Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

2.3 Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы

Э. Эриксон теориясы психоанализ тәжірибесінен пайда болды. Алайда, Фрейдтің теориясынан айырмашылығы, оның даму моделі психосексуалды емес, психоәлеуметтік болып табылады. Бұл эрогенді аймақтарды ынталандырудан туындайтын рахаттың әсерін емес, мәдениет пен қоғамның дамуына әсерін тигізді. Оның пікірінше, адамның өзіндік негізі қоғамның әлеуметтік ұйымына негізделген.

Э. Эриксон алғаш рет тарихипсихика әдісін қолданды (психоанализді тарихқа қолдану), ол адамның психологиясына және адам өмір сүретін қоғамның табиғатына бірдей назар аударуды талап етті.

Э. Эриксонның айтуынша, дамудың әр кезеңі жеке қоғамға негізделген немесе ақтамайтын жеке қоғамға тән үміттерін қанағаттандырады, сосын ол қоғамға қосылады немесе оны қабылдамайды. Э. Эриксонның бұл тұжырымдамасы оның тұжырымдамасының екі маңызды тұжырымдамасы үшін негіз болды - «топтық сәйкестік» және «эгосәйкестік». Топтық сәйкестік өмірдің алғашқы күнінен бастап қалыптасады - баланы тәрбиелеу осы топқа тән дүниетанымның дамуы - белгілі бір әлеуметтік топқа қосуға бағытталған. Эгосәйкестік топтық сәйкестікпен бірге қалыптасады және адамның өсуі мен дамуы үдерісінде болған өзгерістерге қарамастан, сезімтал тұрақтылық пен өздігінен сабақтастығын тудырады.

Өзін-өзі тану немесе басқаша айтқанда, тұлғаның тұтастығын қалыптастыру адамның бүкіл өмір бойы жалғасады және бірнеше сатылардан өтеді. Өмір циклінің әрбір сатысы қоғамның алдына қойылған нақты тапсырмамен сипатталады. Қоғам даму циклінің әртүрлі сатыларындағы даму мазмұнын анықтайды. Дегенмен, Е. Эриксонның айтуынша, мәселенің шешілуі адамның психомоторлы дамуының қол жеткен деңгейіне, сондай-ақ бұл адам өмір сүретін қоғамның жалпы рухани атмосферасына байланысты болады.

Нәресте жасының міндеті - әлемге негізгі сенімді қалыптасуы, бөліну мен иеліктен айырылу сезімін жеңу. Ерте жастын міндеті - өздерінің тәуелсіздігі мен дербестігі үшін ұят сезімінен және олардың іс-әрекеттерінде күшті күмәнданумен күресу. Ойын жастың міндеті - белсенді бастаманы дамыту және сонымен қатар кінәсіздік пен адамның қалауы бойынша моральдық жауапкершілік. Оқу кезеңінде жаңа міндет пайда болады - өз күшінің және пайдасыздығын іске асыру арқылы қарама-қайшылыққа тап болатын құралдарды пайдалану мен ынтасын қалыптастыру. Жасөспірімдік және ерте жастық шақтағы міндет - әлемдегі өздігінен және оның орны туралы алғашқы ақпараттар пайда болады; бұл проблеманы шешуде теріс полюс өзін-өзі танудағы белгісіздік болып табылады («жеке басын диффузиялау»). Жастық шақтын аяқталу және жетілудің бастауы - өмірлік серікті іздеу және жалғыздық сезімін жеңе алатын тығыз достық байланыстар орнату. Кемелденген кезеңнің міндеті - инерция мен тоқырауға қарсы адамның шығармашылық күштерінің күресі. Кәрілік кезеңі өмірдегі біртұтас бейнесін, өмір жолын қалыптастырумен сипатталады.

