А в русском переводе
Қызмет - ағзаның белсенді күйі оның өмір сүру және мінез-құлық жағдайы
ретінде.
Бейімделу - бейімделу, организмнің жаңа жағдайларға тәуелділігі.
Тиісті - тіпті әбден орынды, бірдей.
Акме - гүлдену, адам дамуының шыңы. Ересек адамның «дамуындағы
шыңы», жетілу шыңы, «Акме» құбылысы - көп өлшемді, өзгермелі және
өзгермелі мемлекет, әртүрлі «нысандарда» шыңдары бар, әдетте, біркелкі
жасалады. Әмірдің «калибрі» деңгейі өте жоғары, әлеуметтік маңызы бар
серпіліс болуы мүмкін және қарапайым және репродуктивті, тіпті жалған-
акме (жетістіктер, сенімділік, тану) болуы мүмкін.
Жетілу шыңының ең маңызды компоненттерінің бірі ретінде, жеке бастың
рухани және моральдық құндылықтары бар, ол адамның жеке
құндылықтарына терең әсер етіп, тиімді қорғауға дайын. Адамның
адамгершілік қасиеті шындықтың, өткенді және болашақтың әр түрлі
тараптарына, жақын және алыс адамдарға және белгілі бір құндылықтардың
үстемдігіне үйлесімділікпен анықталады. Төтенше жағдайларда белгілі бір
құндылықтар мен бағдарларға бейімділік тереңдігі анық көрінеді.
Жеделдету (акселерация) - балалардың және жасөспірімдердің соматикалық
дамуы мен физиологиялық пісіп-жетілуін жеделдету, олардың салмағы мен
денесінің өсуі, сондай-ақ ерте жастағы жыныстық қатынас кезінде көрінеді.
Әрекет - (даму психологиясында) (Activus - белсенді) - субъект пен объект
(қоршаған орта) арасындағы қарым-қатынастың асимметриясын көрсететін
санат. Осы тақырыптың өзі, ол өзі де, онымен де кездесетін өзгерістердің
қайнар көзі болып табылады. Психологиядағы дамудың негізгі түрлері
нысанның қызметі мен мінез-құлқы, сондай-ақ оның басқа адамдармен
қарым-қатынасы болып табылады. Соңғы жағдайда екеуі де қарым-қатынас
жасаушылар да қызмет субъектілері ретінде әрекет етеді. Баланың түрлі
қызмет түрлері оның ақыл-ой дамуының қозғаушы күші болып табылады.
Қызмет деңгейінің төмендеуі (пассивтілік) дамудың бәсеңдеуіне немесе
бұрмалануына әкеледі.
Жаңарту (Актуализация )- 1) әлеуетті мемлекеттен нақты мемлекетке
көшіру;
2) есте сақтау, есте сақтау, көбейту мақсатында оны кейіннен пайдалану
мақсатымен алынған материалды есте сақтаудан бас тарту.
Таңбалаудың ерекшелігі (Акцентуация характера )- психопатиямен
шектесетін нормадан шыққан экстремалды нұсқаларын көрсететін жеке
сипаттағы белгілердің және олардың комбинациясының шамадан тыс
көрінісі.
Өзгергіштік (Амбивалентность) - ішкі қабылдамау немесе қабылдамау
арқылы сипатталатын нәрсеге қатысты екі жақты қарым-қатынасқа
байланысты ішкі ішкі мемлекет немесе тәжірибе.
Баланың мінез-құлқының амбициалділігі (екі жағынан - латиналық,
валенты - күшті, берік, ықпалды) - оң және теріс үрдістер арасындағы
күреспен сипатталатын ересек адамға қатысты баланың қақтығыстың жеке
және жас ерекшелігі. Бұл ерте жаста және коммуникативтік белсенділік
барысында көрінеді. Баланың жүріс-тұрысындағы амбивалентность
балалардың мінез-құлқына, сонымен қатар балалардың ересек адамдарға әсер
ету сипатында, балалардың бір мезгілде ересектерін іздестіруінде,
балалардың қозғалуында (белсенді кеңістіктегі қозғалысы: сиқыршы, жаяу
жүру), олардың эмоционалдық күйін, және оның қозғалысы; қорқыныш,
қорқыныш, жылау, қызығушылықпен және ересектерге оң көзқараспен
үйлеседі; осы жасқа тән жағдайлық-іскерлік қарым-қатынастың жоқтығы,
пәндік қызметтің дамуының төмен деңгейі; объективті өзара әрекеттестікке
зиян тигізетін эмоционалдық қарым-қатынас басым болатын ересектермен
қарым-қатынаста айқын байқау. Балабақшаға баратын балалардың шамамен
үштен бірінде амбициальды мінез-құлық феномені байқалады.
Әлеуметтанушы мінез-құлқының негізінде баланың ересек адаммен қарым-
қатынасқа деген қажеттілігі мен басқа адамдармен байланыс орнатудың
болмауы арасындағы қақтығыс жатыр. Мұндай мінез-құлықтың пайда болу
себептерінің бірі баланың ересек адам арасындағы эмоционалдық
байланыстың гипертрофиясына тән және өмірдің бірінші жылында отбасын
тәрбиелеудің ерекшеліктері болып табылады және практикалық
байланыстардың қалыптасуына кедергі келтіреді.
Сезімдердің дөрекілігі (Амбивалентность чувств) - дуализм, бірнеше, бір
мезгілде тәжірибелі, эмоционалды жағдайлардың сәйкессіздігі.
Күшейту (Амплификация) - лат. - тарату, ұлғайту, байыту, кеңейту.
Ақыл-ой дамуын күшейту (Амплификация психического развития )
(көбейту - көбейту, бөлу) - білім берудің мазмұнын, формаларын және
әдістерін жақсарту есебінен әр жас кезеңінде психиканың даму әлеуетін
толық пайдалану. Күшейтудің тұжырымдамасының теориялық негізі
баланың жасын дамытудың қадамдарының бірегейлігі мен сапалы
түпнұсқалығын және барлық кейінгі тұлғаны дамыту үшін (В.А. Запорожец)
ерте жас кезеңдерінде пайда болатын психологиялық ісіктердің мәңгілік
құндылығын бекіту болып табылады. Практикалық балалар психологиясында
күшейту принципін растайтын тәсіл дамудың жасанды жеделдету
қажеттілігін негіздейтін тәсілге қарсы тұрады. Жаңа «пайдалы» білімдер мен
дағдыларды меңгеруге бағытталған, оқытудың ерте және мектеп жасына
дейінгі кезеңдерінен бастап, «ересек» іс-әрекетке жылдам өтуге бағытталған
оқыту бағдарламаларын енгізу балалық шақтың азаюына әкеледі. Керісінше,
күшейту идеясының жақтаушылары баланың балалық шаққа деген құқығын
қорғайды, дамудың айрықша даму мүмкіндіктері бар ерекше даму кезеңі
ретінде, сонымен қатар баланың өмірі мен, ең бастысы, ойындардағы
мазмұнды байытуды және «өсіруді» қолдайды.
Қабылдау (Апперцепция) - өткен тәжірибе мен адам қызметінің мазмұны
туралы қабылдаудың тәуелділігі.
Архетип - Юнг талдау психологиясының негізгі тұжырымдамасы. Бұл
ұрпақтан ұрпаққа берілетін және ұжымдық бейсаналықта жасырылған осы
қоғамның мәдениетін бейнелейтін суреттерді ұсынады.
Ассимиляция - бұл жаңа ақпаратты ескі ақпаратқа бейімдеу үдерісі (мәнді
түрде интерпретациялау).
Тұру (Аккомодация )- бұл адамның қабылданған ақпаратты өзгертіп, жаңа
схемалар жасайтын пластикалық өзгерістер.
Ақыл-ой дамуының асинхрониясы (грекше - синхронды емес, синхронсыз)
- танымал неміс психиатры және психологы Э.Крецшмердің түрлі
жүйелердің пісіп-жетілуіндегі үйлесімділік бұзылған уақыт пен уақыттың
бұзылуын сипаттайтын тұжырымдама. дисгармоникалық. Ақыл-ой
дамуының ақыл-ой дамуы шеңберінде жедел даму (дамудың жеделдету),
артта қалу (ретардация) (дамудың баяулауы), сондай-ақ уақытша
физикалық жетілмегендіктің негізделген жасына байланысты пісіп жету
дисфункциясының тетіктері бойынша невропсихикалық реакцияның ерте
онтогенетикалық нысандарын шығару және бекіту туралы сипатталған.
Қауымдастық (Ассоциация) - олардың бірін қабылдау басқа біреудің пайда
болуына әкелетін ақыл-ойдың құбылыстары арасындағы байланыс.
Астения - психикалық әлсіздіктің күйі, жоғары шаршау көрінісі, өнімділіктің
төмендеуі, көңіл-күйдің тұрақсыздығы.
Аутизм - бұл қоршаған ортамен қарым-қатынастың бұзылуында көрініс
тапқан психологиялық иеліктен айырылудың экстремалды нысаны және
баланың өз тәжірибесімен әлемге батуы. Шизофрениядан ерекшелену керек:
бала-шизофрения бастапқыда қалыпты түрде дамиды, содан кейін оның ішкі
әлеміне ауысады, ал аутистикалық бала күнді нақты әлемде өткізбейді, тану
немесе күлімдеу арқылы ата-анасын таниды, сөйлеу өте баяу дамиды және
т.б.
Сезімталдығы (Аффект) (латын тілінен - эмоционалдық толқудан,
құмарлықтан) - ми қыртысының уақытша жоғалуы (ингибиторы) себебінен
ерікті бақылауды жоғалтуымен невропсихологиялық қозу.
Кемшіліктердің әсері (Аффект неадекватности) - амбуливтілік пен
импульстік әрекеттерде көрініс тудыратын әсер.
Әдепсіздіктің төмендеуі немесе кемшіліктердің әсері (Аффект
неадекватности) (лат., Affectus - эмоционалдық толқу, құмарлық, баламалы -
теңестірілген) - баланың мақсатына жетудегі аффективті реакциясының
жеткіліксіздігі, ол гиперчувствительности, тұрақсыздық, терісдік, жабу,
тыйым салу және т.б. көрінеді. егер баланың талаптары оған маңызды болса
қанағаттандырылмаса. Баланың шағымдарының деңгейі, әдетте, бұрынғы
өмірде туындаған жеткіліксіз өзін-өзі бағалауға негізделеді. Бұл өзін-өзі
бағалау өзі үшін әдеттегідей болды және өзін-өзі бағалауға зиян келтірместен
өзінің ұмтылыс деңгейін төмендете алмайды. Шағымдар деңгейі мен
баланың нақты мүмкіндіктері арасындағы сәйкессіздік ішкі бейсаналық
қақтығыс тудырады. Демек, баланың өз қабілетіне сай келмейтін реакциясы
туындайды: ол сәтсіздік фактісін қабылдамайды немесе оны жалған
себептермен түсіндіреді. Бала сәтсіздіктен емес, басқа нәрсемен түсіндіреді.
Нәтиже - аффективті мінез-құлық түрінде көрініс тапқан реакция. Бұл
жағдайда аффективті реакция қорғаныс ретінде әрекет етеді, баланың өзін-өзі
бағалауды және ұмтылу деңгейін төмендетпеуі мүмкін, яғни жеткіліксіз
реакция балаға санадағы өзінің сәйкессіздігіне жол бермеуге мүмкіндік
береді.
