Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- 2.The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- 3.Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

1 Даму психологиясының теориялық мәселелері

1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе

Жасы (психологияда) - жеке тұлғаның психикалық дамуы мен жеке дамуының уақыт кезеңінде салыстырмалы шектеулі, жеке сипаттамалардағы айырмашылыққа қатысы жоқ тұрақты физиологиялық және психологиялық өзгерістер жиынтығымен сипатталады.

Психологиялық жас санатын жүйелі түрде талдаудың алғашқы әрекеті Выготскийге тиесілі. Психологиялық жасы, ол жеке тұлғаның және белсенділіктің жаңа түрін қарастырды және оны жас деңгейінде алғаш рет пайда болған және баланың сана-сезімін, қоршаған ортаға деген көзқарасын, ішкі және сыртқы өмірін анықтайтын психикалық және әлеуметтік өзгерістер тұрғысынан сипаттады , қазіргі уақытта оның дамуының бүкіл жолы. Л.С. Выготскийдің айтуынша, жасы, өз құрылымы мен динамикасына ие. Өзінің ізбасарлары мен шәкірттері әзірлеген және толықтырған Л.С. Выготскийдің ілімі - жас құрылымы мен динамикасының доктринасы.

Жас құрылымы баланың дамуының әлеуметтік жағдайының сипаттамасы, қызметінің негізгі түрі және негізгі психологиялық жастық шағымдарды қамтиды. Әрбір жастағы әлеуметтік даму жағдайында осы жасқа тән ерекше қызмет түрінде шешілуі керек қайшылық (генетикалық мәселе) бар. Қарама-қайшылықтың шешімі психологиялық жас кезіндегі пайда болғанда көрінеді. Бұл жаңа құрылымдар дамудың ескі әлеуметтік жағдайына сәйкес келмейді. Жаңа қайшылық туындайды, жаңа қарым-қатынас жүйесін қалыптастыру арқылы шешілетін жаңа генетикалық мәселе, баланың жаңа психологиялық жасқа көшуін көрсететін әлеуметтік дамудың жаңа жағдайы. Мәселен, Л.С. Выготскийдің айтуынша, ғасырлар әр тұтас дамып келе жатқан желінің ролі мен нақты салмағын анықтайтын құрылымды тұтас динамикалық құрылымды білдіреді. Дамудың әр жасында баланың жеке тұлғасы өзінің ішкі құрылымында тұтастай өзгереді, және бұл өзгертудің заңдары оның әрбір бөлігінің қозғалысын анықтайды.

Д.И.Фельдштейннің айтуынша, жастың психологиялық ерекшеліктері адам дамып келе жатқан нақты тарихи жағдайларға, тәрбиелеу сипатына, оның қызметінің сипаттамаларына және қарым-қатынасына байланысты. Әрбір жас үшін жеке «әлеуметтік даму жағдайлары» (Л.С. Выготский) бар, әлеуметтік орта жағдайлары мен жеке тұлға ретінде қалыптасудың ішкі шарттары арасындағы белгілі бір қатынас бар.

Әлеуметтік ортаны бірдей элементтер әртүрлі жастағы адамдарға объективті түрде әсер етеді, олар қандай психологиялық қасиеттерге ие екеніне қарай, олар сыналады. Сыртқы және ішкі факторлардың өзара әрекеттесуі сол жастағы адамдарға тән психологиялық ерекшеліктерді тудырады, олардың ерекшелігін анықтайды және осы факторлардың арасындағы қатынасты өзгерту келесі жас кезеңіне көшуді тудырады (Д.И.Фельдштейн). Қартаю кезеңдері салыстырмалықта, шартты ортада ерекшеленеді, алайда бұл адамның миының жеке басын анықтайды.