Э. Эриксонның айтуынша, осы мәселелердің әрқайсысының шешімі екі шеткі полюстің арасындағы белгілі бір динамикалық қатынасты орнатуды азайтады. Жеке тұлғаны дамыту - дамудың келесі кезеңіне көшу кезінде жойылмайтын осы төтенше мүмкіндіктердің күресі. Бұл күрестің дамудың жаңа кезеңінде жаңа, аса өзекті міндеттерді шешуге кедергі келтіреді, бірақ өмірдің аяқталмай қалған кезеңінде аяқталмау өзін сезінеді. Әрбір сатыда жеткен тепе-теңдік өзіндік қызығушылықтың жаңа түрін иемденеді және субъектіні кең әлеуметтік ортаға қосу мүмкіндігін ашады. Баланы тәрбиелеу кезінде «теріс» сезімдер әрдайым бар екенін ұмытпау керек және өмір бойы «оң» сезімнің қарсылас элементтері болып табылады.

Өзін-өзі танудың бір түрінен екіншісіне көшу сәйкестілік дағдарыстарына әкеледі. Э. Эриксонның пікірінше, дағдарыс невротикалық бұзылыстың көрінісі емес, «бұрылу нүктелері», «прогресс пен регрессия арасындағы таңдау сәттері, интеграция және кідіріс» деп сипатталған.

Э. Эриксонның «Балалық және қоғам» кітабында оның «адамның сегіз жастары» моделі ұсынылған. Эриксонның айтуынша, барлық адамдар сегіз дағдарысты немесе жанжалдарды бастан өткерді. Психоәлеуметтік бейімделу адам дамуының әр кезеңінде, кейінгі жаста өзінің сипатын өзгерте алады, кейде – түбегейлі. Мысалы, бала кезінен махаббат пен жылулық болмаған балалар кейінгі сатыларда қосымша көңіл бөлінсе, қалыпты ересек адамдар болуы мүмкін. Алайда, жанжалдарға психологиялық бейімделу сипаты белгілі бір адамның дамуында маңызды рөл атқарады. Осы қақтығыстардың шешімі кумулятивтік болып табылады және адамның дамудың әр кезеңінде өмірге бейімделу тәсілі келесі жанжалды қалай шешетініне әсер етеді.

Эриксон теориясына сәйкес, нақты дамулардағы жанжалдар өмір циклінің белгілі бір нүктесінде ғана сыни болады. Жеке тұлғаны дамытудың сегіз кезеңінің әрқайсысында даму міндеттерінің бірі немесе осындай жанжалдардың бірі басқаларға қарағанда маңызды болып табылады. Алайда, әрбір қақтығыстың тек бір кезеңде ғана сынға алынуына қарамастан, ол бүкіл өмір бойы қатысады. Мәселен, автономия қажеттілігі әсіресе 1-ден 3 жасқа дейінгі балалар үшін өте маңызды, бірақ өмір бойы адамдар әрдайым басқа адамдармен жаңа қарым-қатынас жасай отырып, өздерінің тәуелсіздік дәрежесін тексеруі керек. Төменде келтірілген даму сатылары олардың полюстері болып табылады. Шындығында, ешкім мүлдем сенімді немесе сенімсіз болып шығады: шын мәнінде, адамдар өмір бойы сенімділік пен сенімсіздік дәрежесін өзгерте алады.

Эпигенез кезінде негізгі міндеттерді шешудегі оң және теріс үрдістер арасындағы күрестің нәтижесі ретінде «жекелеген адамның» негізгі «жастық шыңдары» қалыптасады - жастың орталық шағымдары. Оң қасиеттер теріс қасиеттерге қарсы болғандықтан, адамның жақсы қасиеттері екі полюсті - оң (жастың негізгі әлеуметтік тапсырмасын шешу жағдайында) және теріс (бұл тапсырма шешілмесе) оң болады.

Осылайша, негізгі сенімсіздікке негізделген сенім: үміт – алшақтауға себеп болады; абыржу мен күмәнға қарсы автономия: ерік – импульстікке әкеледі; кінәліге қарсы бастама: мақсаты - апатияға әкеледі; еңбекқорлық- өзінің толықемес сезімінеқарсы: құзыреттілік – инертлікке әкеледі; тұлғаның диффузиясына қарсы сәйкестік: адалдық – бас тартушылыққа әкеледі; жақындық жалғыздыққа қарсы: махаббат - тұйыктық; өздігінен сіңіруге қарсы ұрпақ: күтім - алшақтау әкеледі; өмірге деген қызығушылықты жоғалтудан кейінгі бірігу: даналық – жек көруге әкеледі.

Эриксонның өмірлік циклдің кезеңдері және олардың сипаттамалары кестеде ұсынылған.