Аффективтік бала (лат., Affectus - эмоционалдық толқу, құмарлық) - оның
эмоциялық жағымсыз әсерлерінің болуы салдарынан аффективті мінез-
құлықты көрсететін бала.
Аффективтік-жеке қарым-қатынас (латын. Affectus - эмоционалдық толқу,
құмарлық) - онтогенезде пайда болатын бала мен ересектер арасындағы
қарым-қатынастың бірінші түрі, ситуациялық-жеке қарым-қатынастың
психологиялық өнімдерінің бірі ретінде пайда болады. Ол өмірдің бірінші
жартысында дүниеге келіп, баланың ересектермен жағымды әсерлерді
(қызықты ойыншықтар, көңілді әуендер және т.б.) қабылдау туралы әсерімен
бөлісу ниеті сияқты алғаш рет өзін танытады. Біріншіден, көзге деген
мейірімділікті іздеу, ересек адамның және қабылдаудың бір нысанының
бірыңғай көзқараста болуы; Біраз уақыттан кейін белсенді көріністер
байқалады: ересек адамға жағымды тақырыпты көрсету, өзара оң
эмоцияларды күту. Жылдың бірінші жартысында аффективті-жеке
байланыстар жастың басты психологиялық жасушасы ретінде пайда болады,
себебі олар нәрестенің дамушы тұлғасының негізіне жатады және сыртқы
әлеммен қарым-қатынас жасайды. Ситуациялық-жеке қарым-қатынастың
жетіспеушілігімен аффективті-жеке қарым-қатынас орнатылмайды, нәресте
айналасындағы адамдарға қатысты белсенді позицияны қалыптастырмайды,
объективті әлем өзі үшін - баланың жеке дамуы бұрмаланған. Жылдың
екінші жартысында аффект-жеке қарым-қатынастардың болуы тек жағымды
ғана емес, сонымен бірге теріс эмоционалды жағдайда да (бейтаныс
адамдармен кездесу кезінде, қорқынышты объектілердің алдында және т.б.),
қорғанысты іздестіруде, сондай-ақ жақын ересектердің қолдауы, оған
жабысып, құшақтап, көзіне қарап отырады. Бұл балаға оның қорқынышын
жеңуге көмектеседі және қорқыныш жағдайында когнитивті және ойыншы
әрекеттердің дамуын ынталандырады.
Қатысу (Аффилиация) (қосылу, қосылу) - 1) адамның басқа компанияда
болу ниеті;
2) қарым-қатынасқа, эмоционалдық байланыстарға, достыққа, өзара
түсінушілікке, махаббатқа, басқа адамдармен қоғамда болуына
ынталандыратын эмоциялық қажеттілігі. Аффилиирленуден бас тарту
жалғыздық сезімін тудырады.
Б в русском переводе
Сана сезімсіз (Бессознательное)- бұл психикалық процестер мен
жағдайлардың жиынтығы, оның бар болуы және оның қызметіне әсер етуі
субъект туралы білмейді.
Биогенетикалық заң - бұл баланың пренатальдық даму кезеңдері мен неміс
натуралисты Ф. Мюллер мен Е. Геккелдің ашқан биологиялық түрінің даму
кезеңдері арасындағы қатынастарды сипаттайтын заң.
Бихевиоризм – бұл сананың зерттеу тақырыбы ретінде қабылданбайтын
және психиканың әртүрлі мінез-құлық түрлеріне азайтатын психологиялық
үрдіс.
В в русском переводе
Вариация - өзгерту.
Жетекші қызмет - балалық шақтың белгілі кезеңінде психикалық дамудың
сипатын анықтайтын қызмет. Онтогенезді дамытудың осы сатысында ең
маңызды ақыл-ой бездерінің пайда болуымен байланысты қызмет.
Іс-әрекетінің жетекші тұжырымдамасы - А.Н. Леонтьев, Д.Б. Эльконин,
А.В. Запорожец және басқа да отандық психологтар.әзірленген баланың
психикасының даму заңдылықтары туралы идеялар жиынтығы. Жетекші
қызметтің тұжырымдамасы олардың бір немесе басқа жас кезеңінің негізгі
сипаттамасы ретінде пайдаланылады. Осы тұжырымдамаға сәйкес, дамудың
бір кезеңінен екіншісіне көшудің белгісі - баланың шындыққа деген қарым-
қатынасын басқаратын жетекші қызметтің түрін өзгерту. жетекші қызмет
келесі ерекшеліктермен сипатталады: а) бұл басқа қызмет түрлеріне
сараланған және оның ішінде (мысалы, оқыту, сөздің дәл мағынасында,
бірінші рет ойында пайда болған іс-әрекет: бала ойнау арқылы оқытуды
бастайды); б) жеке психикалық процестер қалыптасатын немесе қайта
құрылатын (мысалы, мектеп жасына дейінгі ойыншыларда, белсенді қиял
процестерінің қалыптасуы, оқушылардың оқу үрдісінде дерексіз ойлау
процесі) қызметі; в) осы даму кезеңінде байқалатын баланың жеке
психологиялық өзгерістері (мысалы, ойынға дейінгі мектепке дейінгі
ойыншының еріксіздікті қабылдайтын) ең жақын жолға байланысты әрекет.
Осылайша, жетекші қызмет - бұл баланың психикалық процестері мен
дамуының осы сатысында баланың психологиялық сипаттамаларында
маңызды өзгерістер болған баланың қызметі.
Әрбір кезең оның айқын анықталған жетекші қызметіне сәйкес келеді деп
болжанған: нәресте жасын ересек адаммен жеке-жеке (тікелей эмоциялық)
қарым-қатынас; ерте балалық - тақырыптық-манипуляциялық іс-шаралар;
мектепке дейінгі жаста - рөлдік ойын; жасөспірімдердің мектеп жасына
дейінгі қызметі; жасөспірім - құрбыларымен жеке-жеке қарым-қатынас; ерте
жасөспірімдер - білім беру және кәсіби қызмет.
Жетекші қызмет бірден дерлік дамыған түрінде болмайды, бірақ белгілі бір
білім жолымен өтеді. Оның қалыптасуы білім беру мен білім беру процесінде
жүреді. Жаңа басшы қызметтің ақыл-ой дамуының әр кезеңінде пайда болған
бұл алдыңғы кезеңде жүргізілген жоғалтуды білдірмейді.
Жетекші қызметтің тұжырымдамасын сын тұрғысынан қарау әр жас
кезеңінде басымдығы бар кез-келген жетекші қызметтің қатаң бекітілуіне
күмән тудырады. Әртүрлі деңгейдегі және құрамы бар топтардағы (жұмыс
жастары, студенттер, «бейресми», кәмелетке толмаған құқық бұзушылар
және т.б.) топтардың дамуының әлеуметтік жағдайына байланысты әртүрлі
іс-әрекеттер адамның жеке қарым-қатынастарын басқаруға, медиация
жасауға және қалыптастыруға мүмкіндік береді. А.В. Петровский жетекші
«миф» жас психологиясы концепциясын көреді. Ол осы тұжырымдамада
педагогикалық және психологиялық көзқарастар ерекшеленбейтініне баса
назар аударады: психикалық және жеке дамуы керек және мұның қалай қол
жеткізілуі керек - педагогикалық көзқарас; баланың дамуын зерделеу кезінде
шын мәнінде ненің мәні психологиялық тәсіл болып табылады. Бұл бізге
тілектес ойлауға мүмкіндік берді - болу үшін. Мәселен, жасөспірімдердің
жетекші әлеуметтік-пайдалы қызмет (Дельфельштейн) ретінде топтасуы
кеңестік кезеңде жасөспірімнің психологиясын түсінудің идеологиялық негізі
болды.
Вербализм - баланың психикалық дамуының басқа аспектілері бойынша
ауызша, ауызша, кейде жазбаша тіл, ауызша естеліктердің дамуының күрт
басымдықпен сипатталатын мектепке дейінгі жастағы психологиялық
синдром. Вербализмді алғаш рет Л.С. Выготский ақыл-есі кем балаларға
арналған компенсациялық жаттығулар толығымен сөйлеу түрінде салынған
материалға қатысты. Дегенмен, вальбализм кәдімгі балада қалыптасуы
мүмкін, егер ересектер психикалық дамуымен айналысатын болса, олардың
күш-жігерін тек ауызша салаға аудара алады (олар баламен бірге көптеген
өлеңдерді үйретеді, оның сөздік қорын кеңейтуге тырысады, оны оқуға және
жазуға үйретеді және т.б. с.), жалпы психикалық даму үшін ең маңызды
болып табылатын балалар қызметінің нысандарына назар аудармай.
Мектепке дейінгі жастағы балалардың ауызша сөйлілуіне көбінесе «балалар
жасөспірімі» ретінде бағаланады, бірақ мектепте білім беруде ой, еркіндік
және когнитивті себептер жоқ. Нәтижесінде, бұл әдетте баланың (және
көбінесе оның ата-анасының) әлеуметтік ортадағы сәтсіздіктеріне және
қақтығыстарына әкеледі. Вербализм психопатикалық психологиялық
синдром болып табылады. Бұл құрбыларымен қарым-қатынастың бұзылуына
әкеліп соғады, бұл өз кезегінде өзін-өзі бағалау мен жеке нәрестендіруді
жеткіліксіз етеді. Вербализмді түзету өте маңызды психологиялық мәселе
болып табылады, себебі ол баланың психикалық дамуында терең және
көптеген кемшіліктерді толтыруды талап етеді.
Ауызша (вербалді) - ауызша, ауызша. Психологияда символикалық
материалдың термині, сондай-ақ осы материалмен жұмыс істеу процестері
бар.
Виртуалды («мағыналы шындық») - мүмкін; болуы мүмкін немесе пайда
болуы тиіс.
Қызығушылық - адамның қалауы қанағаттандырылғандай әрекет етуге
талпындыратын инстинктивтік ниет.
Жасы - жеке дамудың салыстырмалы шектеулі уақытша сипаттамаларына
қатысты қолданылатын санат. Хронологиялық ғасырдан айырмашылығы,
адамның өмір сүру ұзақтығын туған сәттен бастап психологиялық жастың
тұжырымдамасы организмнің қалыптасуы, өмір сүру жағдайлары, оқыту
және білім беру заңдарымен анықталған және белгілі бір тарихи шығу тегіне
ие онтогенетикалық дамудың нақты, сапалы ерекшелігі кезеңін білдіреді.
Психологиялық жас санатын жүйелі талдау әрекеті Л.С.Выготскийге тиесілі.
Ол өзінің негізгі сипаттамаларын баланың әлеуметтік қатынастар жүйесіндегі
орны, баланың қызметі және сананың және тұлғаның жаңа қалыптасуын
бейнелейтін дамудың әлеуметтік жағдайы деп санайды.
Бір жас деңгейінен екіншісіне көшу процесі психологиялық ғасырдың
барлық құрылымдық компоненттерінің түбегейлі өзгеруін тудырады және
көп немесе кем айқын қайшылықтар мен қарама-қайшылықтармен бірге
жүруі мүмкін. Кері қайталанбайтын психофизиологиялық өзгерістер жастың
дамуымен байланысты. Дегенмен, жеке адамның (физиологиялық),
психикалық және әлеуметтік дамуының тығыз өзара байланысы уақытқа
сәйкес келмеуі мүмкін. Осы партиялардың дамуының біркелкі емес қарқыны
жеке тұлғаның физикалық, психологиялық және әлеуметтік жетілу деңгейіне
жиі сәйкес келмеуіне әкеліп соғады, бұл жеделдету құбылысын, ақыл-ой
дамуының асинхронизмін, психофизикалық және жеке нәрестендіруді және
т.б. әкеледі. Хронологиялық жас шамалары әлеуметтік-мәдени,
экономикалық және басқа факторларға байланысты айтарлықтай өзгереді.
