Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

3.7 Жастық шақ (17-18 – 23 жас)

Жастық шаққа жалпы сипаттама. Әлеуметтік даму жағдайы. Жастық шақ – жасөспірімдік кезеңнен, тәуелсіз ересек өмірге ауысуына сәйкес келетін даму кезеңі. Бұл жағдай, осы жастың әлеуметтік дамуын анықтайды: жасөспірім, бала мен ересек адам арасындағы аралық жағдай. Бала жағдайы, онық ересектерге тәуелділігімен сипатталады, сонымен қатар оның өмірлік іс-әрекетінің ең басты мазмұнын және бағытын анықтайды. Баланың орындайтын рөлі, ересектердің рөлінен өте жақсы ерекшеленіледі, және оны екі жақ бетте жақсы біледі. Өмірлік белсенділіктің күрделілігімен байланысты жасөспірімнің диапозонының кеңеюі, әлеуметтік рөлдері мен қызығушылығы артып қоймай, оның сапалы өзгерістері байқалады. Сонымен қатар, тәуелсіздік, жауапкершілікпен байланысты ересек адамдардыңрөлдері пайда болады. 14 жаста ол төлқұжат алады, 18 жаста – ол некеге тұру және сайлау құқығына ие болады. Жасөспірім қылмыстық құқық бұзушылыққа жауапты болады. Көбінесе бұл жаста еңбек қызметін бастап, қандай мамандақ таңдауды ойлайды. Жасөспірім, ересектік статустың элкменттерімен қатар, балалық шақтағы тәуелділікті де сақтайды. Материалдық жағынан жоғары сынып оқушысы әлі ата-анасының қамқорлығында болады. Мектепте оның ересек адам екенін ескертеді, бірақ одан үнемі бойсұнуды талап етеді. Бұл жағдай, мектептен тыс уақыттада байқалады, әсіресе тек он алты жастағыларды емес, жиырма жастағыларды да ересек деп санамайтын жерде. Белгісіздік жағдай (оларды ересек адам ретінде қабылдайды немесе қабылдамайды) және қойылатын талаптар, жасөспірімнің психологиясында өзгеріске ұшырайды.

Жасөсірімдердің хронологиялық шекаралары психологияда әртүрлі анықталады, көбінесе зерттеушілер ерте жастық шақты бөліп қарайды, яғни (15-18 жасқа дейін) және кеш жастық шақ (18-23 жасқа дейін). Психологияда ең көп зерттелген ерте жастық шақ - жоғары мектеп жасы. Дегенмен, ол жастық шақтың екінші сатысынан ажыралуы мүмкін емес, өйткені әлеуметтік даму жағдайымен айқындалатын, маңызды өсу міндеттері тұтас алғанда бүкіл жасқа дейін созылады. Жастың жалпы сипаттамасын анықтайтын міндеттер, төменде берілген. Жастық шақтың соңына қарай адамның физикалық жетілу процесі аяқталады. Бұл кезеңнің психологиялық мазмұны кәсіби өзін-өзі тану және ересек өмірге ену міндеттерін дамытуға байланысты. Ерте жастық шақта когнитивті және кәсіби мүдделер, жұмысқа деген қажеттілік, өмірлік жоспарларды құрастыру, әлеуметтік қызмет қалыптасады. Жастық шақта онтогенездің алдыңғы кезеңдерінің ересектерге тәуелділігі аяқталады және адамның өзін-өзі қамтамасыз етуі расталады. Құрдастарымен қарым-қатынаста, ұжымдық-топтық қарым-қатынас формаларының маңыздылығымен қатар, жеке байланыстар мен қатынастардың маңыздылығы арта түседі. Жастық шақ - құндылық бағдарлары мен идеалдарын дамыту, тұрақты дүниетаным, адамның азаматтық қасиеттері мен моральдық сананың қалыптасуының қарқынды кезеңі.

Жасөспірімдердің дамуындағы әлеуметтік жағдай осы жастың «тұрақты тұлғаның қасиеттері дамыған кезде концептуалды әлеуметтену» ретінде сипатталады, барлық психикалық процестер тұрақтанады, жеке тұлғаның тұрақты мінезі қалыптасады. Жастық шағында адам ең көп шығармашылық қабілетке ие, олар: ең тиімді жұмыс атқару, эвристикалық гипотезаларды қалыптастыру. Сондықтан ғылыми білімнің алуан түрлі салаларындағы прогресс, жастардың іс-әрекеттерімен байланысты. Жастар интеллектуалды және физикалық жұмыста ғылым мен техниканың ең заманауи және қазіргі заманғы салаларында зияткерлік қызметтің ең күрделі әдістерін игереді. Алған білімдері, дағдылары, дағдылары ғана емес, сонымен қатар олардың одан әрі дамуы мен шығармашылығы жетістіктерге де ие болады.