1. Сенім немесе сенімсіздік. Осы алғашқы эгосәйкестіктің қалыптасуы, кейінгі барлық сияқты, даму дағдарысы мен жалғасады. Өмірдің бірінші жылының соңына қарай оның көрсеткіші: тістің арқасында жалпы кернеу, өзін-өзі жеке тұлға ретінде сезіну, ананың кәсiби мақсаттарға және жеке мүдделерiне оралуының салдарынан «анасы-баланың» байланысының әлсiреуi. Егер өмірдің бірінші жылының соңында баланың негізгі дүниеге деген сенімі мен негізгі сенімсіздігінің арасындағы ара-қатынасы біріншісіне ауса, бұл дағдарыс оңай жеңе алады.
2. Автономия, ұят және күмән. Жаяу жүре бастағанда, балалар өз денесінің мүмкіндіктерін және оны бақылаудың жолдарын табады. Олар тамақ ішуге, киінуге, дәретхананы қолдануға және жаңа жүру жолдарын үйренуге үйренеді. Бала бір нәрсені өз бетімен жасай бастағанда, өзін-өзі бақылауға және өзіне деген сенімділік сезімін тудырады. Бірақ егер бала үнемі сәтсіздікке ұшыраса және бұл үшін жазаланса, немқұрайды, лас, қабілетсіз, жаман болса, ол өз күшіне ұят және күмән тудыруға дағдыланады.
3. Бастама немесе кінәлі сезім. 4-5 жас аралығындағы балалар өздерінің зерттеу қызметін өз денесінен тыс жерге көшіруде. Олар әлемнің қалай жұмыс істейтінін және оған қалай әсер ету керектігін біледі. Олар үшін дүние шынайы және қиялды адамдар мен заттардан тұрады. Егер олардың зерттеу қызметі әдетте тиімді болса, олар адамдармен және заттармен сындарлы қарым-қатынаста болуға үйренеді және күшті бастамаға ие болады. Алайда, егер олар қатты сынға ұшыраса немесе жазаланса, көптеген әрекеттері үшін өздерін кінәлі сезінеді.
4. Еңбек және толық емес сезім. 6-7 жас аралығындағы балалар мектепте, үйде, достарының арасында түрлі дағдыларын дамытады. Э.Эриксонның теориясы бойынша, Мен сезімі баланың түрлі салаларындағы құзыреттілігінің шынайы өсуі мен байытылады. Баланың басқалармен салыстыруы үлкен мән ала бастайды. Осы кезенде баланың өз-өзін негативті түрде бағалауы оған қатты кедергі жасайды.
5. Рөлдердің сәйкестігі немесе шатасуы. Жастық шақтың басталуына дейін балалар әртүрлі рөлдерді – оқушы немесе досы, аға-інісі немесе қарындасы, спорттық немесе музыка мектебінің оқушысы және т.б. үйренеді. Жасөспірімдер мен жастар бұл әртүрлі рөлдерді түсіну және оларды біртұтас бірегейлігімен біріктіру маңызды. Ұлдар мен қыздар осы рөлдерді қамтитын негізгі құндылықтар мен көзқарастарды іздейді. Егер олар негізгі идентификацияны біріктіре алмаса немесе қарсы жүйедегі екі маңызды рөл арасындағы маңызды қайшылықты шеше алмаса, онда Эриксон жеке басының диффузиясын атайды.

Жеке тұлғаны дамытудағы бесінші кезең өмірдегі ең қиын дағдарыспен сипатталады. Балалық шағы аяқталады. Өмір жолының осы үлкен кезеңін аяқтау өзіндік қызығушылықтың алғашқы интегралды түрін қалыптастыру арқылы сипатталады. Дамудың үш жолы осы дағдарысқа әкеледі: тез физикалық өсу және жыныстық пісіп жету («физиологиялық революция»); «басқалардың көзіне қалай қарауға болады?», «мен кіммін»? олардың кәсіптік білімдерін табу қажеттілігі, алынған дағдыларға, жеке қабілеттеріне және қоғамның талаптарына сәйкес келеді. Жасөспірімдік дағдарыс жағдайында, дамудың барлық маңызды сәттері жаңадан пайда болады. Жасөспірім қазір барлық ескі тапсырмаларды саналы түрде және ішкі сеніммен шешу керек, бұл таңдау ол үшін және қоғам үшін маңызды болып табылады. Содан кейін әлемге сенімділік, тәуелсіздік, бастамашылық, игерілген дағдылар адамның жаңа тұтастығын жасайды.