Жас ерекшелігі (онтогенетикалық) және функционалдық даму (жеке
психикалық процестер шеңберінде) (А. З. Запорожец) арасындағы
айырмашылықты қажет етеді. Жас ерекшеліктерінің, жас шамаларының
түсінігі абсолютті емес, жас шамалары сұйық, өзгеретін, нақты тарихи
сипатқа ие және жеке дамудың әртүрлі әлеуметтік-экономикалық
жағдайларында сәйкес келмейді. Психология жас кезеңін құру
тұжырымдамасын құрудың әр түрлі принциптерін қабылдайды.
Жасы - психикалық және психологиялық дамудың нақты, салыстырмалы
түрде уақытша шектелген деңгейі.
«Оқушының ішкі ұстанымы» - баланың мектепке дайындығының
индикаторы ретінде баланың когнитивтік қажеттілігінің бірігуі және
ересектердің әлеуметтік жағдайын қабылдау қажеттілігі болып табылатын
психологиялық шағым.
Тұлғаны дамытудың жас кезеңін - А.В. Петровтың жеке даму үдерісінде
бөлуге деген көзқарасы, оның негізгі кезеңдерін ажыратуға мүмкіндік береді.
А.В. Петровский мынадай гипотезаны ұсынды: жеке тұлға онтогенездің
сатыларында иерархиялық тұрғыда орналасқан топтарда қалыптасады;
тұлғаны дамытудың сипаты оған енгізілген және ол біріктірілген топтың
даму деңгейі бойынша беріледі. Жалпы орыс педагогикасы мен
психологиясында танылған идея - А.С. Макаренконың айтуы бойынша,
командамен және команда арқылы дамып келе жатқан адам қайта құруға
болады: баланың, жасөспірімнің, жас адамның дамуы әртүрлі деңгейдегі
қоғамдастықтарға дәйекті түрде ену нәтижесінде дамиды. Қызметкерлердің
құнды жеке қасиеттерін қалыптастыру үшін ең қолайлы жағдайлар дамудың
жоғары деңгейлі тобы - ұжым.
Психология даму - психологиясы салауатты тұлғаның психикалық дамуы
кезеңдерінің заңдылықтарын зерттейді және адамның туғаннан кәрілікке
қарай онтогенезі кезінде жеке тұлғаны қалыптастырады. Осыған байланысты
балалар психологиясы, жасөспірімдер мен ересектер психологиясы,
геронтопсихология (кәрілік психологиясы) бар.
Психология дамуының мақсаты - онтогенезде дамып, өзгеріп отыратын
қалыпты, сау адам. Даму психологиясы адамның мінез-құлқындағы жас
өзгерістеріне байланысты өзгерістерді түсіндіреді және осы өзгерістерді
түсіндіруге тырысады, адамдардың тәжірибе мен білім алу үлгісін ашып
көрсетеді. «Адам өмірінің жеке кезеңдеріне тән ақыл-ой ұйымдарының
әртүрлі формалары» тақырыбы. «Адам өмірінің бүкіл кеңістігінде
туылғандан өлімге дейін» тұтас психикалық дамуын зерттеу міндеті ретінде
даму психологиясы «өзгеретін әлемдегі өзгеретін, дамып келе жатқан жеке
тұлғаны» зерттеу болып табылады.
Жас психологиясының пәні - дамудың жас кезеңдері, бір жас кезеңінен
екіншісіне көшудің себептері мен механизмдері, жалпы паттериялар мен
тенденциялар, онтогенездегі психикалық даму қарқыны және қарқыны.
Психологиясында балалар жасындағы психологияның негізгі міндеттері Л.С.
Выготский. «Қарт мәселесі» бөлімінде ол әр жастағы, қалыпты және қалыпты
дамудың негізгі түрлері, әртүрлілікте балалардың даму құрылымы мен
динамикасын зерттеу қажеттілігін атап өтті.
Жас психологиясының теориялық мәселелері:
• Адам өмірінде қозғаушы күштерді, ақыл-ой дамуының көздерін және
механизмдерін зерттеу;
• онтогенездегі ақыл-ой дамуының кезеңділігі;
• психикалық үдерістердің (қабылдау, есте сақтау, көңіл бөлу және т.б.)
жасына байланысты ерекшеліктерін және перколяцияның құрылымын (пайда
болуы, қалыптасуы, өзгеруі, жақсаруы, тозуы, өтемақысы) зерттеу;
• жас ерекшеліктері, ерекшеліктері, әртүрлі іс-шараларды жүзеге асыру
үлгілері, білімді меңгеру;
• жеке тұлғаны дамытудың жасын, оның ішінде нақты тарихи жағдайды
зерттеу.
Ғылымға өз жанын қалдырған барлық ірі ғалымдар да жас психология
мәселелерімен айналысады. Баланың психологиясын зерттеу - ересек
адамның психологиясын түсіну кілті.
Жас психологиясының практикалық маңыздылығы, ең алдымен, сау баланың
нормативтік дамуы, типтік жас ерекшелігі мәселелері, оларды шешу жолдары
мен құралдары, ересек адамның, азаматтың, кәсіби, ата-ананың қалыптасу
кезеңдері туралы сұрақтарды ғылыми тұрғыда шешумен байланысты.
Жас психологиясының практикалық тапсырмалары:
• психикалық функциялардың жас нормаларын анықтау, адамның
психологиялық ресурстарын және шығармашылық әлеуетін анықтау;
• ақыл-ой дамуының, балалардың психикалық денсаулығының жүйелі
мониторинг жүйесін құру, проблемалық жағдайларда ата-аналарға көмек
көрсету;
• жас және клиникалық диагноз;
• психологиялық қолдау функциясы, адам өмірінің дағдарыс кезеңінде көмек
көрсету;
• оқу үдерісін оңтайлы ұйымдастыру, үздіксіз білім беру (соның ішінде орта
жастағы және егде жастағы адамдарға арналған).
Жас ерекшелігі - әрбір жастың өзінің артықшылықтары мен кемшіліктері,
шектеулері, шығындары бар. Олар жас ерекшеліктерін құрайды, яғни бұл бір
жасты басқасынан ерекшелендіреді.
Жасы дағдарысы - жас ерекшеліктерінің жаңа сапалы кезеңге өтуін
белгілейтін теориялық тұжырымдама. Л.С. Выготский, жастық дағдарыс, ең
алдымен, дамудың әдеттегі әлеуметтік жағдайының бұзылуымен және
баланың психологиялық дамуының жаңа деңгейіне сәйкес келетін басқа
біреудің пайда болуына байланысты. Сыртқы мінез-құлықта жасқа
байланысты дағдарыстар мойынсұнушылық, төзімділік, негативизм сияқты
көрінеді. Дағдарыстардың ұзақтығы мен олардың көріністері адамның белгілі
бір уақыт кезеңінде болатын жеке сипаттамаларына және шарттарына
байланысты. Дағдарыс өз кезегінде баланы дамытудың табиғи процесі болып
табылады.
Д.Б. Элконин былай дейді: «Бала адамның қарым-қатынастар жүйесінен
үйреніп алған нәрселерінің арасындағы айырмашылықтармен және адаммен
қарым-қатынас жүйесі жүйесінен үйренген нәрселерінің әрқайсысын
дамытады. Бұл келіспеушіліктің ең үлкен шамаға жеткен сәттері дағдарыс
деп аталады, содан кейін алдыңғы кезеңде артта қалған жағы дамиды. Бірақ
әрқайсысы бір-бірін дамытуға дайын ».
Тәрбиелеу адамға мінез-құлықтың белгілі бір нысандарын, дүниетанымдық
және ақыл-ой қабілеттерін қалыптастыру мақсатында мақсатты және жүйелі
әсер етеді.
Жоғары ақыл-ой функциялары тумауға негізделген интеллектуалды
интеллектуалды психикалық процестер болып табылады. VPF-тің айрықша
ерекшелігі - олардың ортақ табиғаты мен еркіндігі.
Жоғары психикалық функцияны қалыптастыру (грекше психология,
латын тілі, функционалдық орындау) баланың психикалық дамуының
маңызды бағыты болып табылады: олардың пайда болуында әлеуметтік
болып табылатын күрделі, жүйелік психикалық процестерді қалыптастыру
және жетілдіру. Жоғары ақыл-ой функциялары - психикалық дамудың
мәдени-тарихи теориясының негізгі түсініктерінің бірі. Выготский. Жоғары
деңгейдегі ойлау функциялары, олар бастапқыда адамдар арасындағы қарым-
қатынастың нысаны ретінде өмір сүріп, кейіннен тек ішкі (интра-
психологиялық) процесс ретінде сипатталады. Функцияны ішкі
психологиялық функцияларға айналдырудың сыртқы құралдарын түрлендіру
интернационализация деп аталады. Жоғарғы ақыл-ой функцияларын
дамытуды сипаттайтын екінші маңызды ерекшелігі олардың бірте-бірте
«жиналуы», автоматтандыруы. Жоғары ойлау функцияларын
қалыптастырудың бастапқы кезеңдерінде. олар қарапайым сенсорлық және
қозғалтқыш процестерге сүйенетін егжей-тегжейлі қызмет түрін білдіреді;
онда бұл әрекет автоматтандырылған ақыл-ойдың сипатын алу үшін
«қысқартылған». Сонымен қатар, жоғары психикалық функциялардың
психологиялық құрылымы да өзгереді.
Г в русском переводе
Гендер - ерлер мен әйелдердің мәдени және әлеуметтік сипаттамалары
сәйкесінше ер және әйел мінез-құлқы түрінде жүзеге асырылатын әлеуметтік
санат.
Генезис - белгілі бір объекттің, құбылыстың, процестің, ойдың, доктринаның
пайда болуы, соқтығуы, шығу тегі және кейінгі процесі.
Генезис коммуникативтік қызметтің тұжырымдамасы (грекше -
генетика, хабар) - коммуникацияның пайда болуы мен даму теориясы, оның
өмірінің алғашқы жеті жылындағы балалар өміріндегі маңыздылығы М.И.
Лисина. Бұл ұғым контекстіндегі байланыс баланың психикалық және жеке
дамуының негізгі факторларының бірі болып табылады. Ол баланың
адамзаттың әлеуметтік-тарихи тәжірибесіне кірісуін қамтамасыз етеді.
Тұжырымдаманың коммуникативтік белсенділігіндегі Жаратылыста
Жасөспірімде ересек және құрдастарымен бірге баланың коммуникативтік
белсенділігіне байланысты жас өзгерістерге байланысты өзгерістер
байқалады. Балалардың басқа адамдармен қарым-қатынасында жасқа
байланысты өзгерістердің өзара байланысы бар. Дамудың әр деңгейінде оның
мазмұны мен сапалық сипаттамалары бойынша қарым-қатынастың тұтас
құрылымы анықталды. Бала мен ересек арасындағы қарым-қатынастың төрт
түрі анықталды: 1) ситуациялық-жеке қарым-қатынас - генетикалық, бала
мен ересек арасындағы қарым-қатынастың бірінші түрі. Бұл жылдың бірінші
жартысында балаларға тән; 2) жағдайлық-іскерлік қарым-қатынас - аға
серіктестермен балалардың қарым-қатынастың пайда болған кезіндегі
екіншісі; бұл жас балаларға тән; 3) қосымша білім беру туралы ақпарат және
4) ересек адаммен ересек емес қарым-қатынас мектепке дейінгі балалықтың
екінші жартысында жүреді.
