Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

1.Даму психологиясының теориялық мәселелері

1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері.

Даму психологиясы —бұл психиканың онтогенездегі даму мәселелері және психологиялық дамудың бір кезеңінен басқасына көшудегі заңдылықтары негізінде ауысу типтегі жетекші қызметі оқытылатын психологияның бөлімі. Психологиялық даму мазмұнының негізі талдаудың ерекше бірліктерімен анықталады, ол жас және даму кезеңдері.

Адамның жасы меңгерген мәдениет нысандарымен байланысты шешетін мәселерімен сипатталады, сондай—ақ психологиялық дамудың осы сатысында жаңа сапалы қызмет типтерімен және соған сәйкес психологиялық жаңаланулар туындайды және соның арқасында адамның санасын, оның қоршаған әлемге деген жалпы қарым—қатынасын және өзіне деген көзқарасын анықтайды. Осылайша, дамудың психологиясы адамның туғаннан кәрілікке дейінгі бүкіл онтогенезінде жастардың психологиялық мазмұнын анықтауға ұмтылады.

ХІХ ғасырдың соңына қарай даму психологиясы жеке тәуелсіз білім саласы ретінде қалыптасты. Бала психологиясы ретінде пайда болған даму психологиясы баланың психикалық дамуы туралы заңдылықтарды зерделеуге көп уақыт жұмсады және сонымен шектелетін, алайда заманауи қоғамның талаптары, психологиялық ғылымның жаңа жетістіктері, әр жасқа дамыту тұрғысынан қаралуына мүмкіндік беретін, онтогенетикалық процесті және пәнаралық зерттеулерді біртұтас талдау қажеттілігін анықтады.

Қазіргі уақытта даму психологиясы келесі бөлімдерден тұрады:

- балалар психологиясы (егде жастан бастап жасөспірімдікке дейін психикалық дамудың даму кезеңдерін зерттейді),
- жасөспірімдер психологиясы;
- ересектердің психологиясы;
- геронтопсихология (кәрілік психологиясы).

Даму психологиясының ең маңызды қағидаты - тарихтану қағидаты, ол балалық тарихы мен дамудың басқа кезеңдері мен қоғамның тарихы арасындағы байланыстарды зерттеу үшін онтогенездің сатыларының психологиялық мазмұнының ашылуын қажет етеді.

Психологиялық дамудың тарихи қағидаты әр жастағы хронологиялық негіздер мен сипаттамалардың статикалық емес екендігін көрсетеді: олар әлеуметтік және тарихи факторлардың әрекеті, қоғамның әлеуметтік тәртібімен байланысы.

«Балалық шақ» түсінігін тарихи талдауы П.П. Блонскийдің, Л.С. Выготскийдің, Д.Б. Элькониннің шығармаларында келтірілген, мұнда ұқсас табиғи шарттармен баланың қоғамның әрбір тарихи кезеңінде дамуы бірдей емес.

Балалық шақ - бұл нәрестеден толығымен әлеуметтік және психологиялық жетілуге ​​дейінгі кезең, яғни бұл бала қоғамының толық мүшесі болғанға дейінгі кезең. Сонымен қатар, қарабайыр қоғамда балалық шақтың ұзақтығы орта ғасырларда немесе қазіргі уақытта балалық шақтың ұзақтығына тең емес. Адам балалық шағының кезеңдері тарихтың өнімі болып табылады және олар мыңдаған жылдар бұрынғыдай өзгеруі мүмкін. Сондықтан баланың балалық шағы мен оны қалыптастыру заңдарын адамзат қоғамының дамуы мен оның дамуын анықтайтын заңдардан тыс зерттеу мүмкін емес. Балалық шақтың ұзақтығы қоғамның материалдық және рухани мәдениетінің деңгейіне тікелей тәуелді. Л.С. Выготскийдің айтуынша, баланың ақыл-ой дамуының барысы табиғаттың мәңгілік заңдарына, ағзаның жетілу заңдарына бағынбайды. Сыныптық қоғамда баланы даму барысын, «ол белгілі бір сыныптық мағынаға ие» деп сенді. Сондықтан ол әрдайым мәңгілік балалық шақ болмайтының және тек тарихи балалық шақ болғанын атап өтті.