Дамудың жас ерекшелігі қоғамның өз өмірінің осы кезеңінде адамға жасаған талаптардың белгілі бір жүйесінен, сондай-ақ басқа адамдармен қарым-қатынастарының мәні, оның әлеуметтік жағдайын көрсетеді. Баланың әлеуметтік ерекшеліктерін, білім беру жүйесін, адам қызметінің нормаларын және ережелерін қамтамасыз ететін жаңа түрлер мен қызмет түрлерін қалыптастыру арқылы баланың даму ерекшеліктерін өзгерту арқылы баланың дамудың түрлі деңгейдегі топтарына және білім беру мекемелеріне баланың кіру ерекшеліктері және физиологиялық даму ерекшеліктері анықталады. Жас ерекшеліктерінің, жас шектерінің тұжырымдамасы абсолютті мәнге ие емес - жастың шекаралары мобильді, өзгеретін, нақты тарихи сипатқа ие және жеке тұлғаны дамытудың әртүрлі әлеуметтік-экономикалық жағдайларында сәйкес келмейді. Қазір келесі кезеңдер жасалады: бала кезінен (1 жастан бастап); мектепке дейінгі балалық шақ (1-3 жас); мектеп жасына дейінгі балалар (3-6 жас); кіші мектеп жасындағы (6-10 жас); жасөспірімдер (10-15 жас); жастар: бірінші кезең (15-17 жас аралығы), екінші кезең (17-21 жас); кемелді жас: бірінші кезең (21-35 жас), екінші кезең (35-60 жас); озық жас (60-75 жас); кәрілік (75-90 жас); ұзартқыштар (90 жас және одан жоғары). Выготскийдің жас құрылымы мен динамикасы орыс психологтарының, оның ізбасарлары Д.Б. Элкониннің, А.Н. Леонтьевтің, П.Я.Галпериннің, Л.И. Божовичтің және басқа да жүйелі зерттеулердің басталуын белгіледі. Қазіргі уақытта орыс психологиясында психологиялық жастың құрылымы әдетте келесі критерийлер негізінде бағаланады: дамудың әлеуметтік жағдайы, қызметінің негізгі түрі, жас және жастық дағдарыстың орталық шағымдары.

1. Дамудың әлеуметтік жағдайы. Л.С. Выготскийдің айтуы бойынша, бұл жастың құрылымының негізгі компоненті болып табылады, ол осы жасқа ерекше, айрықша, бірегей және ерекше қарым-қатынаста, әсіресе әлеуметтік жағынан ерекше. Дамудың әлеуметтік жағдайы бұл кезеңде дамып жатқан барлық динамикалық өзгерістердің басталу нүктесі болып табылады. Бала адамның жаңа және жаңа қасиеттеріне ие бола отырып, оларды әлеуметтік шындықтан дамудың негізгі көзі ретінде, әлеуметтік адамға айналатын жолды алып, оның формасын және жолын толық және толық айқындайды. Дамудың әлеуметтік жағдайы баланың әлеуметтiк қатынастар жүйесiне қалай енгiзетiн әлеуметтiк қатынастар жүйесiне қалай бағдарлайтынын анықтайды, сондықтан Л.С. Выготскийдiң айтуынша, кез келген жасты сипаттау дамудың әлеуметтiк жағдайын анықтаумен басталуы керек.
2. Қызметтің жетекші түрі. Жас құрылымының компонентін анықтауды Л.С. Выготскийдің ізбасарлары мен шәкірттері анықтады. Адам қызметімен тығыз байланысты емес, жалпы массасында жетекші қызметті психикалық дамуға, жеке дамуына, белгілі бір психологиялық ісіктердің қалыптасуына емес, басқа іс-әрекеттерге қатысты емес, яғни, іс жүзінде оның интернационализациясы орын алады, ол қазірдің өзінде Л.С. Выготскийдің жұмыстарында қамтылған. Л.И. Божовичтің, Д.Б. Эльконинның және басқалардың шығармаларында баланың танымдық дамуының негізі өзінің жеке басының дамуына негізделген - тікелей практикалық қызмет. Бұл авторлардың пікірінше, бұл тақырыпты қоршаған айналамен байланыстыратын «қызмет» түсінігі. Бұл тұрғыда даму процесі объектілермен жұмыс істеуіне байланысты субъектінің өзіндік қозғалысы ретінде қаралды, ал тұқым қуалайтын және қоршаған орта факторлары даму үдерісінің мәнін анықтайтын жағдайлар емес, тек оның нормадағы әр түрлі вариациялары. Д.Б. Эльконин атап өткендей, «қызмет» тұжырымдамасын енгізу дамудың барлық мәселесін субъектке айналдырады. Оның айтуынша, функционалдық жүйелерді қалыптастыру процесі - бұл субъект шығаратын процесс. Баланың психикалық дамуы үдерісіне ересектердің әсер етуі тақырыптың өзі іс-әрекеті болмаса жүзеге асырылуы мүмкін. Және дамудың өзі бұл әрекеттің қалай жүзеге асырылуына байланысты.