Осылайша, байланыстың барлық түрлерінің балаларын дамыту үшін ең
маңыздысы - белсенділік бастамасы «проксимальды даму аймағы»
механизміне сәйкес баланың белсенділігін жаңа, дамудың жоғары деңгейіне
дейін «тартады». Ересектердің белсенді араласуы салыстырмалы түрде қысқа
мерзімде балалардың қарым-қатынасында оң өзгерістерге әкеліп, пайда
болған ақауларды және ауытқуларды түзете алады.
Жүретін мінез-құлық генетикасы - (грек тілінің гениотипі - туған,
туғанына байланысты) - жануарлардың мінез-құлқының өзгеруі мен адамның
психологиялық қасиеттерінің генетикалық және экологиялық
детерминанттарын зерттейтін білім саласы.
Гесттальт психологиясы психикалық бағыт болып табылады, ол
интегралдық құрылымдардың тұрғысынан - олардың құрамдас бөліктері
бойынша алғашқы болып табылатын гештальды психикалық тұрғыдан
зерттеу бағдарламасын ұсынды.
Геронтопсихология - (геронтос (геронтос) - қарттар, қарттар) психикалық
процестердің сипаттамаларын, қарттар мен қарттардағы адамның өзгеру
динамикасын зерттейтін жас психологиясы бөлімі. Соңғы онжылдықтың
әдебиетінде «психохерентология» және «өмірдің соңғы кезеңінің
психологиясы» терминдері де гондопопсихологтың синонимі ретінде
қолданылады. Г негізін қалаушы - американдық ғалым Стэнли Холл (1846-
1924), ол 1922 жылы қартаю үдерісінің психологиялық талдауына («Қарттық
жасы») арналған алғашқы арнайы жұмысты жариялады. Психология
дамуының арнайы бөлімі ретінде, 20 ғасырдың ортасында геронтопсихология
пайда болды. Сонымен қатар батыстық психологияда қартаю мен қартаюдың
психологиялық аспектілері бойынша жарияланымдар саны күрт өсті.
Геронтопсихологты оқыған кезде жас, жалпы және әлеуметтік психология
әдістерін кеңінен пайдаланады. Соңғы онжылдықта жас мөлшерін
қадағалаудың бойлық әдісі негізінде жүргізілген зерттеулердің маңызы өсті.
шарасыз кезекші бірқатар факторларға болуымен кедергі қартайған нақты
психологиялық сипаттамаларын оқшаулау. т.б. денсаулығы Бас әлсіреуі, ауру
әсері, физикалық және әлеуметтік мәртебесін өзгерістер, ерекше назар
қызметі мен өнімділігі, құндылықтар мен жеке тұлғаның мағыналық сипаты
қартаю өзгерістер кезінде оқитын қазіргі заманғы gerontopsychology болып
табылады. Өзекті міндеті gerontopsychology (оның ішінде туыстарымен
қарым-қатынас қайта құрылымдау қажеттілігі, зейнетке шыққаннан және бос
уақыт профицитпен ретінде өз өмірінің осындай өзгерістерге байланысты
бұрынғы мүдделері мен әдеттердің үдемелі бас тартуды психологиялық
көмек қартаю және егде адамдардың құралдары мен әдістерін дамыту болып
табылады өз балалары), жұбайы қайтыс және басқа да отбасы мүшелері,
достары мен жақындарының жоғалту салдарынан дене күшін әлсіреуіне
басқаларға өсті тәуелділігі, жалғыздықтан, әлеуметтік мекемеде орналастыру
bespechenii және басқалар. Ғылыми-зерттеу қарт адамдар бір мезгілде болуы
және қорғауға еді осындай жағдайға, және сондықтан ынталандыру қажет,
мысалы, көрсетті. е. тәуелсіз мінез-құлық жеке нысандарын өкілеттіктері
шегінде ынтасын қолдау көмектесті. Қартайған депрессиялардың алдын алу
және психотерапияның практикалық маңызы бар. Геронтопсихологтың
стратегиялық мақсаттары - толыққанды белсенді адам өмірін ұзартудың
шарттары мен құралдарын іздеу, ерте қартаюды болдырмау және ұзақ өмір
сүрудің психологиялық факторларын анықтау.
Гиперопека (синоним: hyperprotection) (жоғары Hyper - жоғарыдан жоғары) -
бұл бала қорғалмаған және басқарылатын отбасылық қарым-қатынас пен
тәрбие стилі. Сонымен бірге, оның тәуелсіздігі мен бастамасы бұзылып,
оның жеке басының дамуы баяулады. Гиперопека жағдайында білім
egocentrism деңгейінің жоғарылауына және жеке нәрестендіру, жауаптылық
болмауы, әлеуметтік бейімделудің төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Гипоопека (синоним: гипопротекция) (грек: гипо - төменде, төменде,
төменде) - балаға қажетті қамқорлық пен қамқорлықтан айырылған
отбасында тәрбиелеу және қарым-қатынас стилі. Гипоопека баланың жеке
басын дамытуда елеулі бұзылуларға әкеліп соғады, кейіннен девиантты
мінез-құлыққа, өз отбасын құруда қиындықтарға, құқық бұзушылыққа және
т.б.
Тереңдік психологиясы психикалық топтарда орналасқан бейсаналық адам
мінезін ұйымдастыруда шешуші болып табылатын бейсаналық, мотивтер
(бейімділік, тілектер) беретін психологиялық мектептердің сериясы.
Госпитализация - өмірдің алғашқы жылдары балалардың туындаған ақыл-
ойы мен соматикалық бұзылыстарының жиынтығы және ұзақ уақыт
байланыссыз (балалар үйінде, ауруханаға жатқанда).
Гуманистік психология - жеке тұлғаның жеке басын зерттеудің басты
тақырыбы ретінде танитын бірегей тұтас жүйе болып табылатын, өзін-өзі
жетілдіруге және үнемі жеке өсуге ұмтылатын психологиялық бағыт.
Д в русском переводе
Дамудың қозғаушы күштері адамның үнемі дамып келе жатқан
қажеттіліктері мен, әдетте, оларды қанағаттандырудың артта қалу мүмкіндігі
арасындағы ішкі қайшылық болып табылады.
Девиантты - қабылданған нормаларына ауытқу.
Девиантты мінез-құлық - қабылданған нормалар мен ережелерді бұзады,
бірақ заңсыз әрекеттер аймағына кірмейді.
Дезадаптация - бастапқы қиындықтар, жеке адамның психологиялық,
физикалық немесе басқа ресурстарының жетіспеушілігіне байланысты
бейімделу үдерістерінің бұрмалануы немесе бұзылуы; белгілі бір микро
әлеуметтік жағдайлардағы өзінің мүмкіндіктеріне сәйкес келетін оң
әлеуметтік рөлін атқару мүмкін еместігі.
Мектепке бейімделу (мысалы, бейімделу) - осы баланың жеке микросәулес
ортаға берген жағдайында баланың мектепке бару мүмкіндігі және қоршаған
ортамен барабар еместігі. Көбінесе ол өз қабілеттеріне сәйкес келетін
бағдарламаға сәйкес, сондай-ақ қабылданған тәртіптік нормаларға сәйкес
келмейтін мінез-құлықта баланы оқыту мүмкін еместігінен көрінеді.
Мектепті бұзуға ықпал ететін мынадай факторлар: (1) мектеп (балаға жеке
көзқарастың болмауы, тәрбиелік шаралардың болмауы, студентке уақытында
көмек көрсетілмеуі, оған құрметсіздігі және т.б.); (2) отбасы (қолайсыз
материалдық және тұрмыстық, отбасында эмоционалдық жағдай, ата-ананың
алкоголизмі, баланы тастау немесе керісінше, гипер-қамқорлық және т.б.); (3)
микроәлеуметтік (қоршаған ортаға теріс әсері, ақша табудың оңайлылығы,
алкоголь мен есірткінің болуы және т.б.); (4) макроэкономикалық (әлеуметтік
және моральдық құндылықтардың деформациясы, өзін-өзі жүзеге асыруға
байыту, зорлық-зомбылықты белгілеу және насихаттау, рұқсат ету және т.б.);
(5) соматикалық (ауыр және созылмалы физикалық аурулар, деформациялар,
қозғалтқыштың бұзылуы, есту, көру, сөйлеу); (6) ақыл-ой (психикалық
бұзылулардың әртүрлі көріністері, жеке тұлғаның ерекшеліктері мен
патологиялары, жасқа байланысты дағдарыстардың патологиялық үрдісі,
ақыл-ойдың артта қалуы және т.б.). Мектепке жиі араласпау баланың
мектепте психологиялық дайындығы болмағандықтан мектептің басталуынан
пайда болады. Мектеп жеткіліксіздігі баланың жеке басының толық дамуына
және оның қабілеттерін жүзеге асыруға кедергі келтіреді. Оның зардаптары
алаңдаушылық пен басқа да эмоционалды ауытқулардың өсуіне, баланың
өзін-өзі бағалауының төмендеуіне, оның әлеуметтік байланыстарының
бұзылуына әкеледі. Мектепке бейімделудің ұзақтығы әр түрлі психогендік
бұзылыстарды дамытады (невроздар және т.б.).
Кінәлі адам (Деликвент) - бұл экстремалды көріністегі ауытқушылық
(мінез-құлық) әрекеті жазаланатын қылмыс.
Демонстрация - өзіне назар аудару қажеттілігін, әрдайым назар
орталығында болуды қалайды. Демонстрацияның жоғары деңгейі бар
балалар көбінесе қасақана («театрлық») мінез-құлыққа, әшекейлерге деген
сүйіспеншілікке ие болады.
Депрессия - психикалық ауытқушылықтың күйі, депрессия, күшін
жоғалтумен және белсенділіктің төмендеуімен сипатталады.
Мәжбүрлеу (Депривация) - бұл негізгі психикалық қажеттіліктерді
қанағаттандырудың жеткіліксіздігімен баланың психикалық дамуы, азаптауы
үшін елеулі факторлардың жоғалуы.
Детерминизм - 1) психикалық құбылыстардың табиғи және қажетті
факторларға тәуелділігі. Психологиялық детерминизм психикалық
құбылыстар мен мемлекеттердің әмбебап себеп-салдарынан туындайды; 2)
табиғат, қоғам және ойлаудың әмбебап табиғи байланысы.
Бала психологиясы психологиялық ғылым саласы болып табылады, ол бала
кезіндегі психикалық даму мен тұлғаны қалыптастыру кезеңдерін зерттейді.
Балалық шақ - бұл онтогенездің бастапқы кезеңдеріне (туғаннан
жасөспірімге дейін). Қабылданған кезеңге сәйкес балалық шақ (1 жастан
бастап), ерте балалық (1-3 жас), мектепке дейінгі жастағы (3 жыл - 6-7 жас)
және кіші мектеп жасына (6-7 - 10-11 жас) дейінгі балаларды қамтиды. Әр
түрлі қоғамдардағы балалардың дамуына арналған этнографиялық
мәліметтер психологтардың зерттеуі (П.П. Блонский, Л. С. Выготский, Д.Б.
Эльконина және басқалар) балалық туралы өзекті идеяларды «табиғи кезең»
ретінде белгілі бір « әмбебап «барлық уақыт пен халықтар қасиеттері үшін.