ХХ ғасырдың 20-жылдарының соңында балалық кезеңнің тарихи шығу тегіне, балалық шағының тарихы мен қоғам тарихына, балалық шақтың тұтас тұжырымдамасын жасай алмайтын балалық шақ тарихына байланысты мәселе балалық психологияға енгізілді және әзірге жалғасуда. Кеңестік психологтардың пікірлеріне сүйенсек, балаларды дамытуды тарихи зерттеу баланы бір жастан екінші деңгейге көшіруді зерттеп, белгілі бір тарихи жағдайда болған әрбір жас кезеңінде оның жеке басындағы өзгерісті зерттеуге арналған.

Заманауи даму психологиясында «балалық шақ» түсінігін тарихи талдау нәтижесінде қоғамның әлеуметтік-психологиялық құбылысы және дамудың ерекше мемлекеті ретінде қарастыратын Д. Фельштейннің тұжырымдамасында толығымен берілген.

Д.И. Фельдштейн тұжырымдамасында балалық шақтың әлеуметтік жағдайын нақты қоғамда жалпылама түсіністікте анықтайтын функционалдық байланыстың өзара әрекеттесу жүйесін анықтайтын психологиялық талдау жүргізілген, сондай-ақ балалық шақтың жалпы жағдайын қамтамасыз ететін проблемаларды шешу жолдары қарастырылған және ол (осы жоғарыда аталған процесс) оны басқа сатыға - ересектерге әкеледі.

Балалықты әлеуметтік әлемнің феномені ретінде анықтайтын Д. Д. Фельштейн келесі сипаттамалармен ерекшелеген:

Функционалдық - балалық шақ қоғамның динамикалық жүйесіндегі, өсіп келе жатқан ұрпақтың қартаю үдерісінің жағдайы және болашақ қоғамды жаңғыртуға дайындық сияқты объективті түрде қажетті жағдай ретінде көрінеді. Оның толық анықтамасында бұл тұрақты физикалық өсу процесі, ақыл-есінің жинақталуы, әлеуметтік кеңістікті игеру, осы кеңістіктегі барлық қарым-қатынастарға көрсетілу, өзін-өзі анықтау, өзін-өзі ұйымдастыру, баланың ересектермен кеңейтілген және одан да күрделі байланыстарында пайда болатын процесс және басқа балалар (жасөспірімдер, құрбы-құрдастар, қарттар), жалпы алғанда ересектер қоғамы.

Шындығында - балалық шақ - баланың жасына байланысты өзгерістерге байланысты биологиялық заңдылықтар көбінесе олардың әрекеттерін көрсете отырып, «бағынуға», барған сайын көп реттейтін және анықтайтын іс-әрекетті жасайтын әлеуметтік дамудың арнайы жағдайы.

Барлық маңызды өзгерістердің мәні баланың әлеуметтік нормаларын (әдетте, негізгі назар аударылатын) ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік жағынан, әлеуметтік қасиеттердің дамуында, адам табиғатына тән қасиеттерді иемдену, алу болып табылады. Іс жүзінде нақты тарихи қоғамға тән, әлеуметтанудың белгілі бір деңгейіне қол жеткізуге және белгілі бір тарихи кезеңде кеңінен қолдануға болады, бірақ бір мезгілде белгілі бір дәуірді сипаттайтын, әлеуметтік деңгейдің дамуы жағдайында жүзеге асырылады, бұл жағдайда заманауи адам туралы баяндалуда. Бұл жағдайда әлеуметтік принцип бала өсіп келе жатқан сайын оның функциясының ерекшеліктерін және оның жеке басының дамуының мазмұнын анықтайды.