Ресей психологияда А.Н. Леонтьев берген негізгі қызмет түрінің анықтамасы қабылданды, ол осы тұжырымдаманың негізгі сипаттамаларын анықтады. Оның пікірінше, жетекші қызметтің көрсеткіші таза сандық көрсеткіштер емес. Жетекші іс-шаралар - бұл даму кезеңінде жиі кездесетін іс-әрекеттер ғана емес, баланың көп уақытты беретін қызметі. Жетекші деп А.Н. Леонтьев баланың бұл әрекетін келесі үш белгілермен сипаттады.

Біріншіден, бұл басқа түрдегі жаңа қызмет түрлерінің дифференциалданған түрінде пайда болатын қызмет. Мысалы, мектепке дейінгі балалық шақта алғаш рет пайда болатын осы сөздің тар мағынада оқыту, алдымен ойында пайда болады, яғни ол осы кезеңде қызметтің дамуында көшбасшы. Бала ойнап үйренуге кіріседі.

Екіншіден, жетекші қызмет - бұл жеке психикалық процестердің қалыптасуы немесе қайта құрылуы. Мәселен, мысалы, ойынға алғаш рет баланың белсенді қиялы процестері қалыптасады, мұғалімде - дерексіз ойлау процестері. Ол барлық психикалық процестерді қалыптастыру немесе қайта құрылымдау тек жетекші қызметтің шеңберінде ғана жүреді. Кейбір психикалық процестер тікелей жетекші емес қызметте емес, сонымен қатар генетикалық тұрғыдан байланысты басқа да іс-шараларда қалыптастырылады және қайта жаңартылады. Мысалы, абстракцияның және түстерді қорытудың процесі мектепке дейінгі жасында ойынның өзі емес, сурет салу, түстерді қолдану және т.б., яғни ойынға қатысты көздерде ғана болатын іс-шараларда жасалады.

Үшіншіден, жетекші қызмет - бұл даму кезеңінде байқалатын баланың негізгі психологиялық өзгерістері ең жақын жолмен байланысты болатын қызмет. Мәселен, мысалы, мектепке дейінгі жастағы бала ойындағы әлеуметтік мінез-құлық пен адам мінез-құлқының тиісті нормаларын («директор, инженер, жұмысшы фабрикада не істейді») біледі және бұл оның жеке басын қалыптастырудағы маңызды сәт. Осылайша, жетекші қызмет - бұл оның дамуының осы сатысында баланың жеке басының психикалық сипаттамалары мен психологиялық сипаттамаларының негізгі өзгерістерін анықтайтын осындай қызмет. А.Н. Леонтьев Выготскийдің жетекші қызмет түрлері туралы ойларын тереңдетіп, осы тұжырымдаманың анықтамасын берді, жетекші қызметтің мазмұны мен нысаны баланың дамуы орын алатын нақты тарихи жағдайларға байланысты екенін көрсетті, сондай-ақ қызметтің түрлерін өзгерту тетігін сипаттады. А.Н. Леонтьевтің айтуынша, бұл механизм, дамуы барысында баланың адамның қарым-қатынасы әлеміндегі бұрынғы орыны оның қабілеттеріне сәйкес келмейтіндіктен, оны өзгертуге ұмтылатын болады. Баланың өмір салты мен осы өмір салтын анықтаған мүмкіндіктерінің арасында ашық қайшылық бар. Тиісінше, оның қызметі қайта құрылымдалуда. Осылайша, оның психикалық өмірін дамытудағы жаңа кезеңге көшу жасалады.

Қазіргі заманғы отандық психологияда онтогенездегі жеке тұлғаны дамытудағы жетекші қызметтің рөлі Д.И.Фельдштейннің шығармаларында егжей-тегжейлі талқыланады. Д.И.Фельштейннің айтуынша, жетекші қызмет түрлерінің тұрақты өзгеруі баланың психикалық дамуы кезеңдерінің жалпы шекараларын, оның адам ретінде қалыптасуын белгілейді. Жетекші іс-шаралар түрлері баланың тілегі сияқты, оның иелігіндегі тілге де байланысты емес. Бұл таза әлеуметтік (дәлірек айтқанда, әлеуметтік-психологиялық) білім. Және оларда өте нақты тарихи сипат бар, себебі балалық және оның кезеңділігі тарихи тұрғыдан, нақты-әлеуметтік құбылыс; түрлі әлеуметтік-экономикалық кезеңдердегі, әртүрлі қоғамдардағы өзгерістер.