Әлеуметтік-мәдени құбылыс ретінде бала баланың нақты тарихи сипатына ие
және дамудың өз тарихы бар екендігі көрсетілген. Баланы ересек тәуелсіз
жұмысқа даярлаудан тұратын балалықтың негізгі әлеуметтік қызметі жас
ерекшелік ерекшелігін, балалық шақтың ұзақтығын және өзіндік ерекшелігін
анықтайды. Балалық кезеңнің жеке кезеңдерінің сипаты мен мазмұны
баланың өсіп келе жатқан қоғамның нақты әлеуметтік-экономикалық және
этномәдени ерекшеліктеріне, ең алдымен, халықтық білім беру жүйесіне әсер
етеді. Бірін-бірі қоғам анықтайтын балалар іс-әрекеттерінің түрлерін
ауыстыра отырып, бала тарихи дамыған адам қабілеттерін ойнатады (бөледі).
Заманауи ғылымда балалық шақта қалыптасқан психологиялық өзгерістердің
адамның жеке қасиетін қалыптастыру және адами тұлғаны қалыптастыру
үшін аса маңызды мәні бар (А.В. Запорожец және т.б.).
Децентрация (дамыған психологияда) (латын тілінен - орталықтан +
орталықтан) орталықтануды жеңу механизмі (эгоцентризм, яғни әлемді өз
тұрғысынан ғана көру және сол құбылыстар мен объектілерде басқалардың
көзқарасын есепке алмау). субъектінің басқа адам рөлін қабылдауға
қабілеттілігіне негізделген. Децентрация Дж.Пиагеттің интеллектуалды даму
теориясында ерекше маңызы бар. Туғаннан бастап жасөспірімдікке дейін
барлауды дамыту барысында үш деңгейде децентрация жүреді: 1)
сенсоримотикалық интеллект деңгейінде (1,6-2 г) субъективті және мақсат
арасындағы айырмашылықтың толық болмауынан, әлемнің объектілерден
тұрады уақыт пен кеңістікте бір-бірінен тәуелсіз болғандықтан, бала бірдей
объект болып табылады; 2) бала кез-келген заттар арасындағы объективті
қарым-қатынастарды анықтайтын және үйлестіруге және бірлескен іс-қимыл
жасауға қабілетті болатын мектепке дейінгі жастағы; 3) жасөспірімде
абстракционды реформатордан бала жасаған кезде.
Д.Б. Элхонин басшылығымен эксперименттік генетикалық стратегияға
сәйкес орталықсыздандыру бойынша зерттеу циклин өткізді. Бұл зерттеулер:
а) ойынға әртүрлі рөл атқарған кезде жүйелі дәуірдің феноменін анықтады; б)
бір ойыншы рөлінен екіншісіне ауысу баланың позициясының абсолютті
болуын «дірілдейді» және әртүрлі ұстанымдарды үйлестіру үшін жағдай
жасайтынын көрсетті; в) шоғырланудың симптомдарын жеңуге мүмкіндік
беретін шартты динамикалық жағдайды қалыптастыру үшін жағдайларды
анықтады. Бұл барлық Пиаже белгілерін жояды. Осылайша, мектепке дейінгі
жастағы балалардың шартты түрде динамикалық жағдайын қалыптастыру -
ролдік ойын мінез-құлқының аналогы зияткерлік операцияларды бұрын
қалыптастыруға әкеледі.
Қызмет - оған әсер ететін көрінетін қоршаған ортамен белсенді қатынас.
Қызмет әрекеттерден тұрады.
Медиацияның әрекет етуі (балалық шақта) - баланың қатысуы, оның
мазмұны, мақсаттары мен құндылық сипаттамалары туралы хабардарлықты,
тұлғаны және тұлғааралық қатынастарды анықтау. Балалық шақтағы
қызметтің ерекшелігі бірлескен қызметтің мақсатты сипаттамалары, оның
балалар тобындағы функциялары арқылы анықталады. Бірлескен іс-
шараларда балалардың өзара қарым-қатынасы (соның ішінде достық
байланыстар) жүзеге асырылады, нақты әрекеттерге, ақпарат алмасуға және
өзара көмекке негізделеді. Бірлескен қызметтің мақсаттары бойынша
медиацияны жүзеге асыру мақсаты мақсаттар бәсекеге қабілетті болған
жағдайда, сондай-ақ көмекке, ынтымақтастыққа, коллективтік
идентификациялауға, егер мақсаттар әрқайсысы үшін әлеуметтік және жеке
маңызды болса, қатыгез қарым-қатынаста көрінеді.
Диморфизм - сөзбе-сөз - екі нысаны немесе көріністері. Әдетте - түрлерге
қатысты, екі түрлі формаларда бар, мысалы, питомниктерде, ересектерде
немесе ерлерде және әйелде.
Доминанта - Қазіргі уақытта жүйке жүйесі рефлексиялық жүйе болып
табылады, ол қазіргі уақытта жүйке орталықтарының жұмысын айқындайды,
бұл мінез-құлықты белгілі бір бағытта береді. Доминантаны А. А. Ухтомский
құрды. Центральды жүйке жүйесінде ағып жатқан импульстардың
үстемділігі мен жинақталуы басқа орталықтардың қызметін бір мезгілде
басады.
Мектепке дейінгі жас - ерте жастағы және бастауыш мектеп жасындағы
балалардың арасындағы кезең - 3 жылдан 7 жылға дейін. Әдетте мектепке
дейінгі жастағы балалар (3-4 жас), орта (4-5 жас) және үлкен (5-7 жастағы)
мектеп жасына дейінгі балалары ерекшеленеді, баланың өмірінің ең маңызды
сатыларының бірі болып табылады, бұл негізінен оның кейінгі дамуын
айқындайды. Осы кезеңде баланың денесінің барлық жүйелерінің және
функцияларының қарқынды дамуы мен жетілуі бар: баланың өсуі (20-25 см),
дене салмағы және мидың көлемі, жүйке жүйесі жақсарып, жоғары жүйке
қызметі дамиды. Мұның бәрі когнитивті психикалық процестерді одан әрі
дамыту және дамыту үшін алғышарттар жасайды және баланың жеке басын
қалыптастырады, жаңа қызметті игереді.
Ерте және мектеп жасына дейінгі балалардың шекарасында баланың және
ересек адамның бірлескен қызметінің сипаты түбегейлі өзгереді: бала белгілі
бір дәрежеде тәуелсіздікке қол жеткізе алады және осы жаңа қабілетті жүзеге
асыруға аса қажет. Осы уақытқа дейін дамыған ересек адам мен бала
арасындағы қарым-қатынастың бүкіл жүйесінде өзгерістерді көздейтін
тәуелсіздік қажеттілігін қанағаттандыру ерте жастан бастап мектепке дейінгі
кезеңге дейінгі өтпелі кезеңнің жағымсыз белгілерін жояды.
Жетекші қызмет тұжырымдамасында (А.Н. Леонтьев, Д.Б. Эльконин, А.В.
Запорожец және т.б.) рөлдік ойын учаскесі мектепке дейінгі жастағы жетекші
белсенділік болып саналады. Ойыннан басқа, мектепке дейінгі жастағы
өнімділіктің әртүрлі формалары: дизайн, сурет салу, модельдеу, қолдану
және т.б. сипатталады. Сондай-ақ, мектепке дейінгі жастағы балалардың
дамыған түрінде білім беру және еңбек қызметі болмағанымен, оқыту мен
еңбек элементтерін байқауға болады.
Мектепке дейінгі жастағы баланың себептері мен қалауы, одан да көп
маңыздылықтарға ие жүйені (иерархия) қалыптастыра бастайды. Бала
импульсивтік, ситуациялық мінез-құлықтан дербес, идеялар немесе бейнелер
арқылы жүреді. Іс-әрекеттің имиджі және оның нәтижесі оның реттеушісі
болады және үлгі ретінде жұмыс істейді. Бұл сурет салу мен дизайнда айқын
көрінеді: кездейсоқ әрекеттерден және имитациядан дайын үлгілерге дейін
балалар өздерінің идеяларын жасау мен іске асыруға көшуде. Мектепке
дейінгі жастағы балалар өздерінің мінез-құлқын басқару балалардың
өздерінің сана-сезіміне айналады, яғни өзін-өзі тану мен өзін-өзі
ақпараттандыруды дамытудағы жаңа қадам. Ерікті мінез-құлық пен
моральдық нормаларды игеру арқылы балалар өз іс-әрекеттерімен дереу
құмарлықтарымен ғана емес, басқалардың да талаптарын басшылыққа ала
бастайды.
Көрнекі-әсерлі және визуалды-фигуративті ойлау нысандарының таралуы,
мектепке дейінгі жастағы логикалық ойлау, семантикалық жады, ерікті көңіл
бөлінеді, ақыл-ой функцияларын үйлестіру жетілдіріледі. Мектепке дейінгі
жастағы бала - бұл баланың эмоциялық дамуының шыңы, қиял-ғажайыптық
және балалар ісінің шығармашылық нысандары. Сонымен қатар, мектепке
дейінгі жастағы балалардың эмоционалдық өсуі түрлі невроздар мен мінез-
құлық қиындықтарының пайда болуына негіз болады.
Мектепке дейінгі жастағы ересек адамдармен сөйлесудің қосымша
шығармашылық формалары тән. Балаларды бір-бірімен байланыстыру
байыпты әрі мазмұнды болады. Мектепке дейінгі жастағы ересек ересек
адамнан гөрі артықшылықты әріптес болып табылады.
Мектепке дейінгі жас - көптеген адам қабілеттерін дамыту, білім мен
дағдыларды меңгеру үшін сезімтал кезең. Сондықтан мектепке дейінгі
тәрбиелеу және тәрбиелеу дәстүрлі және дамыған педагогика саласы болып
табылады. Дегенмен, мектепке дейінгі жастағы білім өзінің нақты
ерекшелігіне ие. Мектепке дейінгі жастағы бала ересек (мұғалім)
бағдарламасына сәйкес оқи алады, бірақ мұғалімнің бағдарламасы өз
бағдарламасына айналады, яғни ол оны қаншалықты қабылдайтынын біледі.
Сондықтан мектепке дейінгі жастағы оқытудың нысандары мен әдістері
ойын және объективті қызметпен байланысты. Балалармен тәрбиелік
жұмыстарды ұйымдастыруға және өткізуге мүмкіндік беретін әртүрлі
психикалық қызметтерге арнайы талаптар қоюға арналған сурет салу,
модельдеу, қолдану, дизайн және басқа да мектепке дейінгі білім беру іс-
шаралары. Олардың барлығы баланың мүдделері мен бейімділігін ескеруге
мүмкіндік беретін дамудың әсері тұрғысынан өзара өтемақы алу
мүмкіндігімен ерекшеленеді.
Мектепке дейінгі жастағы балаларды мектепке даярлауға көп көңіл бөлінеді,
соның нәтижесінде балалар оқу үрдісінің элементтерін қалыптастыра
бастайды, өйткені олар үлгі бойынша әрекет ете алады, ережеге және іс-
қимыл тәртібіне сүйенеді, ұсақ қол мотикалық дағдыларын жетілдіреді,
когнитивті психикалық процестердің озбырлығы дамиды.
Жан - жануарлар мен адамдардың психикасы туралы тарихи өзгеретін
көзқарастарды бейнелейтін тұжырымдама.
Ж в русском переводе
Жеке тұлғаның өмірлік ұстанымы оның бағдарлануының ең айқын және
негізделген компоненттері болып табылады, ол адамның қызметіне негіз
болған нанымдар, принциптер, құндылық бағдарлары, көзқарастарды
айқындайды.