Бала - бұл күрделі, тәуелсіз организм бола тұра. Балалық - бұл ересек адамдармен өзара әрекеттесудің мақсаттары мен міндеттерін объективті белгілейтін, онымен айналысатын бағыттарын анықтайтын, оның әлеуметтік маңызы бар әлемін дамытатын, жан-жақты, әртүрлі қарым-қатынастардың ерекше жалпылама тақырыбы ретінде әрекет ететін қоғамның ажырамас бөлігі.

Д.И.Фельштейннің айтуынша, «Балалық шақ» жалпы және әрбір баланың негізгі, ішкі мақсаты - жетілу - иемдену, иелену, игеру, ересек өмірді жүзеге асыру. Бірақ сол мақсат - баланың өсуі, субъективті түрде басқа бағдарға ие болады, бұл өскелеңдікті қамтамасыз етеді және ересектердің әлем үшін маңызды.

Ересектер қауымдастығының балалық шаққа деген қарым-қатынасы, оның жоғарғы шегін анықтауға қарамастан, тұрақтылықпен ерекшеленеді және бұл ерекше жағдай ретінде ересек өмір саласынан тыс құбылыс ретінде бұрынғыдан ерекшеленеді.

Тұжырымдаманың авторы ересектер қоғамының балалық шаққа деген қарым-қатынасының кең әлеуметтік-мәдени контекстте және әлеуметтік-тарихи жоспардағы мәселесін зерттейді және ересек әлемнің балалыққа деген көзқарасын әртүрлі жастағы балалардың жинағы ретінде емес, ересек әлемнің түсінігінен тыс (ол көтерілуі керек, білімді алу керек, оны бағып, қағу керек деген сияқты) және қоғамның тұрақты түрде көбеюі арқылы өтетін арнайы әлеуметтік жағай ретінде өзара әрекеттесу түрі.

Бұл «әлеуметтік питомник» емес, сонымен бірге балалар мен ересектер өзара әрекеттесетін әлеуметтік жағдай, тығыздық, құрылымдар, қызмет түрлері және т.б.

Д.И.Фельдштейн ересектер жалпы балаларға қатысты ұстанымның маңыздылығын атап көрсетеді. Бұл ұрпаққа қамқорлық жасаудан адамзаттың қалыпты болашағын қамтамасыз етуге ұмтылған компоненттердің кең спектрін қамтитын жауапкершілік позициясы. Бірақ барлық жағдайларда - ересек әлемге балалардың көшуі әлеуметтік әлемнің баланың дамуына делдалсыз мүмкін емес.

Дегенмен, тұжырымдаманың авторы делдал ретінде өз рөлін орындайды, ересек балаларға қатысты әрқашан белгілі бір ұстанымға ие. Ол қатынастың субъектісі ретінде емес, ересектер жетекші, ұйымдастырушы, оқытушы және іс жүзінде балаға әсер етуші объектісі ретінде болады.

Д.И. Фельдштейн ересектер мен балалардың өзара әрекеттесу проблемасын зерттеудің маңыздылығын және психологиялық даму перспективаларын және Балалық шаққа байланысты ересектердің функционалдық жүктемесінің әлеуметтік-психологиялық деңгейінде ашылуын атап өтеді. Балалардың жаңа мүмкіндіктері мен қосылыстарына көшуден бұрын өсудің бірыңғай мақсатына жетудің бірыңғай мақсатын орындайтын тұрақты тізбектегі (кезеңдер, кезеңдер, даму кезеңдері, даму кезеңдері, даму кезеңдері, әлеуметтік даму деңгейі объективті түрде берілген) мүмкіндіктері мен мұқтаждықтарын біртіндеп өзгертіп, шағын жүйе болып табылатын Балалық шақтағы жүйе ретінде пайда болады. Қоғам, біртұтас қоғамның белсенді, қозғаушы бөлігі. Және осы идеяның негізгі идеясы - Балалық шақ, ересек адамдар, ересек әлеммен өзара әрекеттесу жүйесі арқылы өзінің нақты тарихи бейнелеуінде әлеуметтік әлемнің өсіп келе жатқан жеке тұлғаның дамуы мен дамуының мақсатына жетуінің мақсаты болып табылады.