Жастық шақтың әр түрлі теориялары белгілі. Биологиялық теория жасты ең алдымен, ағзаның эволюциясының кезеңі ретінде, бұл биологиялық өсу процестері қалған барлық нәрсені анықтайтынын қарастырады. Психологиялық теория психикалық эволюцияның заңдарына, ішкі жан дүниенің ерекшеліктеріне және өзін-өзі тануға назар аударады. Психоаналитикалық теориялар жасөспірімдердің психосексуалды дамуының белгілі бір кезеңін көреді. Бұл теориялар жастарды, ең алдымен, жеке адам ретінде немесе жеке тұлға ретінде дамуының ішкі процесі тұрғысынан қарастырады. Бірақ бұл даму əр түрлі əлеуметтік жəне мəдени орталарда əртүрлі əдістермен ерекшеленеді. Әлеуметтік жастар теориясы оны бірінші кезекте әлеуметтендіру кезеңі ретінде қарастырады, бұл тәуелді балалықтан тәуелсіз және жауапты ересек белсенділікке көшу. Зерттеушілердің назарын адам сатып алатын әлеуметтік құндылықтарға, оның құндылық бағдарларына, жұмыс өміріне енуіне байланысты мәселелерге, яғни жеке психологиялық мәселелер әлеуметтік мәселелерден туындайтын мәселелерге баса назар аудару болып табылады.

Ішкі психология Л.С. Выготскийдің дамудың әлеуметтік жағдайының және жеке тұлғаны дамытудағы жетекші қызметтің ролін, сондай-ақ әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан үйлесімді және дамудың ішкі заңдарын ескере отырып, жастарды зерттейді. Сонымен жастық шақ - бұл тәуелсіздікке өту кезеңі, өзін-өзі анықтау кезеңі, ақыл-ой, идеологиялық және азаматтық кемелдікті алу деген сөз.

Жастық шақтағы жетекші қызмет. Ерте жастық шақтағы жетекші қызмет - кәсіби өзін-өзі анықтау. Жасөспірімдердің ерте жастағы өзін-өзі анықтауының психологиялық негізі ең алдымен жасөспірімнің ересек адамның позициясын қабылдауы, өзін қоғамның мүшесі ретінде тануы, әлемде өзін анықтау үшін, яғни өзін және оның мүмкіндіктерін түсіну және оның өмірдегі орны мен мақсатын түсіну. Кәсіби өзін-өзі анықтаудың психологиялық негізін құрайтын және мектеп оқушысының жаңа өмірге шығуына дайын болуының тағы бір маңызды факторы түлекке азаматтық саласында, жұмыста, болашақ отбасылық өмірде барынша толық орындалуына мүмкіндік беретін қабілеттер мен қажеттіліктердің болуы болып табылады. Бірінші кезекте коммуникация қажеттілігі және оның құрылу жолдарын меңгеру қажеттілігі, екіншіден, теориялық ойлау және ғылыми және азаматтық көзқарастың негізі болып табылатын теориялық сананың (ғылыми, этикалық, құқықтық) әртүрлі нысандарда өзін бағдарлау мүмкіндігі, сондай-ақ өзін-өзі саналы және сыни көзқараспен қамтамасыз ету, үшіншіден, жұмысқа деген қажеттілік және жұмыс істеу қабілетін қамтамасыз ету, шығармашылық негізде жүзеге асыруға мүмкіндік беретін өндірістік дағдыларды иелену.

Кәсіби өзін-өзі анықтау мәселесі күрделі және әртүрлі. Бұл мәселемен Н.П. Пряжниковтың жинақтаған көптеген мамандары айналысты. Автордың өзі құндылық-адамгершілік аспектісі, өзін-өзі ақпараттандыру және кәсіби құзыреттілік қажеттілігі болып табылатын кәсіби өзін-өзі анықтаудың материалдық-процедуралық үлгісін ұсынады. Н.П. Пряжниковтың айтуынша, кәсіби өзін-өзі анықтаудың негізін құрайтын психологиялық факторлар: әлеуметтік-пайдалы жұмыс құндылығы, елдегі әлеуметтік-экономикалық жағдайға жалпы бағдарлану, толыққанды өзін-өзі анықтау мен өзін-өзі жүзеге асыру үшін жалпы және кәсіби дайындықты қажет ету туралы хабардар болу, кәсіби қызмет әлеміндегі жалпы бағдарлау, ұзақ мерзімді кәсіби мақсатты (арман) бөлу және басқа да маңызды өмірлік мақсаттармен (отбасылық, жеке, бос уақыт) бөлу, таңдалған мақсаттарды білу, таңдалған мақсатқа жетуді қиындататын ішкі кедергілерді білу (дамыған рефлексия, өзін-өзі тану, өзін-өзі анықтау ).

Л.М. Митинаның пікірінше, кәсіби өзін-өзі анықтаудың негізгі факторы - бұл адамның қызметі, оның өзін-өзі жүзеге асыру қажеттілігі, ішкі әлемін түсіну және оны ашу, кәсіптік қызметте өзін-өзі жүзеге асыру үшін жаңа мүмкіндіктер іздеу. Кәсіби өзін-өзі тану процесі саналы түрде пайда болған сайын, адамның өмір жолы да, сол кәсіби өзін-өзі тану процесімен байланысты болады. Осылайша, С.Л. Рубинштейн бойынша, өзін-өзі тану мәселесі, ең алдымен, адамның өмір салтын анықтау мәселесі болып табылады. Жалпылама сөзбен айтқанда, ол адамның екі жолын көрсетті. Бірінші жолы - адам өмір сүретін тікелей байланыстардан тыс ,өмір сүрмеу. Бұл жерде адам толығымен өмірдің ішінде: оның барлық көзқарасы - жалпы өмірге емес, өмір құбылыстарына деген көзқарас. Екінші өмір жолы адамды өз шегінен тыс қабылдайды, ол өмірдің мән-семантикалық анықтамасының пайда болуымен байланысты.