Өмірлік жоспар - жеке өзін-өзі анықтаудың барлық саласын қамтитын кең
түсінік (сабақ, өмір салты, үміт деңгейлері, табыстар деңгейі және т.б.).
Мектеп оқушыларының өмірлік жоспарлары жиі өте анық емес және
олардың армандары бойынша ажыраспайды. Жоғарғы сынып оқушысы өзін
әртүрлі рөлдерде елестетеді, бірақ өзі үшін бірдеңе таңдауды тоқтатады және
жиі өз жоспарларына жету үшін ештеңе жасамайды.
Өмірлік жоспарлар туралы сөздерді нақты мағынада тек қана мақсаттарды
ғана емес, сонымен қатар, жас адам өзінің субъективті және объективті
ресурстарын бағалауға тырысқан кезде ғана қол жеткізуге болатын тәсілдер
туралы ғана айтуға болады. Алдын ала өзін-өзі анықтау, келешекке арналған
өмір жоспарларын құру - жасөспірімдердің орталық психологиялық дамуы.
Өмір жолы - туа біткеннен бастап өлімге дейін адамның жеке дамуы.
қарамастан оның мазмұнының туғаннан өлгенге дейін уақыт аралығын
білдіреді «өмір» (өмір сүру ұзақтығы), және қайталама қамтиды «өмірлік
циклі» (өмірлік циклі), көп немесе аз инвариант (биологиялық, әлеуметтік
қарағанда және өмірдің даму жолдары көп өлшемділікпен сипатталады,
көптеген автономды тенденциялар, сызықтар мен даму мүмкіндіктері бар,
олардың іске асырылуы негізінен тақырыптың өз таңдауына байланысты.
Өмір жолын зерттеу әрдайым адам мен қоғамның ғылымында маңызды
орынға ие болды. Дегенмен, оның биологиялық, әлеуметтік, тарихи және
жеке параметрлері фрагменттелген қалды. Даму психологиясы адамның өмір
сүру жолын биологиялық онтогенездің жолдарымен ұзақ уақыт бойы
жасайды, ол тұрақты түрде қайталанатын циклдар жиынтығын дамытуды
азайтады. Көптеген жас кезеңдеріндегі қаттылық пен догма осыған
байланысты. Керісінше, неміс «түсіну психологиясы» (Э. Шпрангер, Ш.
Бюлер) өмірбаяндық әдісі негізінен субъективті тәжірибені талдау мен өзін-
өзі тануды дамытуға шоғырланды. . Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін
пайда болған, интегративтік пәнаралық зерттеулер J. түбегейлі жаңа бағыты
N жорамалдар мен бірқатар жетістіктер негізделген: 1) ұзақ мерзімді
longtityudnyh психологиялық зерттеулер пайда, өмір ірі сегменттеріне, ал
дұрысы - барлық тірі ғарыш (қызмет ету мерзімі психологиясы-lifespan
developmental psychology); 2) отбасылық даму циклдарының өзгеруін,
жетілудің әлеуметтік және жас ерекшеліктерін және ірі әлеуметтік өткелдер
уақытын ескере отырып, когорты және тарихи талдау негізінде (GH Elder)
өмір жолын әлеуметтік құрылымдау; 3) «жас психологиясын» даму
психологиясына айналдыру, әлеуметтік геронтологиялық деректер есебінен
оның тақырыбын және тұжырымдамалық шекараларын кеңейту және
өзгерістер мен дамудың барлық процестерінің кең жеке өзгеруін түсіну; 4)
өзгеретін дүниеде жеке дамуды зерттеу қажеттілігін түсіну. Пәнаралық
өмірлік зерттеулер адамның психологиясы мен әлеуметтануына, білім
теориясы мен басқа да гуманитарлық ғылымдар салаларына қатты әсер етеді.
Күнделікті ұғымдардың дамуы - баланың ойлау дамуының бағыттарының
бірі: күнделікті өмірде баланың өзінен пайда болған жинақталулардың пайда
болуы және жақсаруы. Күнделікті ұғымдар термині Л.С.Выготский -ні
енгізді (синонимдер: қарапайым, риясыз, эмпирикалық түсініктер). Ғылыми
тұжырымдардан айырмашылығы, күнделікті ұғымдар бейсаналық пен
жүйелік емес болып бөлінеді. Олар күнделікті тәжірибе мен эмпиризм
саласында нақты жағдайды, жағдайды анықтайтын, өздерінің әлсіздігін
танытатын тұжырымдамалар туралы түсінік пен озбырлықты қажет етеді.
Күнделікті ұғымдар заттардың ішкі, маңызды байланыстарына енбейді, бірақ
сенсорлық бақылауды жалпылау және жіктеу нәтижесі болып табылады.
Күнделікті ұғымдар, бір жағынан, ғылыми ұғымдардың қалыптасуы мүмкін
болатын хабардарлық деңгейін қалыптастырады, екінші жағынан олар
ғылыми ұғымдарды меңгеру процесінде өзгерістерге ұшырайды.
З в русском переводе
Заң (тұрақтылық) - түрлі адамдар өзгерістер сол түрін ойнатуға жүйенің
қабілеті.
Дамудың өрнектері: біркелкі емес, гетерохронизм, сезімталдық,
жинақтылық, бөліну-конвергенция, дифференциация және интеграция,
дамудың тұрақсыздығы, психиканың өтемдік сипаты.
Жоғары психикалық функцияны қалыптастыру туралы заң (жоғары
психологиялық функция) - адамның мәдени дамуындағы әрбір функция екі
рет пайда болады: алдымен баланың әлеуметтік дамуында интерпсихикалық
(сатып алған), содан кейін ішіне интрапсихикалық (жеке) ретінде. Осылайша,
ЖПФ сіңіріледі, бірақ ген арқылы алынбайды.
Психикалық артта қалдыру (ПАҚ) - бір немесе бірнеше функционалды
жүйелердің дамуының кешіктірілуі немесе тоқтатылуы. Зиянның артта
қалуы, төмен танымдық белсенділік, қабылдау, көңіл бөлу және есте
сақтаудың ерікті түрде реттелмеуі тән. ПАҚ жиі сөйлеуді дамытуда
уақыттың жоғарылауы, сондай-ақ өте тұрақты фонетикалық-
фонемикотикалық бұзылулар және артикуляция бұзылуы
Нақты дамыту немесе әрекет ету аймағы студенттің дайындық деңгейі
болып табылады, ол қандай тапсырмаларды ересек адамның көмегі мен
көмегінсіз толықтай өз бетінше атқара алады.
Проксимальды даму аймағы (Жақын арадағы даму аймағы) - ересек
адаммен бірлескен қызметте баланың даму деңгейі, бірақ оның жеке іс-
әрекетінде жаңартылмаған. Л.С.Выготский проксималды даму аймағының
тұжырымдамасын енгізді, онтогенездегі адамның даму ерекшелігін
анықтайды. Выготскийдің айтуынша, баланың дамуы (дамудың басқа
түрлерінен айырмашылығы) ересек адамдармен бірге адам тәжірибесін игеру
арқылы жүзеге асады. Баланың жеке қызметінде көрінетін даму деңгейі
қазіргі даму деңгейі деп аталады. Ересектермен бірлескен іс-шараларда
баланың жетістіктері үнемі жоғары болады; проксималды даму аймағын
анықтайды.
Айнымалы даму аймағы (әр түрлі - өзгерту, әр түрлі болу) - баланың қоғам
өміріне қатысуымен анықталған баланың даму бағыттарының ауқымы.
Айнымалы даму аймағы тұжырымдамасы балалар субкультурасында
баланың даму процесін сипаттау үшін балалық психологияға сәйкес
ұсынылады. Оның мәні мынада: егер отбасы мен ересектер баланың
проксимальді даму аймағын қамтамасыз етсе, оны осы мәдениеттің
әлеуметтік нормалары мен стереотиптерін игеруге дайындаса, балалар
субкультурасы Ауыспалы даму аймағын анықтайды, бір мезгілде әртүрлі
мәдениеттердің, басқа мәдениеттердің «ролл шақыруы» логист және баланың
күтпеген жағдайлардағы мәселелерді шешуге дайындығын қамтамасыз ету
(В.А. Абраменкова). Білім берудің дәстүрлі механизмдерін босататын
белгісіздіктің қазіргі заманғы тарихи-мәдени жағдайында айнымалы даму
аймағы кеңейіп келеді, онда балалар ересектерге ғана емес, озық
тәжірибелерімен де айналысады. Айнымалы даму аймағы - басқа мәдени
дәстүрлерді қабылдауда баланың ашықтығы аймағы желдеткіштің жеке
өмірін өмірлік мақсаттарды таңдауымен қамтамасыз ету, іздеу қызметін
белсендіру, шығудың жалпы емес жолдарын тестілеуге бағытталған
«айнымалы білім» (А.Г. Асмолов) арқылы кеңейтілуі мүмкін мәдениеттегі
белгісіз жағдайдан.
Өтеу мерзімі (өтеу мерзімі) - адамның танымдық саласының қалыптасуының
аяқталуымен, әлеуметтік ортаға қатынасы салыстырмалы тұрақтылығымен,
белсенді еңбек (кәсіптік) іс-әрекеттермен, өздеріне және олардың
жақындарына материалдық игілігін дербес қамтамасыз етуге қабілетті
онтогенездің ең ұзақ кезеңі. Ересек адамның заңнамалық және басқа да
сайланған органдарға сайлануына және сайлануына, сондай-ақ бұл құқықты
саналы түрде немесе одан кем қолдануға құқығы бар. Өскелеу кезеңінде
адамның дамуы әлеуметтік өндіріс саласына белсенді қатысуымен тікелей
байланысты. Жетілу кезеңінің хронологиялық негізі ерікті болып табылады
және жастардың аяқталу сәтіне және қартаю кезеңінің басталуымен
анықталады. Жетілудің жеке кезеңдерге бөліну әрекеттері бар (жастар,
гүлденген, дұрыс жетілу және т.б.). Психологияда жетілгендікті зерттеу
интеллектуалды және шығармашылық қабілеттердің динамикасын зерттеу,
жетекші себептер мен мүдделердің өзгеруі және тұлғаны дамытудың
үлгілерін іздеу болып табылады. Біз ерлі-зайыптылардың некеге тұруы мен
ажырасуы, отбасылық қарым-қатынас проблемалары, ата-аналық функциялар
сияқты психологиялық аспектілерін қарастырамыз. Басқа жас кезеңдерімен
салыстырғанда, жетілудің психологиялық зерттеулерінің жетіспеушілігі бар.
Акмеолог өкілдерінің тек қана жетілу кезеңінде адамның рухани және
шығармашылық күштерін көтеру кезеңі жеткілікті түрде ақталған емес (бірақ
бұл жағдайлардың көпшілігінде жеке тұлғаның өтеу мерзімі ішінде
дамитындығын жоққа шығармайды).