6. Жақындық немесе оқшаулау. Кейінгі жастық шақта - ересек жасқа келгенде адамның дамуындағы орталық қайшылық - жақындық пен оқшаулану арасындағы қақтығыс. Эрикссонның сипаттамасында жақындық жыныстық қатынастан артық. Бұл өзіңіздің жеке басын жоғалтудан қорықпай, кез келген жыныстың басқа адамына өзіңіздің бөлігіңізді беру мүмкіндігі. Мұндай тығыз қарым-қатынастарды орнатудағы табыс бұрынғы бес қақтығыстың қалай шешілгеніне байланысты болады.

Жастар мен жасы үлкен адамдар арасындағы қарым-қатынас арасындағы аралықта, жас адам қоғамда өз орнын табу үшін (сынақ және қателік арқылы) іздегенде, Э. Эриксон «психикалық мораторий» деп атады. Бұл дағдарыстың ауырлығы дағдарыстардың бұрынғы деңгейіне (сенім, тәуелсіздік, белсенділік және т.б.) және қоғамның рухани атмосферасына байланысты. Бақыланбайтын дағдарыс жеке тұлғаның өткір таралуына әкеледі, жасөспірімдердің ерекше патологиясының негізін құрайды. Э. Эриксонның айтуынша, сәйкестік атологияның синдромы: нәрестелік деңгейге дейін регрессия және ересек мәртебесін мүмкіндігінше ұзақ уақытқа созуды қалау; белгісіз, бірақ тұрақты алаңдаушылық; оқшаулану және босаңсу сезімі; өмірді өзгерте алатын жағдайдағы тұрақты күйде болу; жеке қарым-қатынастан қорқу және қарсы жынысты адамдарға эмоциялық әсер ете алмау; дұшпандық пен жекпе-жек барлық танымал қоғамдық рөлдер.

7. Генеративтілік немесе тоқырау. Ересек кезенінде, ертедегі қақтығыстар ішінара шешілгеннен кейін, ерлер мен әйелдер көп көңіл бөліп, басқа адамдарға көмектеседі. Ата-аналар өз-өздерін тауып кейде өз балаларына көмектеседі. Кейбір адамдар әлеуметтік мәселелерді шешу үшін өздерінің энергиясын қақтығыстық түрде жібере алады. Алдыңғы шиеленістерді шеше алмау, көбінесе, өзіңді шамадан тыс сіңіруге әкеледі: денсаулығына шамадан тыс алаңдаушылық, психологиялық қажеттіліктеріңізді қанағаттандыру, тыныштықты сақтау және т.б.
8. Эгоның тұтастығы немесе үмітсіздік. Өмірдің соңғы кезеңдерінде адамдар әдетте өз өмірін қайта қарап, оны жаңадан қайта бағалайды. Егер оның өміріне көз жүгіртетін адам қанағаттандырылса, себебі ол мағынасы мен іс-шараларға белсене араласатын болса, ол босқа емес өмір сүрген және тағдыры оған босатылғанын толық түсінген тұжырымға келеді. Содан кейін ол бүкіл өмірін алады. Бірақ егер оған күш жұмсау және босатылған мүмкіндіктер қатарынан көрінсе, онда ол үмітсіздік сезіміне ие болады. Адамның өміріндегі осы соңғы қақтығыстың осы немесе осы шешімі барлық бұрынғы қақтығыстарды шешу кезінде жинақталған тәжірибеге байланысты болады.

