер жинақталған.

Кемелденген ер адамдар. Ерлер өмірдің ортасына қол жеткізуге жеке түрде жауап береді, бірақ әлі де жалпы схема аясында. Ерлердің көпшілігі жұмысқа тұру үшін де, отбасыларына да қатысты. Олардың көпшілігі әдеттегі өмір салтын дамытты, бұл оларға барлық қиыншылықтар мен проблемаларды шешуге көмектесті. Фаррелл мен Розенберг ересек адамның дамуының 4 негізгі жолы бар деп санайды. Біріншіден, трансцендент-генеративті ер адамның жолы. Ол орта мерзімді дағдарысты бастан кешірмейді, себебі, өмірдің көптеген проблемаларына шешімдер тапқан. Мұндай адам үшін өмір ортасы өз мүмкіншіліктерін іске асыру және қойылған мақсаттарға жету уақыты болуы мүмкін. Екіншісі – (псевдоразвитый мужчина) жалған дамыған ер адамның жолы. Бұл адам кез-келген нәрсені қанағаттандыратынын немесе оның бақылауында екендіктерін көрсете отырып, проблемаларды шешеді; шын мәнінде, ол, әдетте, бағдарынан айырылғандығын сезінеді, тоқтап қалады немесе ол бәрінен де шаршайды. Адам өмірінің дағдарыс ортасында - үшінші жол - шатастырылып, оның бүкіл әлемі құлдырап тұрғандай көрінеді. Ол өзіне қойылатын талаптарды қанағаттандыра алмайды және проблемаларды шешеді. Кейбір адамдар үшін бұл дағдарыс дамудың уақытша кезеңі болуы мүмкін; басқалары үшін ол үздіксіз құлаудың басы болуы мүмкін. Дамудың төртінші жолы - кедей адамның жолы (путь обездоленного судьбой мужчины.). Мұндай адам өз өмірінің көпшілігінде бақытсыз немесе бас тартты және орта өмір дағдарыстарының белгілерін көрсетті. Әдетте ол проблемаларды шеше алмайды.

Кемелденген әйел адамдар. Орта жастағы еркектерге қарағанда әйелдерге арналған зерттеулер әлдеқайда аз, олар үшін өмір ортасы жиі өтпелі кезең және қайта бағалау уақыты болып табылады. Әйелдердің орташа жасқа дейінгі реакцияларындағы кең жеке айырмашылықтармен қатар, жалпы үрдістер бар, дәстүрлі түрде, әйелдердің кәсіби циклдегі орындарынан гөрі, отбасылық цикл ішінде өзін-өзі анықтайды.

Оқиғалар басталу уақытының тұжырымдамасына негізделген даму моделі орташа жастағы әйелдерге жақсы әсер етеді. Бұл отбасылық және кәсіптік циклдардағы басты оқиғалардың басталу уақыты мәртебені, өмір салтын және орта жастағы әйелдерді таңдауды - олардың негізгі әрекеттерін, қуаныш пен қайғы-қасіретті, әріптестер мен достар шеңберін анықтайды. Некеге отыруды және 40 жасқа толмаған баланың туылуын кейінге қалдыратын әйел мансапқа жету үшін мұны жиі жасайды. Бала туылғаннан кейін, ол балалық шағынан бірнеше жыл өткен соң қайтадан жұмыс істей бастайды. Егер ол отбасын толыққанды кәсіби қызметпен біріктіру туралы шешім қабылдаса, ол қартайған жастағы кедейлікті бастан кешіру мүмкіндігін азайтады. Рөлдегі қақтығыстар мен рөлдердің кернеуінің ерекшелігі оқиғалардың пайда болу уақытымен анықталады. Бір рөлдің талаптары басқа біреудің талаптарына қайшы келгенде рөл қайшылықтары орын алады. Орта жастағы әйелдер үшін ортақ қақтығыстар болып табылады, себебі олар отбасыларға да, жұмысқа да уақыт табуға қиындық туғызады. Қақтығыс рөлінен айырмашылығы, рөлдердің шиеленісі сол рөлдегі тым көп талаптармен байланысты. Әр үш жасөспірім баласына әрдайым көңіл бөлуге тырысатын анасы балалардың ешқайсысын қанағаттандыра алмайтындығын сезуі мүмкін.