И в русском переводе
Ойын (Даму психология) - нақты модельдеу дәстүрлі жағдайларда баланың
белсенділігі. ойында, тарихи әлеуметтік тәжірибе ретінде туындаған арнайы
ретінде, жеке тұлға мәдениеті мен білімін пән және әлеуметтік шындық,
интеллектуалдық, кәсіптік, эмоционалдық және ерікті және моральдық
қалыптасуы мен дамуына кіріспені қамтамасыз шеберлік, оның адам өмірі
мен қызметі нормаларын, ойнады. Осылайша, ойын әлеуметтік тәжірибені
қайта құру мен игеруге бағытталған. Ф. Бойтендайк ойын негізі
бейнеқосылғыларды, және одан тараған тілегін бөліп емес, деп атап өтті -
азаттық үшін, қайталау біріктіру; олар тек ойыншылармен ойнайтын осындай
нысандармен (суреттермен) ойнайды. К.Бюллер ойынды «функционалды
рахат» алу үшін орындалатын іс деп қарастырды, В. Стерн - «елеулі
инстинктің таңы», З. Фрейд - баланың қажеттіліктері мен тілектерін
ауыстыру немесе символдық қанағаттандыру құралы, Э. Эриксон - балаларға
өтемақы, бұзылу, ішкі қақтығыстардың шешімі К.Коффа - ересек әлем
құрылымымен қиылыспайтын баланың сапалы ерекше әлемінің көрінісі (бұл
түсінікпен, ойын әлеуметтік нормаларды меңгеру немесе ересек адамдарға
дайындық) өмір).
Балалар ойынының теориясын құру мәселесі Л.С. Выготский тарапынан
анықталды, рөлдік ойындарды мектепке дейінгі тәрбие жұмысының жетекші
түрі ретінде көрсетті. Ойын мектепке дейінгі жастағы баланың тұлғаны
қалыптастыру және психикалық дамуы үшін қолайлы жағдайлар жасайды.
Рөлдік ойындарда балалар, ересектердің іс-әрекеттері мен көзқарастарын
жаңғырту, бір-бірімен әртүрлі қарым-қатынастар жасау, шебер қарым-
қатынас дағдыларын меңгеру, қоғамда қабылданған мінез-құлықтың
құндылықтары мен нормаларын меңгеру, оларды құрметтеуге және
бақылауға үйренеді. Ойын-ақ символикалық функцияларды дамытуға ықпал
етеді: кейбір құбылыстар мен объектілердің бейнесі басқалардың көмегі
арқылы баланың ойлау мен қиялын дамыту үшін ерекше маңызды.
Кішкентай мектепке дейінгі жастағы ойынның негізгі мазмұны серіктеске
бағытталмаған немесе сюжетті дамыту кезінде адамдардың объективті
әрекеттерін жаңғырту болып табылады. Мектепке дейінгі жастағы ортада
ойынның негізгі мазмұны - адамдар арасындағы қарым-қатынас. Әрекеттер
өздері үшін емес, бірақ қабылданған рөлге сәйкес басқа қарым-қатынас үшін
жүзеге асырылады. Сюжеттің пайда болуы және ойынның рөлі психикалық
өмірдің көптеген салаларында баланың мүмкіндіктерін айтарлықтай
жақсартады. Мектеп жасына дейінгі жастағы ойынның негізгі мазмұны
қабылданған рөлден туындайтын ережелердің орындалуы болып табылады.
ойын әрекеттері қысқартылып, қорытындыланады және шартты болады.
Рөлді ойнау бірте-бірте ережеге сәйкес ойынға ауыстырылады.
Фробелге дейін педагогика ойынды оқу құралы ретінде елемеді.
Идентификация (даму психологиясында) (түпнұсқалық - сәйкестендіру) -
ассимиляция, біреумен сәйкестендіру, бір нәрсе. Сәйкестендіру - 1)
эмоционалдық байланыс негізінде модель ретінде өздігінен басқа нәрсені
меңгеру; 2) өнер туындысының сипатымен сәйкестендіру; 3) қорқыныш пен
алаңдаушылық туғызатын объектіні бейсанссыз игеруден тұратын
психологиялық қорғаныс механизмі; 4) басқа тұлғаға оның ерекшеліктері,
мотивтері, ойлары мен сезімдерін жатқызу. Оның жалпы нысандағы
идентификациясы - басқа субъектпен, топпен немесе үлгімен бейсаналық
сәйкестендірудің эмоциялық-танымдық процесі. Идентификациялау
тұжырымдамасын алдымен Депрессияның құбылыстарын түсіндіріп,
кейінірек жас баланың басқа маңызды мінез-құлық үлгілерін үйренуіне,
суперего қалыптастыруға, әйелге немесе ерлер рөліне ие болуына және
басқаларға түсіндіруге болатын кейбір үрдістерді және т.б. түсіндіруін З.
Фрейд енгізді. сәйкестендіру. Бала кезінде баланың анасына эмоционалдық
байланысы бар қарабайырлық нысаны болып табылатын бастапқы
сәйкестендіру пайда болады. Кейіннен бұл «жалпы объектіні тұтастай басып
алу» қорғаныш механизмінің рөлін атқаратын қайталама сәйкестендіруге жол
ашады. Бала ата-аналарға тыйым салуды үйреніп, азғыруға қарсы тұруды
үйренсе, бұл сәйкестендіру түрі ерекше маңызға ие болады.
Неофредонизмде сәйкестендіру адамның жеке басын іздеуі, яғни оның
барлық жас кезеңінде өзінің жеке басының мазмұны мен тұтастығын іздеуі
болып табылады. Мінез-құлықта сәйкестендіру оқытудың тетігі ретінде
әрекет етеді: ересек адамға баланың бейсаналық имитациясы немесе ересек
адамның өтініші бойынша баланың мінез-құлқының өзгеруі ретінде. Соңғы
жағдайда оң немесе теріс күшейту - ересек адамның көңілінен шығу немесе
оның көңілінен шығу. Анықтау, топқа кірген кезде адамның әлеуметтік рөлін
мойындаған, олардың топтық бейілділігін мойындау және әлеуметтік көңіл-
күйді қалыптастыратын көрінісі болып табылатын әлеуметтендірудің
маңызды механизмі болып табылады.
Жеке тұлғаны дамыту (лат. Identicus - бірдей) - Э. Эриксонның
эпигенетикалық тұжырымдамасына сәйкес, тұлғаны дамытудың басты
бағыты, оның ішкі тұтастығын («эго-сәйкестік») және оның қоғамға енуін
(«топтық сәйкестік») анықтайды. Топтық сәйкестік өмірдің алғашқы күнінен
бастап баланы тәрбиелеу осы топқа қосылуға, осы топқа тән мінезді
дамытуға бағытталған. Эго-сәйкестік топтық сәйкестікпен бірге қалыптасады
және адамның өсуі мен дамуы үдерісінде болған өзгерістерге қарамастан,
оның «Мен» тұрақтылығы мен үздіксіздігі сезімін тудырады. Эго-
сәйкестілікті қалыптастыру адамның өмірінде жалғасады.
Қызмет өнiмдерiн зерттеу - бұл олардың нақтылық көрсеткiштерiн
салыстыру және олардың сәйкестiгiн (сәйкестiгiн) белгiлеуiмен қызмет
нәтижелерiнiң сәйкестендiруiмен сипатталатын психологиялық зерттеулер
әдiсi.
Импринтинг (синонимдер: басып шығару) (ағылшын жазуы - түсіру, белгі
қалдыру) - C. Лоренц ұсынған термин, жаңа туған нәрестелерді бірінші
сыртқы объектілердің мінез-құлқын белгілерін автоматты түрде
(рецепторлық) бірінші рет сағаттарда және өмір сүру күндерінде айқындауға
мүмкіндік береді. Басып шығару процесі сыртқы күшейткішсіз өте тез
жасалады және нәтиже әдетте қайтымсыз болады. Импринтинг жануарларды
жануарлардан қорғауды (ата-аналарды қадағалайды), ата-аналарды,
қауымдастық мүшелерін, жақын туыстарын, болашақ жыныстық
серіктестерін, жер бетіндегі белгілерді және т.б. тануды ұсынады. Кейбір
жануарлар мен құстарды басып шығаруға жасанды, эксперименттік
жағдайларда кез-келген тірі немесе жансыз қозғалыстағы объект болуы
мүмкін.
Балалардың импульсивтілігі (латын импульсі - итермелеу) - бұл кездейсоқ
сыртқы жағдайлар немесе күшті эмоциялардың әсерінен бірінші импульстегі
әрекеттерден тұратын мінез-құлық ерекшелігі. Импульсивтік мінез-құлық
негізінен мектепке дейінгі және ішінара бастауыш мектеп жасындағы
балаларға тән мінез-құлық бақылауының тән әлсіздігіне байланысты.
Импульстілықты жеңу жылдамдықты тоқтатуды, ойын ережелеріне
бағынуды, басқа қатысушылардың мүдделерін ескеруді талап ететін
балалардың бірлескен ойын-сауалдарымен қамтамасыз етіледі. Болашақта
білім беру қызметі осыған байланысты үлкен рөл атқарады. Жасөспірімдерде
импульсивность жиі жасқа байланысты эмоционалдық қозу қабілетінің
нәтижесі болып табылады. Егде жастағы оқушылар мен ересектерде
импульстылық ащы шаршау, аффективті реакциялар немесе кейбір
психикалық аурулармен байқалады.
Инволюция (психологияда) (лат. Invitio - коагуляция) - ақыл-ой
функцияларының қайтымсыз әлсіреуі немесе ыдырауы; кері жетілдірілу,
соққылау. Инволюция кәрілік кезінде немесе белгілі бір аурулар (нерв немесе
психикалық) нәтижесінде байқалады. Көптеген жағдайларда инволюция
Т.Риботтың заңға бағынады және оның атын атайды: кейінірек функция
онтогенезде қалыптасты, ол бұрын ыдыраған.
Дамудың жеке жағдайы - психикалық дамуға немесе онтогенездегі жеке
тұлғаны қалыптастыруға және оның жеке айырмашылықтарына ықпал ететін
немесе кедергі ететін ерекше өмірлік жағдайлар мен іс-әрекеттер.
Жеке қызмет ету стилі - бұл тұрақты, жеке психологиялық құралдардың
жүйесі және қызметті жүзеге асыру жолдары.
Инерттілік - жүйке процестерінің мобилділігі төмен, ауысу қиындықтары.
Құрбыларымен жеке-жеке қарым-қатынас - бұл адамгершілік нормалар
мен құндылықтардың практикалық дамуы болатын іс-әрекет
(жасөспірімдікке жетекшілік ететін). Осында психиканың негізгі
неоплазмасы ретінде өзін-өзі сезіну қалыптасады.
Инсайт - анықтау кенеттен болып табылады және өткен тәжірибеден
маңызды қарым-қатынастар мен тұтас құрылымды түсінуден туындамайды,
оның негізінде проблемаға ақылға қонымды шешім жетеді (кенеттен түсінік).
Интеллектуализм (даму психологиясы) (латын интеллектісі - түсіну, түсіну)
- мектепке дейінгі жастағы дамып келе жатқан психикалық синдром,
психиканың бейнелі және эмоционалдық салаларын дамытуда ауызша-
логикалық ойлауды дамытатын дамыған жастағы нормаларда өзін танытады.
Интеллектуализм пайда болуының негізі - баланың ерте дамуы мен
мектептегі білім берудің бастапқы кезеңіне (үйде немесе мектепке дейінгі
тәрбиеленушілердің әр түрлі психикалық даму орталықтарында) бағытталған
білім беру.
Инстинкт (даму психологиясында) (латындық инстинкт - индуцмент)
жануарлар мен адамның мінез-құлқы мен психикасына тән компоненттер
жиынтығы.
Интериоризация (лат. interior - ішкі) - сыртқы әлеуметтік қызмет
құрылымын меңгеру нәтижесінде адам психикасының құрылымын
қалыптастыру. I. тұжырымдамасын француз психологтары таныстырды (П.
Жан, Ж.Пиагет, А.Валлон және т.б.).