Осыған байланысты Д. И. Фельштейннің айтуынша, даму психологиясы негізгі қызмет түрінің объективті құрылымын баланың субъективті белсенділігінің нысандарына түрлендірудің нақты қажеттіліктері, мотивтері, эмоциялар, адамдарға және объектілерге қатысты көзқарастарды анықтайтын жағдайларды және нақты механизмдерді зерттейтін іс-шаралар. Тұтастай алғанда, оның қызметі мен дамуы екі жолмен сипатталады: бір жағынан, дамудың бүкіл процесі, келесі әрекеттердің өзгеруі өзін-өзі қозғалысы ретінде сипатталуы мүмкін және оны имманент логикасына бағынатын процесс, яғни психологиялық процестің өзі, ал екінші жағынан, Іс жүзінде адамның адам ретінде дамуы үшін жағдай жасайтын ұйымдастырылған іс-шаралармен айналысамыз. Қоғам ұйымдастырған іс-шаралар баланың қарым-қатынасы, қажеттілігі, сана-сезімі қалыптасатын схеманы береді. Сонымен, өзін-өзі дамыту сыртқы қызмет түрлері арқылы да дамиды.

Д.И.Фельдштейннің шығармаларында жетекші қызметтің негізгі түрлерінің егжей-тегжейлі сипаттамасы келтірілген және автордың пікірі бойынша онтогенездегі жеке тұлғаның дамуын айқындайтын өзгерістердің заңдылығы анықталған.

Осылайша, бала кезінен бастап, бір жастан бастап бір жасқа дейінгі кезеңде баланың осы жастағы жетекші қызметі болып табылатын тікелей эмоциялық қарым-қатынас бар. Нәрестенің бұл негізгі қызметі адамның табиғаты ретінде әлеуметтік бейнесімен байланысты. Бала осы кезеңде әлеуметтік байланыстарды орнатуға бағытталған.

Әлеуметтік мінез-құлықтың қажеттілігі бар және бір мезгілде әлеуметтік әрекет ету қажеттілігі болмаған кезде, ерте балалық кезеңде, бір жылдан үш жылға дейін, пәндік-манипуляциялық белсенділік алға жылжып, жетекші болып келеді, ол кезде бала тек адам арасындағы қарым-қатынастың формасына ғана ие емес адамдар, бірақ, ең алдымен, айналасындағылардың бәрін пайдаланудың әлеуметтік әдістерін жасады.

Кәмелетке толмағандармен үнемі байланыста болғандықтан, операциялық және техникалық жағынан, келесі кезекте, мектепке дейінгі жастағы (3 жастан 6 жасқа дейінгі) баланың дүниетанымдық қарым-қатынастардан арылмайтынын білді. Осы кезеңде жетекші болып дамыған ойын қызметі саналады. Бала әр түрлі мамандықтар бар екенін анықтайтын дамыған ойын-ойын рөлі ойынында күрделі қарым-қатынастармен айналысады және осы қарым-қатынас нормаларына баса назар аудара отырып, өзінің жеке ғана емес, сондай-ақ біреудің көзқарасын ескеруі керек. Ойын, ең алдымен, баланың бағдарлылығы адам өмірінің жалпы, функционалдық көріністерінде, әлеуметтік функциялары мен қарым-қатынастарында орын алатын әрекет ретінде әрекет етеді. Екіншіден, ойын ойнау негізінде балалар қиял мен символдық функцияны дамытады және дамытады.

