Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

- 3.1 Сәби дағдарысы

Жаңа туған нәрестенің дағдарысының маңызы туралы Д.Б. Эльконин толығырақ сипаттады. Оның айтуынша, өмірге келудің өзі дағдарыс болып саналады, себебі туылған бала мүлдем жаңа өмір сүру жағдайына тап болады. Психоаналитиктердің зерттеуінше, адамның барлық кейінгі өмірі туылған кезде сезген ауыртпашылығының мөрі болып есептеледі.

Жаңа туған нәрестің айқайы - оның алғашқы тыныс алысы, мұнда әлі психикалық өмір бастау алмайтын кезең. Жатыр ішінен жатырдың сыртқы өміріне дейін ауысуы, баланың барлық физиологиялық механизмдерін қайта құрылымдау болып табылады. Ол суық және жарық ортаға түседі, жаңа тамақтану және оттегі метаболизміне көшеді. Болып жатқан жаңа құбылыстар бейімделу кезеңін қажет етеді. Бейімделу кезеңінің алғашқы күндерінде жаңа туылған нәресте салмағын жоғалтады. Бірінші тыныс алудан кейін баланың тыныс алу аппараты автоматты түрде жұмыс істей бастайды. Суыққа бейімделу механизмі әлдеқайда нашар жағдайда болады. Жұмыс істейтін жалғыз механизм - бұл «құрсақішілік» тұрақтылығын қабылдау, егер баланы қайта орайтын болса, яғни жылу беру аймағының төмендеуіне үйрене бастайды. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бала тамақтанудың дайын механизмімен туады екен. Элконин бұл мәлімдемеге қарсы болды, өйткені бала қалай соруға керектігін үйрену керек. Бұл өте күрделі механизм: ауыз қуысы вакуумды сору сорғысы ретінде жұмыс істейді, еріндері қысымның өзгеруін қамтамасыз етеді және баламалы қысымды теңестіріп жұмыс істейді. Туу сәтінде басқа тіршілік иелеріне қарағанда ең дәрменсізі, ол-адам баласы. Бұл жетілмегендік - тек ең жоғарғы реттеуіш ғана емес, сонымен қатар жаңа әлеуметтік жағдайдың пайда болуына әкелетін физиологиялық механизмдердің көптігі. Психология үшін жаңа туылған нәрестенің жетілмегендігі түбегейлі маңызды болып табылады. Бала дүниеге келген кезде алуан түрлі мінез-құлықпен, өзіне тән іс-қимылмен келеді. Ол белгілі бір шартсыз рефлекстермен қаруланған болады, мысалы: құшақтау рефлексі, итеру рефлексі. Дегенмен, адам баласының жануарлардың баласынан айырмашылығы шартсыз рефлекстер адамның мінез-құлқының көрінісін қамтамасыз етпейді, ал жануарлардың шартсыз рефлекстерінің күрделі жиынтығы ересек адамның белсенді қорғаныс, аңшылық, ана мен басқа да реакцияларға қажетті қалыпты өмір болады. Нәрестелік кезең органикалық қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған (оттегі, тамақ, жылу) төзімді, инстинктивті мінез-құлық көріністерін таза түрде сақтауға мүмкіндік беретін адам өміріндегі жалғыз кезең. Алайда бұл органикалық қажеттіліктер нәрестенің психикалық дамудағы негізін құра алмайды, олар тек баланың өмір сүруін қамтамасыз етеді. Шартсыз рефлекстер алдағы уақытта мінез-құлықта бекітілмейді, олар жойылады, өйткені адамның мінез-құлқының барлық түрлері өмір жағдаяттарына байланысты түзеліп отырады. П.Я. Галперин инстиктің жоғалуы онтогенезде маңызды психологиялық салдар болып табылады деп тұжырымдаған. Ол антропогенез барысында адам мен оның табиғи ортасы арасындағы әлеуметтік қарым-қатынас жүйесі (әлеуметтік әсер ету әдісі, идеология) жойылғанын және осыған байланысты инстинктивтік қатынастың жүйелі түрде тыйым салынатынын атап өтті. Нәтижесінде жаңа мінез-құлық құрылымы пайда болады: қажеттіліктері биологиялық сипатын жоғалтады және органикалық болады; мұқтаждықты қанағаттандыратын нысандар ынталандырылған күйде қалады. Қажеттілігін қанағаттандыратын нәрселер, оның қоршаған ортасына байланысты болады. Органикалық қажеттіліктер нысанның немесе мінез-құлық нысандарының алдын-ала белгіленбейді, ал биологиялық қажеттіліктер өмірдің түрін анықтайды. Органикалық қажеттілік оны алдын ала анықтайды, бәрі де тәрбиеге байланысты, сондықтан қажеттілік қанағаттандырылғандықтан, ол қоғамда дамыған жолдармен белгіленеді. Адамның табиғатын түсіну үшін Гальперин баланың мінез-құлығының биологиялық маңызды емес екенін атап өтті. Д.Б. Эльконин атап өткендей, баланың жаңа туған кезеңінде оны ересек адамнан бөлек қарастыруға болмайды, себебі бала әлі ересек адаммен қарым-қатынас жасаудың құралы емес. Д.Б. Эльконин жаңа туған нәрестенің аяқталу мерзімі туралы мәселе қайшылықты болып қалатынын айтты. Көзқарастың үш түрі бар:

1. Рефлексиялық көзқарасқа сәйкес, бұл кезең баланың барлық негізгі анализаторлардан рефлекстерді (бірінші айдың аяғы - екінші айдың басы) байланыстырған сәтінен бастап аяқталады.
2. Физиологиялық көзқарас баланың бастапқы салмағын, яғни қоршаған ортамен тепе-теңдік орнаған сәттен бастап, осы кезең аяқталатынын болжайды.
3. Психологиялық ұстаным осы кезеңнің аяқталуын баланың ересек адаммен қарым-қатынасы (1,6-2,0 ай)

Мұндай өзара әрекеттесудің негізгі нысандары - ересектерге шақыру жасайтын сигналдар болып табылатын баланың ерекше қозғалысы. Балаға қатысты кейбір іс-әрекеттер жасайды және осындай алғашқы мәнерлеу қозғалысы адамның бет-жүзінде баланың күлімсіреуінің пайда болуы. Д.Б. Эльконин ересек адаммен баланың өзара бірлігін балаға мейлінше жайлылық жағдайын сыйлайтынын айттты. Қолайсыздық сигналы ересек адамдарда тиісті әрекеттерді тудырады. Және сигналдар жайлылықтың болмауына байланысты болуы мүмкін. Ересек адамның бет-бейнесі баланы «бақытты» күйге бөлейді – бала риза болып, күледі. Күлімсіреу - жандандыру кешенінің орталығы болып есептеледі. Бұл жағдайда бала тек күлімсіредіп қана қоймайды, ол ересек адамға өзінің бүкіл денесінің қозғалуымен жауап береді. Нәресте әрдайым қозғалыс үстінде, ол эмоционалды түрде жауап қайтарып отырады. Дамудан кешеуілдеп қалған балалар, әсіресе эмоциалды түрде жауап беруде артта қалады. Баланың алғашқы мінез-құлық әрекеті келесі психикалық дамуына байланысты барлық нәрсе үшін шешуші фактор болып табылады.

М.И.Лисинаның жетекшілігімен жүргізілген зерттеулер бала мен ересек арасындағы қарым-қатынас жаңғыру комплексі алғашқы акті болып табылады. Тек сонда ғана (4 айға дейін) нәресте «Жаңа» реакцияларға ие болады. Ол баланың барлық манипуляциялық әрекеті үшін алғышарт ретінде пайда болады. В.Д. Элькониннің жаңғыру кешенінің мазмұны мен маңыздылығы туралы ұстанымы бірегей емес. Мәселен, В.С. Мухинаның ойынша, балаға қарап тұрған ересек адамға, бала қарап күледі, аяқтарын және қолдарын қимыладатады, ақырын дыбыстар шығарады, осының бәрі жаңғыру комплексіне жатады. Қайта жаңғыру комплексі пайда болуы жаңа туылған сәби кезеңі мен нәресте кезеңінің шекарасы болып табылады. Барлыұ психологтардың зертеуінше, баланың бетіндегі күлімдеу сәбидің дағдарысының кезеңіне біртабан жақын болады. Осы сәттен бастап ол жеке психикалық өмірін бастайды (1,6-2,0 ай). Баланың психикалық дамуы, ең алдымен, ересектермен қарым-қатынас құралдарын дамыту болып табылады.

Д.Б. Эльконин сын кезеңде орын алған қиялдың пайда болуына себеп болатындығын және тұрақты кезеңдегі кейінгі дамудың жалпы жолын білдіретінін атап өтті.