Эриксонның тұжырымдамасы адамның өмір жолының эпигенетикалық тұжырымдамасы деп аталады. Белгілі болғандай, эпигенетикалық принцип эмбрионалдық дамуды зерттеуде қолданылады. Осы қағидаға сәйкес өсетін нәрсе ортақ жоспарға ие. Осы жалпы жоспардың негізінде жеке бөліктер дамиды. Сонымен қатар, олардың әрқайсысы жеңілдікті даму үшін қолайлы кезеңге ие. Бұл барлық бөліктер дамып, функционалдық тұтастықты қалыптастырғанға дейін болады. Биологиядағы эпигенетикалық тұжырымдамалар жаңа формалар мен құрылымдардың пайда болуындағы сыртқы факторлардың рөлін атап өтеді және сол арқылы доктринаның ілімдеріне қарсы тұрады. Э. Эриксонның көзқарасы бойынша, сатылардың реті биологиялық жетілудің нәтижесі болып табылады, бірақ дамудың мазмұны қоғамның өзі тиесілі адамнан не күтетіндігімен анықталады. Э. Эриксонның айтуынша, кез-келген адам кез-келген кезеңнен өтуі мүмкін, ол қандай мәдениетке жатса, бәрі де оның өмірінің ұзақтығына байланысты болады.

Э. Эриксонның тұжырымдамасының маңыздылығы оның өмірлік циклдің барлық кезеңдеріне сипаттама беруі және жас ғалымдарының мүдделерін ескере отырып, соңғы ғасырлар енгізгені. Өзі мен қоғам арасындағы қарым-қатынас туралы психоаналитикалық тұжырымдама құрды және практикалық психология үшін маңызды түсініктемелер: «топтық сәйкестік», «эгосәйкестік», «психикалық мораторий» жасады.

Ақыл-ой дамуының социогенетикалық түсініктері. Жалпы алғанда, социогенетикалық ұғымдар туған кезіндегі адам психикасы «таза тақта» деген ұғымнан туындайды және барлық оқу нәтижесінде пайда болуы мүмкін. Оқу мен дамуды сәйкестендіретін, бұл тәсіл бихевиоризмнің жалпы көзқарасымен байланысты.

Бұл бағытта эмпирикалық философияның терең тамыры бар және адам туралы американдық идеяларға көп сәйкес келеді: адам - қоршаған орта, оның қоршаған ортасы. Бұл американдық психологиядағы бағыт, ол үшін даму тұжырымдамасы оқытудың тұжырымдамасымен, жаңа тәжірибені иеленумен анықталады. Павловтың идеялары осы тұжырымдаманың дамуына үлкен әсерін тигізді. Американдық психологтар Павловтың ілімінде бейімделгіш белсенділіктің барлық тірі заттарға тән екендігін түсінді.

Оқудың алғашқы зерттеулерінде ынталандыру және реакцияны біріктіру идеясы, шартты және шартсыз ынталандырулар алдын-ала шықты: бұл байланыс уақыт параметрі бөлінді. Сонымен, оқытудың ассоцианитивті тұжырымдамасы болды (Дж. Уотсон, Э.Газри). Зерттеушілердің назарын жаңа ассоциативті ынталандыру-реактивтік байланыстың қалыптасуында сөзсіз ынталандыру функциялары тартқан кезде, оқытудың негізгі тұжырымдамасы нығайтылудың мағынасына негізделген оқыту тұжырымдамасы пайда болды. Бұл Э. Торндайк пен Б. Скиннердің ұғымдары.

Классикалық бихевиризмде «баланы дамыту» мәселесі ерекше айтылмаған - қоршаған ортаға әсер ету кезінде оқудың болуы. Н. Миллер мен Дж. Доллардтың айтуынша, лабиринт - американдық психолог үшін қоршаған орта үлгісі болып табылады, өйткені лабиринт әдісі организм мен қоршаған орта арасындағы қарым-қатынастарды біріктіреді. Алайда организмнің және қоршаған орта қатынастарының осы моделін адамның әлеуметтік мінез-құлқына беру оңай емес. Үйрену теориясын әлеуметтік мінез-құлыққа көшіру қиындықтарын еңсеру американдық ғалымдар бихевиоризм мен психоанализ синтезінің негізінде тырысты. Американдық даму психологиясы психоанализді біртіндеп қабылдауға дайындалды.