Кіші мектеп жасында (6 жылдан 10 жылға дейін) жетекші білім беру қызметі, яғни теориялық ойлау формаларын игерудегі әлеуметтік қызмет. Бұл іс-әрекет барысында балалар теориялық білімді меңгере алады және жұмыс істей алады. Бұл қызмет білімнің түрлі салаларында бастапқы ғылыми ұғымдарды меңгеруімен сипатталады, балалар шындықты көрсететін теориялық нысандарға бағдарлау үшін негіз құрайды. Бұл іс-әрекеттің толыққанды дамуы арқылы балалар өздерінің іс-әрекеттеріне, өз әрекеттеріне теориялық сананың маңызды ерекшеліктері ретінде психикалық процестердің қажетті озбырлығын, ішкі іс-қимыл жоспарын әзірлейді.

Жасөспірімдердің балалары (10 жылдан 15 жылға дейін) қарым-қатынастың сапалы жаңа жүйесіне, мектептегі достармен және ересектермен қарым-қатынаста болады. Олардың отбасылардағы орны, сондай-ақ күнделікті тұрмыстағы әріптестері арасында өзгереді. Баланың жасөспірім қызметі қызмет аясын едәуір кеңейтеді, және ең бастысы, бұл қызметтің сапасы сапалы өзгереді, оның формалары мен формалары күрделене түседі. Жасөспірімдер әртүрлі іс-шараларға қатысады: тәрбие жұмысында, әлеуметтік, саяси, мәдени және бұқаралық, спорттық және спорттық іс-шараларда, ұйымдастырушылық жұмыста, мектептегі үй жұмысында, мектептен тыс жеке-кәсіпкерлік қызметте (техникалық және шығармашылық шығармашылық, тәжірибе). Баланың жасөспірімдегі әлеуметтік жағдайының өзгеруі, өмірде, қоғамда, ересектермен қарым-қатынаста болуға деген ұмтылысы жасөспірімнің «Мен және менің қоғамға пайдалы» жүйесінде өзін бағалауға деген мұқтаждығымен айқын көрінеді, «Мен және менің өмірімдегі қатысуым» қоғам ». Бұл жерде жасөспірімнің қоғамдағы орны оның қатысу дәрежесі немесе оның қоғамға танылған іс-әрекеттерге қатысуы мүмкіндігімен анықталады. Бұл қызмет бұл жас кезеңінде көшбасшы болып табылады. Кеңейтілген әлеуметтік белсенділікте жасөспірімдердің ересектермен жаңа қарым-қатынас орнату қажеттілігі және тәуелсіздікті жүзеге асыру ең оңтайлы қанағаттандырылды.

Жоғары мектеп жасындағы (15-17 жастағы) ең басты ерекшелігі - мұнда жетекші қызмет қайтадан оқыту іс-әрекеті болып табылады, ол кәсіпті таңдауға да, құндылықты бағдарлауға да зор маңызы бар әртүрлі жұмыстармен белсенді түрде араласады. Оқу және кәсіптік сипатқа ие болғандықтан, бұл іс-шара бір жағынан зерттеу элементтерін алады, екінші жағынан - бұл мамандықты игеруге, өмірде орын іздеуге ерекше назар аударады. Бұл жастағы негізгі психологиялық неоформация - оқушылардың жеке өмір жоспарларын жасауға, олардың жүзеге асырылуын іздестіруге, саяси, эстетикалық, адамгершілік идеалдарын дамытуға қабілеттілігі, бұл өзін-өзі ақпараттандырудың өсуін көрсетеді. Әлеуметтік бағдарланған білім беру және кәсіби қызметпен белсенді түрде араласып, егде жастағы оқушылардың когнитивтік және кәсіби бағдарлануын дамыту ғана емес, сонымен қатар орта мектеп оқушысының «ішкі жағдайын» (шынымен де бар қарым-қатынастар жүйесіндегі өз-өзін түсіну) өзгеруіне байланысты өзін-өзі анықтаудың жаңа деңгейін қамтамасыз етеді, өмірлік жоспарлар қоғамның мұқтаждықтарын басшылыққа алатын тұрақты өмір сүру жағдайында.