Қазіргі заманғы даму психологиясында тарихи талдау тек балалық шаққа қоғамның әлеуметтік және психологиялық феномені ретінде ғана емес, сонымен бірге жастарға, жетілгенге дейін және қартайған кезеңге де кеңейеді. Дегенмен, осы жасқа дейінгі уақытқа дейін даму психологиясының (жас психологиясы) нақты мүдделерінің саласынан тысқары болды, өйткені жетілу мерзімі «психологиялық қазбаның» жасына, ал қарттық - жалпы жойылудың жасына жатады. Осылайша, физикалық, әлеуметтік, ересек адам ретінде дамуы оның әлеуметтік-психологиялық мағынасы мен нақты адамның даму тарихынан, оның санасын, өзін-өзі тануды және өзге де жеке қасиеттерді дамыта отырып даму үдерісінен шығарылды.

Психология дамуының қызығушылығын жетілдіру және жетілу кезеңдерін зерттеуге қызығушылығы қоғамның гуманизациясы мен акмеологияның белсенді дамуын (Б.Г. Ананиевтің шығармаларында бекітілген) жеке өсудің максималды гүлдену кезеңінің ғылымы ретінде, рухани күштердің көрінісі. Бұл трендтер мен ғылыми көзқарас ер адамның жаңа кеңістігін ашып, өз шығармашылық өзіндік дамуының басты сәттерін зерттеу маңыздылығын атап көрсете отырып, ересектерді түсінудің қазіргі жағдайын елеулі түрде өзгертті.

Д.И. Фельдштнейдің айтуынша, болашақта осы маңызды және перспективалы бағыттар дамытудағы ересек мәселелерін және оны дамыту проблемасын анықтайды, бұл онтогенездің барлық сатыларының бірлікте және қартаюда тереңдікті қоса алғанда, жеке жолдың сәті ретінде зерттелетін болады. Ересек адам туралы біліп, оның жеке қасиеттерін түсіну, тарихи жағдайды ескеру маңызды. Қазіргі адам таңдаудың жаңа нұсқаларын ғана емес, өзін-өзі ақпараттандырудың жаңа деңгейін (адамның античности бар зерттеулерін – А.Ф.Лосев ортағасырлық - Я Гуревич және т.б. адамның адам сатып алудың күрделі жолына куәлік етеді) ғана емес, сонымен қатар желідегі міндеттер мыңжылдықтарда одан әрі қатынастарды дамыту, өзін-өзі анықтауды тереңдету, «жалпы жетілу» тұрғысынан одан әрі дамытуды талап етеді. Тұрақты өсіп келе жатқан мүмкіндіктер (ғылым, техника, медицина, ақпарат және т.б. жетістіктерімен анықталады) ересектердің дамуының жаңа жағдайын анықтап, оның өмірінің шекараларын итермелейді. Осыған байланысты қарттық мәселесі, қарт адамдар мәселесі ерекше маңызды болып табылады.

Психологияның жеке бөлімдерінің арасында геронтология - зерттеудің «жас» бағыты. Қазір, қарттық туралы ескі идеялар бұзылады. Оның екі аспектісі - физикалық және психологиялық ерекшеленеді. Қарттық - адамның дамуындағы заңнамалық кезең және адамның өмірін ұзарту мүмкіндіктері, соның ішінде жеке адамның өзін-өзі дамытуы және оның қартаюға қарсы психологиялық қарсыласуының дамуы айқынырақ болады.