Әлеуметтік оқыту тұжырымдамасы қазіргі заманғы әлемде баланың бейімделу жолын, қазіргі заманғы қоғамның әдеттерін және нормаларын қалай игеріп қойғанын көрсетеді. Осы бағыттын өкілдері классикалық шарттылаумен оперантты үйретумен қатар имитация арқылы үйренуге де болады деп есептейді. Мұндай оқыту американдық психологияда жаңа - үшінші оқу түрі ретінде қарастырыла бастады. Әлеуметтік оқыту теориясында әлеуметтік даму теориясында баланың және қоғамның фрейдизмнен алынған бастапқы антагонизмі тұрғысынан және осы тұжырымдаманың кейбір нақты маңызды жетістіктерін атап өтуге болады.

Психологияда әлеуметтік үйрету теорияларының үш буыны белгілі. 30-шы жылдардың соңында өздерін жариялаған алғашқы ұрпақ Н. Миллер, Дж. Доллард, Р. Сире , Дж. Уайтинг болды. Зерттеудің негізгі бағыттары: балаларды тәрбиелеу процесінде әлеуметтік оқыту, мәдениетаралық талдау (әртүрлі мәдениеттердегі баланы тәрбиелеу және дамыту туралы зерттеу), тұлғаны дамыту. Олар «әлеуметтік үйрету» терминімен таныстырды және қоғамда өз орнын алуға мүмкіндік беретін процесті түсінген әлеуметтендіру проблемасын ұсынды. Социализация қалай жүреді? Барлық нәрестелер бір-біріне ұқсас, ал екі-үш жылдан кейін - бұл әртүрлі балалар. Осылайша, әлеуметтік оқыту теориясының жақтастары айтқандай, бұл айырмашылықтар оқытудың нәтижесі болып табылады, олар туа біткен емес.

Әлеуметтік оқытудың екінші буыны - А. Бандура, Дж. Гевирц, Д. Баер - кешенді әлеуметтік мінез-құлықты түсіндіруге үйрену теориясын кеңейтті. Әлеуметтік оқытудың жетекші теоретигі Альберт Бандура күнделікті өмірде адамдар өз әрекеттерінің салдарын түсінеді, яғни, қандай әрекеттердің сәттілігіне әкелетінін және қайсысы қандай да бір нәтиже бермейтін сәтсіздікке әкелетінін байқайды және тиісінше олардың мінез-құлқын реттейді. Реакциялардың салдарын бақылап, олар ақпарат алады, іс-әрекетке ынталандыру және саналы күшейту. Адамдар белгілі бір жағдайларда мінез-құлқының қаншалықты дұрыс екендігін біле алады және белгілі бір әрекеттердің нәтижесінде қандай болуы мүмкін екенін болжай алады. Оқудың механикалық теориясынан айырмашылығы, әлеуметтік оқыту теориясы саналы ойлауға жетекші мінез-құлықта үлкен рөл атқарады.

А. Бандура адамдар өздерінің мінез-құлқының салдары туралы тікелей тәжірибеден ғана емес, басқалардың мінез-құлқын және олардың мінез-құлқының салдарын байқай отырып, үйренетінін ерекше атап өтті. Осы мінез-құлықтан олар сондай-ақ мінез-құлықтың негізгі қағидаларын шығарады және әрекет ету ережелерін қалыптастырады. Модельдің мінез-құлқын сақтауға кеңінен белгілі демонстрация - Бандураның эксперименттері, онда балалар әртүрлі деңгейдегі агрессиялық мінез-құлқының мінез-құлқы бойынша қысқа фильмдерде байқалады. Бір топ балалар агрессиялық мінез-құлыққа сыйакы берилген фильмді көрді, екіншісі агрессиялық мінез-құлықты жазалайтын фильм көрді; үшінші топ агрессивті емес ойын мінез-құлық фильмді көрді; төртінші топ фильмді мүлдем көрмеді. Фильмді көргеннен кейін агрессиялық сыйақыны көрген балалар ойындарында әлдеқайда агрессивті болды, ал жазаланған агрессия мысалын көрген балалар мінез-құлқында анағұрлым агрессивті болды. Балалардың мінез-құлықтың осындай түрлерінің көрсетілуіне байланысты теледидар бағдарламаларын көру нәтижесінде агрессияны белгілі бір жолмен көрсетуді үйренуі күмән жоқ.