3. Орталық жасушалық шағымдар. Выготский атап өткендей, әрбір жастағы деңгейде дамудың барлық үрдісіне жетекшілік ететін және баланың барлық тұлғасын жаңа негізде қайта құрылымдауды сипаттайтын орталық неоплазма бар. Осы жастағы негізгі немесе орталық миокардтың айналасында, баланың жеке басының жеке аспектілеріне жататын барлық басқа жеке дерматиттер орналасады және топтастырылады, ал алдыңғы кезеңдердің шағылысымен байланысты даму процестері. Выготский негізгі жасушалар дамуының негізгі бағыттарын, басқа да жартылай процестерді, осы жастағы өзгерістерді қайталайтын дамып жатқан даму процестері, қайталама даму сызығы болып табылады. Дамудың бір кезеңінен екіншісіне көшу кезінде Л.С. Выготскийдің пікірі бойынша, жастықтың барлық құрылымы қайта жаңғыртылады, демек, орталық даму бағыттары қайта құрылымдалады: дамудың жалпы құрылымында жеке даму жолдарының маңыздылығы мен ерекше ауырлығы өзгереді, олардың орталық неоплазмаға қатынасы. Л.С. Выготский сөйлеуді дамытудың үлгісі арқылы дамудың орталық және қайталама бағыттарын өзгертудің мысалын келтірді. Осылайша, ерте балалық кезеңде, оның пайда болу кезеңінде сөйлеудің дамуы жас ерекшелігі мен әлеуметтік сана-сезімін тудыратын, жасалып жатқан кезеңнің дамуының негізгі бағыттарына жатқызыла алмайтын кезде, жастың орталық шағымдары сияқты тығыз және тікелей байланысты. Бірақ мектеп жасында баланың сөйлеуді дамытуы қазірдің өзінде осы жастағы орталық шағылысымен мүлдем өзгеше болып табылады және сондықтан екінші даму бағыттарының бірі ретінде қарастырылуы керек.

Выготскийдің шығармашылығы әр жастағы адамдарға тән әлеуметтік жағдайдағы өмірден осы жасқа тән жаңа формациялар қалай қажет және дами беретінін дәлелдейді. Ең алдымен баланың саналы тұлғасын қайта құрылымдауды сипаттайтын бұл жаңа жағдайлар міндетті емес, бірақ жастың дамуының нәтижесі немесе өнімі болып табылады. Баланың санасының өзгеруі оның жасына тән әлеуметтік объектінің белгілі бір түрінің негізінде пайда болады. Сондықтан ісіктердің жетілу басында емес, осы жастың соңына жатады.

Баланың саналы тұлғасындағы жаңадан пайда болған жаңа пайда болғаннан кейін, бұл адам өзгеріп отырады, бұл одан әрі даму үшін ең маңызды зардаптар болуы мүмкін емес. Бұл салдар соншалықты жан-жақты және үлкен, олар баланың өмірін жабады. Бұл жастағы жаңа сана қалыптасуы сөзсіз сыртқы шындықты қабылдаудың жаңа сипатын, баланың ішкі өмірін және оның ақыл-ой функцияларының ішкі қызметін қабылдаудың жаңа әдісін білдіреді. Выготский ғасырдың соңында жинақталып, дамудың жаңа жетістіктерін көрсетті, әлеуметтік ахуалды көтерді және оның жарылысына алып келді - дағдарыс.

Негізгі жастағы ісіктерді қалыптастыру мәселесі бүгінгі күнгі даму психологиясының басты бағыты болып табылады. Қазіргі заманғы отандық психологтардың көптеген зерттеулері жұмыстың белгілі бір аспектісін дамыту, оның қаныққандығы, қатынастардың тиісті жүйесін қалыптастыру және оның қалыптасуы нәтижесінде құрамдас бөліктер қалыптасып, жаңа келісімді, баланың жаңа ұстанымын қалыптастыратын, нәтиженің нәтижесінде екінші тараптың пайда болуына жағдай жасау. Д.И.Фельдштейн жетекші қызметтің табиғаты негізгі жаңа жас құрылымдарының мазмұнын қалай анықтайтынын көрсетті. Осылайша практикалық-практикалық қызметте, бірінші кезекте, интеллектуалды сала дамып келеді, бірақ оны қанықтыру, жинақталған тәжірибені меңгеру адамның мотивациялық-қажеттілігін, аффективтік саласының динамикасын айқындайды, бұл оларды қалыптастыратын аспектілерге қайшы келетін жаңа құрылымдардың пайда болуына әкеледі. Өзара қарым-қатынас нормаларын меңгеру үшін қызмет түрлерінің бірін білдіретін мектеп жасына дейінгі балалардың ойын іс-әрекеттерінде бейнелеудің жаңа формалары және символикалық функция пайда болады, ол басқа жағынан - когнитивті байланысқа жатады.