С.Л. Рубинштейн өмірдің екі жолында, жастардың өмір жолын таңдаған кезде - өзін-өзі тану проблемасын бейнелейді. Рефлексияның даму деңгейіне, жеке тұлғаның өзін-өзі тануына, азаматтық қасиеттеріне, кәсіби мамандықты таңдауына және кәсіптік қызметтің жолына қарай екі модельге сәйкес жүзеге асырылуы мүмкін: бейімдеу моделі және даму моделі [8]. Бірінші үлгіге сәйкес, адамның өзін-өзі тануында кәсіби өзін-өзі анықтау мен кәсіптік қызметте бағынуға деген пассивті үрдісі басым болады. Болашақта мұндай маман, әдетте, күштерін үнемдеу туралы постулатты басшылыққа алады және кәсіби проблемаларды шешу алгоритмдерін қолданады. Дамуды басқа үлгіснде, адам өзінің кәсіби өзін-өзі шешуде және одан әрі кәсіби қызметінде күнделікті өмірдің үздіксіз ағынының шегінен шығып, өзінің еңбек және жалпы жұмысын көру, өз өмірін құрушы, өзінің бүгіні мен болашағын құруға ұмтылу болып табылады.

Онтогенездің осы маңызды міндеттері даму сатысында психологиялық шындықпен әр түрлі байланысты. Жеке тұлғаның жас ерекшеліктері жеке нұсқалар түрінде пайда болғаны белгілі, және бұл белгілі бір адамдарда әртүрлі деңгейлердің болу дәрежесін сөзсіз қабылдайды. один из характерных моментов развития современных старшеклассников состоит в крайней его неровномерности, неодновременности, которые проявляются как на межиндивидуальном уровне (в одном классе сталкиваются два юноши, оба 16 лет, но один практически взрослый человек, другой едва начинающий взрослеть подросток), так и на внутрииндивидуальном (разные системы организма созревают в разные сроки, не совпадает и время наступления физиологической, интеллектуальной, социальной зрелости). Қазіргі заманғы жоғары сынып оқушыларының дамуының өзіндік сәттерінің бірі оның жеке-дара адамда (сол сыныпта, екі жас жігіт - 16 жаста, бірақ бір ересек адам, екіншісі ересек өмірді енді бастағалы тұрған жасөспірім) және жеке адамда (әртүрлі адамда жүйелер мен кезеңдер әртүрлі жетіледі, физиологиялық, интеллектуалды, әлеуметтік жетілудің басталу уақыты сәйкес келмейді) деңгейінің көрінуі біркелкі болмауы. Мұндай жағдай оның мінез-құлқына және психикасына әсер етеді, көбінесе эмоционалдық бұзылулар мен даму қиындықтарының пайда болуында патогендік рөл атқарады.

Жалпы дүниетанымдық ізденістер өмірлік жоспарларға негізделген және нақтыланған. Жиі мектептің жоғары сынып оқушыларының өмірлік жоспарлары өте айқын емес және арманнан оқшауланбайды. Мектептің жоғары сынып оқушысы, өзін әртүрлі рөлдерде қойып көреді, бірақ өзі үшін бір нәрсе таңдауға шешім қабылдамайды және жиі өз жоспарына жету үшін ештеңе жасамайды. Жасөспірім қанша үлкен болса, оның шешім қабылдауы да неғұрлым қиын болады. Қиялдардың ішінен, фантастикалық немесе абстракті мүмкіндіктер жиынтығынан бірте-бірте нақты және қолайлы нұсқалар пайда болады, және олардың арасынан таңдау керек болады.

Өмір сүру жоспары - кең түсінік. Ол жеке өзін-өзі анықтаудың барлық саласын - адамгершілік мінез-құлық, өмір салты, шағымдар деңгейін және т.б қамтиды. Жоғары сынып оқушысы үшін ең маңызды, шұғыл және күрделі мәселе, мамандық таңдау болып табылады. Психологиялық тұрғыдан болашаққа бағытталған және толық емес сатылар арқылы, жасөспірім мектепте ауыртпалықты сезеді; мектеп өмірі уақытша, шындыққа жатпайды деп ойлайды, сонымен қатар басқа, бай және шынайы өмірдің табалдырығын көреді, оны қабылдайды және сәл қорқады.Ол осы болашақ өмірдің мазмұны, ең алдымен, оның дұрыс кәсіпті таңдауымен байланысты екенін жақсы түсінеді. Жасөспірім қаншалықты немқұрайлы болса да, оның мамандығын таңдауы оның негізгі және үнемі алаңдаушылығы болып табылады.