Психология дамуының және онтогенездегі жеке тұлғаны қалыптастырудың, олардың бір жасынан басқасына ауысуы мен өзгеруіне және онтогенездің дәйекті кезеңдерінің тарихи талдауына даму психологиясын анықтау даму психологиясының тақырыбы тарихи өзгерді. Қазіргі уақытта даму психологиясының тақырыбы онтогенездегі жалпы даму заңдылықтарын, жас кезеңдерін белгілеуді, қызметті қалыптастыру мен дамытуды, сананы және тұлғаны, сондай-ақ жеке дамудың әсерін есепке алмай, бір кезеңнен екінші кезеңге көшудің себептерін ашу болып табылады. мәдени, тарихи, этникалық және әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы адам.

Психология дамуының міндеттері кең және көп қырлы. Қазіргі уақытта психологияның бұл саласы ғылыми-практикалық пәннің мәртебесіне ие болды, оған байланысты оның міндеттері арасында теориялық және практикалық мәселелерді бөліп көрсету керек. психология теориялық проблемалардың арасында мәдени, тарихи, этникалық және әлеуметтік байланысты, негізгі психологиялық критерийлер мен бала сипаттамаларын зерттеу, жасөспірімдер, ересектер (өтеу мерзімдері), әлеуметтік құбылыстар мен қоғамның дәйекті мемлекет ретінде қартаю, психикалық процестер мен тұлғалық даму зерттеу жасы динамикасын қамтиды әлеуметтік-экономикалық жағдайлар, білім беру және оқыту әр түрлі түрлері, ғылыми-зерттеу, дифференциалдық психологиялық айырмашылықтар (ересектер мен адамның типологиялық қасиеттері), оның толық және түрлі көріністерін өсіп келе жатқан үрдісін зерттеу.

Психологияның дамуы алдында тұрған ғылыми-практикалық мәселелердің қатарына онтогенездің әртүрлі сатыларында прогрестің мониторингін жүргізудің толық методикалық, толыққанды мазмұны мен жағдайының әдістемелік негізін құру, балалық және жасөспірімдердегі қызметтің оңтайлы түрлерін ұйымдастыру, сондай-ақ жасқа байланысты дағдарыстар кезінде, ересектер мен қарттық кезеңдерде психоәлеуметтік көмек көрсетуді ұйымдастырады.

Даму психологиясының әдістері

Д.Б. Эльконин атап өткендей, жас психологиясының дамуында екі негізгі бағыттың арасындағы күрес болды:

1. Психологиялық дамудың феноменологиялық сипаттамасы, олардың белгілері.
2. Осы симптомдардың артында тұрған ішкі үлгілерді зерттеу.

Д.Б. Эльконин атап өткендей, бастапқыда бала психологиясы сипаттама ғылым болды. Оның негізгі стратегиясы даму үдерістеріне мұқият бақылау жасау болды. Бастапқыда психологтар өздерінің балаларына жазбалар мен күнделіктер түрінде жазылған (В. Прейер, 1912 ж.) бақылау өткізетін. Содан кейін бұл әдіс ең бастысы болатын ғылыми институттар құрылды. Мәселен, Н.М.Щелованов 1920 жылы Ленинградта балалардың қалыпты дамуы үшін клиниканы ұйымдастырды, онда негізінен балалар мен жетім балалар өмір сүрді. Клиникада балалардың дамуын тәулік бойы бақылау болды, соның арқасында балалар психологиясы бойынша классикалық жұмыстар көп болды.

Бүлдіршіндердің денесінің қозғалу кешені алғаш рет анықталған және суреттелген болатын, нақтырақ айтқанда баланың қозғалыс әрекетінің дамуы, баланың ұстап көру, ұстау әрекетінің дамуы ерекшеліктері туралы жазылаын.

Қазіргі уақытта М.Я. Базов (1925) өзінің мінез-құлқын сипаттайтын субъективизмге қарсы бағытталған балаларға арналған психологиялық байқаудың арнайы әдісін әзірледі. Осы зерттеулердің ерекшелігі - олар балалармен педагогикалық жұмыстың арнайы ұйымымен байланысты болуында.