Кіші сынып оқушылары осы жас кезеңіндегі жетекші білім беру қызметінің нақты түрінде көрінетін практикалық және танымдық белсенділікті өзектейді. Оның негізінде баланың когнитивтік қызметі қалыптасады және оның дамуының нәтижесінде туындайтын жаңа құрылымдар - психикалық үдерістердің еркіндігі, өз әрекеттерін көрсету, өзіндік мінез-құлқы - әртүрлі жазықтықта, өзара қарым-қатынастар нормаларының әрекетінде жатыр, себебі «рефлексия», өз-өзіне қызмет ету қатынастарды дамыту қажеттілігін тудырады. Жасөспірім кезіндегі орталық шағым - бұл өздігінен түсінуді дамыту, өйткені осы дәуірдегі жетекші әлеуметтік тұрғыдан танылған және әлеуметтік мақұлданған әрекет.

4. Жастық дағдарыстар. Бұл бір жасты екіншісінен бөлетін даму қисық сызығына айналады. Бала психологиясының тарихында көптеген авторлар балалардың біркелкі емес дамуын, жеке тұлғаның пайда болуының күрделі сәттерінің болуын эмпирикалық түрде атап өтті. Сонымен қатар, көптеген шетелдік зерттеушілер (3. Фрейд, Геселл және т.б.) бұл сәттерді даму аурулары және дамушы тұлғаның әлеуметтік шындықпен соқтығысуы жағымсыз нәтижесі, сондай-ақ баланың ата-аналарымен қарым-қатынасының бұзылуының нәтижесі ретінде қарастырды. Выготский жас дамуын диалектикалық үдеріс ретінде қарастыратын тұжырымдама әзірледі. Осы үдерістегі бірте-бірте өзгерудің эволюциялық сатылары революциялық даму жасындағы дағдарыстардың дәуіріне ауысады. Психикалық даму тұрақты және күрделі кезеңдердің өзгеруімен жүзеге асырылады. Тұрақты жас шамасында, критикалық жастағы өзекті болып табылатын ақыл-ой түйіндерінің жетілгендігі. Выготский келесі жастағы дағдарыстарды сипаттады:

- Нәрестелік дағдарыс - эмбриональдық дамуды бала кезінен бөледі;

- Бір жылдық дағдарыс - бала кезінен нәресте бөледі;

- Үш жылдық дағдарыс - мектепке дейінгі жасқа көшу;

- Жеті жыл дағдарысы - мектеп жасына дейінгі және мектеп жасындағы арасындағы байланыстырушы буын;

- Он үш жастағы дағдарыс жасөспірімдерге көшуімен сәйкес келеді.

Дамудың осы кезеңдерінде баланың «әлеуметтік даму жағдайының» (ересек адаммен қарым-қатынастың жаңа түрінің пайда болуы) түбегейлі өзгеруі, бір іс-әрекеттің басқа біреуін ауыстыру бар. Выготский көрсеткендей, дағдарыс кезінде баланың дамуы өте белсенді, қарқынды, кейде қайғылы сипатта болады, алайда дамудың жағымсыз мазмұны кез-келген дағдарыстың негізгі мәні болып табылатын және негізгі болып табылатын оңды тұлғалық өзгерістерді жоққа шығармауы керек. Сонымен, дағдарыстың бір жылдағы жағымды мағынасы баланың оңды сатып алумен, аяқ-қолы жетіп, сөйлеу тілін меңгеруімен байланысты. Үш жылдағы дағдарыстың маңызды жетістігі баланың жеке басының жаңа ерекшеліктері бар екендігі көрінеді. Егер қандай да бір себеппен бала дағдарыстан өтпесе, бұл кейінгі жастағы баланың жеке басының аффективтік және ерікті аспектілерін дамытудың терең кешігуіне әкеледі.