А. Бандура білім мен таным мәселесінде үлкен рөл атқарды. Ол әлеуметтік таным теорияларын кеңейтіп, жетілдірді, ол әлеуметтік танымдық теорияға жаңа ат берді- әдеуметтік когнитивтік теориясы. Тану ойлауды білдіреді, және теорияның бұл өзгерісі оқытудың бір бөлігі ретінде ойлауға баса назар ауысады. Әлеуметтік теоретиктер әлі де сыйақы мен жазалау туралы сөйлеседі, бірақ олар өздерінің мінез-құлқына, басқалардың мінез-құлқына және өздерінің және басқалардың жүріс-тұрыстарының салдарларын байқайды. Балалар өздерінің өткен тәжірибесіне сүйене отырып, салдарларды болжай алады. Олар өздері туралы және өзгелер туралы пікір қалыптастырады, содан кейін олардың мінез-құлқы осы көзқарастармен қайшы келмейтіндей әрекет етеді.

Американдық әлеуметтік оқыту теориясы үшінші буын өкілдері баланың мінез-құлқын дамытудың маңызды факторы ретінде отбасы және басқа әлеуметтік институттардың құрылымына талдау жасайды. Осы факторларды зерттеудің қызықты бағыттарының бірі У. Бронфенбраннер әзірледі.

Әлеуметтік оқыту тұжырымдамасы қазіргі заманғы әлемде баланың бейімделу жолын, оның әдетті қалай жұтып, қазіргі заманғы қоғамның нормаларын қалай көрсетеді. Бала қоғамға «лабиринттегі егеуқұйрықтар» ретінде кіреді, ал ересек оны осы лабиринт арқылы жетелейді, нәтижесінде ол ересек адамға ұқсайды. Бала қоғамға жат жер деп есептеледі. Бірақ бұл дұрыс емес, бала қоғамның бөлігі және оның ең маңызды бөлігі; бала жоқ адам қоғамы - өлім қоғамы.

Баланың қоғамдық өмірі заманауи американдық ғалымдармен, сондай-ақ жас жануарлардың мінез-құлқы қоршаған ортаға бейімделу жағдайынан қарастырылады. Дегенмен Л.С. Выготскийдің айтуынша, америкалық психологияда биологиялық эволюция тұжырымдамасынан адамның әлеуметтік өмірі толығымен шығарылып, эволюциялық принциптің онтогенезді зерттеуге көшіруі «жеке тұлғаның әлеуметтік қалыптасуының табиғаты толығымен және қалдықсыз» екенін көрсетеді.

Баланың психикалық дамуы туралы шетелдік биогенетикалық және социогенетикалық түсініктерге шолу олардың өкілдерінің оқыту мен дамыту мәселесіне қатысты түсініктемелерін анықтау арқылы аяқталуы керек. Д. Б. Эльконин айтуынша, даму психологиясы оқыту мен дамытудың үш негізгі тұжырымдамасын біледі: Э. Торндайк, Ж.Пиаже және Л.С. Выготский.

Э. Торндайк даму мен оқыту үдерістерін сәйкес (отождествлял) карастырды, Ж.Пиаже оқыту дамудын артынан жүру керек деп санады. Л.С. Выготскийдің айтуынша, оқыту дамуды алып келеді. Бұл тұжырымдамалардың әр біреуі өз бетінше дұрыс. Бирақ оларды бағалау кезінде барлық нәрсе оқытуға байланысты болады.

Э. Торндайктың айтуынша, оқыту - дағдыларды меңгеру процесі. Бұл оқыту түрі бар, ал олардың кең мағынада - дағдының дамуына байланысты, оның негізінде оның негізін қалыптастырады, оның шешілген нәтижесі. Ж.Пиаженің айтуы бойынша, ақыл-ой дамуы, ең алдымен, интеллекттің дамуыжәне оның бір сатыдан екіншіге өтуі. Интеллект баланы қоршаған ортаға бейімдеудің ерекше механизмі болып табылады. Бұл механизмнің негізінде ассимиляция және аккомодация жатыр. Олардың балансы - өз ішкі заңдары бар интеллекттің дамуының мақсаты. Олар оқытуға бағынышты болуы керек. Егер баланың ақыл-ойы жеткілікті түрде дамымаған болса, онда ештеңе жасалмайды. Сондықтан, оқыту тиімді болады егер ол дамудынартынан жүрсе.