Клиникада Н. М. Щеловановтың белгілі бір педагогикалық құралдарды қолдануға арналған балаларды дамытуды қадағалауы. Осылайша, балалардың психикалық дамуы үшін олардың ересектермен қарым-қатынасы маңызды. Балалардың коммуникациядағы жетіспеушілігі негізгі проблемалардың бірі ретінде қарастырылды. Н.Л.Фигурин бұл қиындықты «ұжымдық сабақтарды» ұйымдастыру жолымен шешуді ұсынды. Клиникада балалар орналастырылған арена пайда болды, ал ағартушы бір мезгілде барлық балалармен сөйлесуге болатын. Бұл балалардың психикалық дамуы үшін қуатты құрал болды.

Бақылау стратегия көптеген жағымсыз белгілерге ие, бірақ ең бастысы, бұл өте көп уақытты талап етеді. Оны жүзеге асыру үшін зерттеушінің жоғары психологиялық білім беруі және қазірдің өзінде бар психологиялық білімнің шамалы өсуіне кепілдік беретін үлкен уақыттық шығындар талап етіледі.Бірақ бұл стратегияның сөзсіз қадірі бар. Осының арқасында біз белгілі бір баланың нақты өмірін дамытамыз, ол басқа да нақты бақылаулармен салыстыруға және тиісті қорытындылар жасауға мүмкіндік береді. Баланың өмірлік маңызды кезеңдерін білу және бір кезеңнен екінші кезеңге көшу негізінен бақылау әдісімен алынған.

Сынақ жүйесін әзірлеген А. Бинэнің кейін психикалық дамуды зерттеу әдістемесі арнайы тесттер арқылы балалар психологиясына ене бастады. Бұл әрдайым сынақ болған жоқ, өйткені тестілер белгілі бір жасқа қатысты стандартталған тапсырмалар болып табылады және үлгілер міндетті түрде стандартталмайды. Жалпы, бұл стратегия секциялардың стратегиясы деп атауға болады. Арнайы үлгілердің әдісі тиімді және үнемді болып шықты және кең таралған. Оның мәні мынада, көптеген пәндерде белгілі бір ақыл-ой процесі түрлі елдерде (жеке ғасырларға қатысты) өлшенді. Өлшемдердің деректері өңделді, орташа мәндер шығарылып, жекелеген ұпайлар пайда болды, олар ғасырлармен байланысты болды. Алынған ұпайлар қисыққа қосылған, яғни зерттеліп жатқан процестің көрінісін бейнелейді.

Бұл стратегия эксперименталды әдістердің тәжірибелік психологиясында қолдануға мүмкіндік берді. Бірақ ақыл-ой процесі зерттелген таңдалған нүктелердің арасында не болғанын анықтау мүмкін болмады.

1. Гезелл кеңінен пайдаланатын ұқсас стратегия, ең алдымен, эксперименттік феноменологияның балалар психологиясындағы бекітумен байланысты. Кейбір психологтар ерекшеленетін нүктелер арасындағы айырмашылықтарды азайтуды ұсынды. Дегенмен, мәселенің маңызы принципінде өзгермеген: шын мәнінде, аралықта қисық қалай жүретіні емес, бірақ оның артында не болып жатқаны. Кейіннен учаскелердің стратегиясы бойлық зерттеу әдістерімен байланысты болды.

Бастапқыда субъектілердің белгілі бір саны кесілген. Біраз уақыттан кейін олар тағы бір кесек жасады және т.б. Қазіргі уақытта кеңінен қолданылатын бұл зерттеу әдісі қисық стратегиясының жалпы кемшіліктерін сақтайды.

Д.Б. Эльконин ақыл-ой дамуын зерттеудің тағы бір стратегиясын - байқау және эксперимент тіркесімін атап өтті. Ресейде алғаш рет бұл стратегияны төрт жыл бойы бір сыныпта (бесіншіден бастап) жүргізген қызметкерлері пайдаланды.

Эксперименттер пионер клубын ұйымдастырды, сондықтан оқушылар мүмкіндігінше бақылауға алынады. Бақылау процесі жасөспірімдердің өміріне бақылаушылардың кіруімен біріктірілді.