Жеті жылдық дағдарысқа қатысты барлық зерттеушілер теріс белгілермен бірге осы кезеңде бірқатар үлкен жетістіктер бар екенін атап өтті: баланың тәуелсіздігі өсіп, басқа балаларға деген көзқарасы өзгереді. 13 жастағы дағдарыс жағдайында студенттің ақыл-ой қабілетінің өнімділігін төмендету мынада, бұл жерде қондырғы айқындықтан түсінуге және шегеруге дейін өзгереді. Зияткерлік қызметтің ең жоғары түріне өту тиімділіктің уақытша төмендеуімен бірге жүреді. Бұл дағдарыстың басқа да жағымсыз белгілері де расталады: әрбір жағымсыз симптом үшін оң мазмұны жоғалып кетеді, әдетте жаңа және одан жоғары формаға көшуден тұрады.

Жастық дағдарыстардың хронологиялық шекаралары шартты болып табылады, бұл жеке, әлеуметтік-мәдени және басқа да параметрлердегі маңызды айырмашылықтармен түсіндіріледі. Дағдарыстың нысаны, ұзақтығы және ауырлығы баланың жеке-типологиялық сипаттамаларына, әлеуметтік жағдайына, отбасында тәрбиенің ерекшеліктеріне, тұтастай алғанда педагогикалық жүйеге байланысты айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Выготский жас дағдарыстың личности прогрессивті дамуына қажетті нормативтік, үнемі құбылыс екенін ерекше атап өтті. Л.С. Выготскийдің еңбегі - жастық дағдарыстың жас ерекшелігінің негізгі механизмі ретінде сипаттау. Ол бір жастағы баланың дамуын қозғалатын күштердің біртұтас жастағы даму динамикасының заңын сөзсіз алып тастайды, ол әлеуметтік даму жағдайының жойылуын, дамудың осы жасының аяқталуын және келесі жасқа көшуді анықтайтын ішкі қажеттілікті ескере отырып, барлық жастағы дамудың негізін жоққа шығаруға және жоюға әкеледі қадамдар. Выготский бұл жастың соңында пайда болатын жаңа өсудің нәтижесінде жастың дамуының нәтижесінде баланың сана-сезімінің барлық құрылымын қайта құрылымдауға және сол арқылы өзінің сыртқы шындыққа және өзіне деген қарым-қатынастың бүкіл жүйесін өзгертеді. Бала осы ғасырдың аяғында жасына қарай басынан қарағанда мүлдем өзгеше болады. Бірақ бұл белгілі бір жасы басында негізгі ерекшеліктерде дамыған дамудың әлеуметтік жағдайы да өзгеруі керек дегенді білдірмейді. Дамудың әлеуметтік жағдайы үшін бұл жастағы бала мен әлеуметтік шындық арасындағы қарым-қатынас жүйесі ғана емес. Егер бала түбегейлі өзгерсе, бұл қатынас сөзсіз өзгеруі керек. Бұрынғы даму жағдайы баланың дамуы мен дамуына теңестіріледі, ал дамудың жаңа жағдайы келесі ерекшеліктерге қарай бастауыш болуға тиіс негізгі ерекшеліктерде дамиды. Дамудың әлеуметтік жағдайын қайта құрылымдау, Выготскийдің пікірінше, жас дағдарыстарының негізгі мазмұны болып табылады. Балаларды жаңа жас деңгейіне көшіру процестері бір жағынан олардың айналасындағы адамдармен өзара қарым-қатынастарының формалары мен олардың физикалық және ақыл-ой қабілеттері мен талаптарын жоғарылату арасында өте өткір қарама-қайшылықтарды шешуге байланысты. Балалардың қарым-қатынас пен белсенділік саласындағы жаңа қажеттіліктерін елеусіз қалдырған жағдайда, керісінше, педагогикалық әсердің дұрыс тәрбиесі мен икемді өзгерістері арқылы жұмсартылған жағдайда, терісдік, қастық, қақтығыс жағдайлары және жасқа байланысты дағдарыстардың басқа да жағымсыз көріністері күшейтеді.

Жас дағдарыстары баланың жеке даму кезеңімен шектелмейді, алайда ересек пен кәрілік кезеңіндегі дағдарыс кезеңдері салыстырмалы түрде аз. Шетелдік психологтардың (әсіресе Е. Эриксонның) танымал зерттеулері сана-сезімнің конструкцияларын қайта құрылымдау процесі және қазіргі кезде орын алатын, әрекеттің табиғаты мен қарым-қатынастарының өзгеруіне әкелетін процестердің жеке тұлғаның одан әрі дамуына терең әсер ететіндігін дәлелдейді.