Зерттеудің ерекшелігі салыстырмалы әдіспен жүргізілді: жасөспірімдердің жеке даму тарихы, олар бір-бірімен салыстырылды. Бұл балаларымыздың психикалық дамуы туралы жалпы мәліметтерді табуға мүмкіндік берді.

Л. С. Выготский балалық психологиясы жаңа эксперименталды-генетикалық зерттеу стратегиясының пайда болуына байланысты. Ол төмендегілерден тұрады: зертханада бұрын болмаған баланың белгілі бір функциясының немесе қабілетін дамытудың кейбір моделін қайта құру қажет.

Бұл стратегия психикалық қабілеттердің тәжірибелік генезисінің стратегиясы деп атауға болады. Оның жүзеге асуы зерттеушілерді генезисі зерттелетін қабілетті белсенді түрде қалыптастырудың түрлі жолдары мен құралдарымен пайдалануды қамтиды.

Бұл генездің тәжірибелік табиғаты нақты қабілетті қалыптастыру үдерісін ұйымдастыру мүмкіндіктеріне байланысты. Зерттеу әдісі ретінде эксперименттік генезисті тек қана ақыл-ой дамуының айқын теориясының негізінде - Л.С. Выготскийдің мәдени-тарихи тұжырымдамасы негізінде пайдалануға болады.

Бүгінгі күні осы стратегияны іске асыру үшін бірнеше идеялар бар:

1. А. Леонтьевтің теориясы: әр іс-әрекет саналы әрекет ретінде әрекет етеді, содан кейін операция ретінде және функция болған кезде функция болады. Қозғалыс мұнда жоғарыдан төмен - әрекеттен бастап функцияға дейін жүзеге асырылады. Бұл теория А.Н. Леонтьевтің өз зерттеулерін және оның әріптестерін өзіндік сенсорлық қабілет ретінде адамға ұқсас (немесе тоналды) есту қабілетін қалыптастырудың негізін құрады.
2. П.Я. Гальперинаның Зиялы іс-әрекеттердің қалыптасу теориясы: психикалық функцияларды қалыптастыру объективті әрекеттердің негізінде жүзеге асады және іс-әрекеттің материалды орындалуынан келеді, содан кейін сөйлеу формасы арқылы психикалық жазықтыққа өтеді. Бұл әлемді қалыптастырудың ең дамыған тұжырымдамасы, бірақ оның көмегі арқылы алынған барлық заттар зертханалық эксперимент ретінде қолданылады. Лабораториялық эксперименттің деректері нақты онтогенезмен қалай салыстырылады? Эксперименттік генезис пен нақты генезис арасындағы қарым-қатынас проблемасы ең маңызды және әлі шешілмеген болып табылады. Баланың психологиясының құндылығын А В Запорожец пен Д.Б. Эльконин көрсетті. Білім беру стратегиясының белгілі бір әлсіздігі - ол қазіргі таңда тек адамның когнитивтік саласын қалыптастыру үшін қолданылған, ал эмоциялық-еріктілік үдерістер мен қажеттіліктер эксперименттік зерттеуден тыс қалған.
3. Оқу жұмысының тұжырымдамасы - Д.Б Эльконин және В.В. Давыдов еңбетерін зерттеу. Онда жеке тұлғаны қалыптастыру стратегиясы зертханалық жағдайларда емес, нақты өмірде эксперименталды мектептер құру арқылы дамыды.
4. Сахалина соқыр балалардағы психиканың қалыптасуының бастапқы кезеңдерін анықтайтын «бастапқы гуманизация» теориясы И.А. Соколянский және А.И. Мещеряков.

Психикалық процестерді қалыптастыру стратегиясы кеңестік балалар психологиясының жетістіктерінің бірі болып табылады. Бұл бала психологиясының қазіргі заманғы түсінігін барынша сәйкес стратегия болып табылады.