Интеракция (Өзара қарым-қатынас) - өзара әрекеттесу.
Тұжырымдама - 1) оны алудың тәсілдері мен шарттары туралы хабардар
етпестен туындайтын білу, бұл ретте пәннің «тікелей қарауы» нәтижесінде
пайда болады. Сонымен қатар, түйсігі проблемалық жағдайдың жағдайын
«тұтас қамтуы» ретінде қарастырылады; 2) проблемаға тез арада дұрыс
шешім табу және қиын өмірлік жағдайларды шарлау, сондай-ақ оқиғалардың
барысын алдын ала білу.
Катарсис - 1) агрессивті импульстардан оларды әртүрлі ерізобъектілерге
бағыттау арқылы босату (қуыршақтардың қарсыластары, күреске қатысатын
және т.б.); 2) ішкі тазарту, ағызу жағдайына әкелетін эмоциялық шок.
Кездейсоқ (Казуалді) - себепке байланысты.
Кинестезия - қозғалыс сезімі, өз денесінің бөліктері мен бұлшық еттердің
орналасуы.
Қалпына келтіру кешені (латын комплехсусы - қосылу, комбинация) - бұл
1920-шы жылдарда енгізілген термин. Н.М. Шелованов өмірдің алғашқы
айларында жағымды әсерлерді (ересек адамдардан, әсем ойыншықтардан,
әуенді дыбыстарды) қабылдаған кезде пайда болатын оң эмоционалдық
көріністердің жиынтығын белгілейді. Жаңғырту кешені күлімсіреуді,
вокализацияны, қозғалтқышты жаңғыртуды (буындардың қарқынды
қозғалысын, бас бұрылысын, дененің иілуін), сондай-ақ, көріністердің
алдындағы қабылдау объектісіне баяу және көрнекі назар аударуды қамтиды.
Көптеген зерттеушілер жандандыру комплексінің басқа компоненттерін,
мысалы, жылдам тыныс алу, жарқыраған көздер, қуанышты айғайлар, күлкі
және т.б.
Бастапқыда, жандандыру кешені баланың сезімтал реакциясы ретінде
қарастырылды, ол әсердің әсеріне байланысты. Алайда кейінірек М.И.
Лизина мен оның әріптестері қайта жандандыру кешені тек қана реакция ғана
емес, сондай-ақ баланы ересектермен байланыстыру функциясын атқаратын
бастамашыл әрекет екенін көрсетті. Өмірдің үшінші аптасынан бастап
жандандыру кешені біртіндеп дамып келеді. Біріншіден, объективтің
(тұлғаның немесе тұлғаның) беті дыбысты немесе визуалды бекітілуімен
байқалады. Содан кейін, әдетте, көп ұзамай қосылады (немесе онымен бір
мезгілде пайда болады) вокализация және қозғалтқышты жаңғырту. Екінші
айда баланың қалыпты дамуы жағдайында толық ауқымды қайта қалпына
келтіру кешені байқалады. Оның компоненттерінің қарқындылығы үш-төрт
айға дейін созылып келеді, содан кейін қайта жандандыру кешені мінез-
құлықтың күрделі түрлеріне айналады. Байланыстың болмауына байланысты
жандандыру кешенінің пайда болуы кешіктіріледі және оның көрінісіндегі
басқа ауытқулар да байқалады: толық емес композиция, жасырын кезең,
компоненттердің әлсіз қарқындылығы, реактивті табиғат. Ситуациялық-жеке
қарым-қатынас даму деңгейін диагностикалау кезінде ең бастысы -
жаңғыртудың бастамашылық кешенінің болуы. Қайта қалпына келтіру
кешенінің құрамдас бөліктерінің әлсіз өрнегі түрлі анализаторлардың
анатомиялық немесе физиологиялық патологиясының белгісі болуы мүмкін.
Когнитивті белсенділік - Дж.Бундер, Дж. Пиагет және басқалар ұсынған
түсініктерді өңдеу арқылы сезім арқылы пайда болатын ақпаратты өңдеуге
арналған. Қазіргі уақытта жиі когнитивті белсенділікке (жады, ойлау, қиял
және т.б.) сілтеме жасалады.
Корреляция - қатынастар немесе олардың болмауы.
Комплекс (латын тілінен - кешенді - қосылыстар, комбинациялардан) - жеке
психикалық процестерді оның элементтерінің жиынтығынан басқасына қосу.
Бұл тұрғыда «кешенді» түсінігі көптеген психологтармен қолданылған.
Кешеннің нақты интерпретациясы психоанализде берілген, онда кешен терең
филогенетикалық құрылымдар негізінде қалыптасқан бірыңғай әсермен
біріктірілген психикалық процестер тобы ретінде түсініледі. Психоанализдегі
кешен - бұл сана құрылымын және бағытын айқындайтын бейсаналық
құрылым; Психотерапияның міндеттерінің бірі - кешенді науқастың ақыл-
ойына әкелуі.
Зияндылық кешені - психотерапиялық синдром, ол невротикалық
бұзылуларға алып келеді, бұл адамның адамға деген беделіне деген
сенімділігінен тұрады. Әлсіздік кешенін А.Адлер анықтады, ол органикалық
даму кемістігі бар балаларда пайда болатын өтемақы түрлерін зерттеді.
Олардың кемсітушілік сезімі, біріншіден, ақаулықтың салдарынан Адлердің
жеке дамуы үшін әмбебап қозғаушы күші ретінде және кейінірек жағымсыз
жағдайларды жеңу қажеттілігінің бұзылуының салдары ретінде қаралды.
Ақауды өтеу қабілетсіздігі немесе өмірлік жағдайды жеңе алмау және
осылайша кемсітушілік сезімін жеңу қабілетсіздігі, оның ақыл-ойының
төмендеуіне әкеледі.
Электра кешені (комплекстік қосылыс, комбинация және грекше Электра
атауы - мифологияның сипаты) К.Г.Юнг аналитикалық психологиясының
тұжырымдамасы болып табылады, оған ол қыздың әкесіне бейсаналық
эротикалық тартылуын және оның анасына қатысты теріс қатынасын
білдіреді. Жалпы алғанда, Электра кешенінің сипаты, мазмұны, функциялары
және рөлі Эдиптің кешеніне ұқсас. Бұл кешеннің атауы ежелгі грек мифі
туралы Электра (Агамемнона және Клитеместры қызы) туралы, ол Ореста
ағасы өлімнен құтқарылды және Агамемнона қайтыс үшін жауапты Эгисфа
және Клитеместры өлтіруге көмектесті. Бұл мифологиялық сюжет Софокла
және Еврипида трагедиясында қолданылған.
Қақтығыстық жағдай - әлеуметтік өзара әрекеттесу субъектілерінің
қызметімен байланысты жинақталған қайшылықтар және объектілер
арасындағы нақты қарсы тұру үшін объективті негіз жасау.
Қарама-қайшылық - қақтығыс жағдайының пайда болуына және оны нақты
жанжалға алып келуіне әкеп соғуы мүмкін бір тараптың немесе өзара
әрекеттесетін тараптардың сөздері, қаңылтыры, бағалауы, шешімдері, іс-
әрекеттері немесе әрекетсіздігі.
Сәйкестік (ұқсас Конформизм - ұқсас) - 1) бейімделуімен, келісуімен
сипатталатын адамдардың мінез-құлқы, өзгелердің басым пікірлері мен
пікірлеріне қарсы тұрудан қорқу («ақ қарғысқа» түспеу туралы ниет); 2)
өзінің өмір салтын, өзін тапқан әлеуметтік топтың ойлары мен сезімдерін
бейімдейтін адамның тактикасы.
Бірінші жылдағы дағдарыс баланың сәні мен ерте жастағы түйіндерінде орын
алған дағдарыс болып табылады, ол өзіндік имиджі қалыптасқан кезде, ол
баламен және объективті әлеммен қарым-қатынаста жинақталған тәжірибеге
негізделген. Өздігінен пайда болатын сурет, өз кезегінде, осы қатынастардың
сипатын сапалы түрде өзгертеді. Олар дереу баланың өзіне деген көзқарасы
мен ересек адамдардың іс-әрекеттеріне баға беріп отырады. Мiнез-құлқымен
бiрiншi жылдың дағдарысы айналадағы ересектермен қарым-қатынастың
сипатына қарай әртүрлi симптомдармен айқындалады. Бұл белгілер басқа
сыни жастағы адамдарға өте ұқсас (3 және 7 жыл).
Бірінші жылдық дағдарыс - ересектердің баланың жеке қабілеттеріне,
дағдыларына және қабілеттеріне барабар қатынасы бар, іс-әрекеттегі және
мінез-құлқындағы прогрессивті өзгерістер: қарқынды дағдылар мен
қабілеттердің жинақталуы, мақсатқа қол жеткізуде сенімділік пен
табандылықтың пайда болуы, туыстарымен және сырттан келген адамдармен
қарым-қатынаста. Ересектердің балаға деген шамадан тыс талаптары болған
жағдайда немесе керісінше, бағаланбаған, сондай-ақ балалардың мінез-
құлқына қарамастан, баланың мінез-құлқына және оның жетістіктеріне
елеусіз қалдырған кезде, жаншылдық, қыңырлық, қыңырлық, агрессия, өткір
аффективті құбылыстар жиі кездеседі. Әсіресе тән сипатта режимдік
пункттерде бағынбаудың жиі көрінісі: ұйқылық, азықтандыру, киіну
қиындықтары. Әдетте ата-аналар баламен көбірек ойнай бастайды, өздерінің
дағдыларын, тәуелсіз әрекеттерін оң бағалайды, баланың жеке басының
сезімталдығын және құрметін көрсете отырып, қалаған нәрселерді, іс-
әрекетті, іс-әрекетті таңдауды және т.б. таңдауды жоғалтады. Егер ата-ана өз
көзқарасын қалпына келтірмесе балаға, оның жеке басын тоқтатуға немесе
жанжал қатынастарын нығайтуға болады.
Жасөспірімдердің дағдарысы - 1) кең мағынада - бүкіл жасөспірім; 2) тар
мағынада - бастауыш мектеп жасынан жасөспірімге («11-12 жастағы
дағдарыс» деп аталатын) көшудің салыстырмалы түрде қысқа кезеңі.
Космофобия жыныстық қатынас басталуымен байланысты, бірақ
физиологиялық және психологиялық өзгерістердің пайда болуы кейде
айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін (бірақ олар арасында кейбір корреляция
бар болса да). Қыздарда, физиологиялық пісіп-жетілу мен кіші санаттың
психологиялық көріністері ұл балаларға қарағанда бір-екі жыл бұрын жүреді.
К.п. кезеңінде ересек мұғалімнің сөзсіз беделін жоғалтады және тілек
білдіргім келеді немесе бағалана алмайды. Бірлескен қызметтің негізгі
мазмұны баланың басқа адамдармен әлеуметтік қатынастар жүйесін құру
болып табылады. Содан кейін бұл белсенділік жасөспірімдерде жалғасады,
ол достарымен (Д.Е. Элкониннің жасөспірімнің жетекші қызметі ретінде
қарастырылады), әлеуметтік пайдалы қызметте (Д.И. Фельдштейн), бірақ жиі
антисоциальдық нысандармен қарым-қатынас жасайды.
Жасөспірімдікке ауысу кезеңінде баланың еркіндігі мен тәуелсіздігі дәрежесі
айтарлықтай артып, баланың жеңіске жетуіне және ересектердің өз еркімен
бермегеніне байланысты. Сонымен қатар, космополитизмнің теріс
көріністері - терісдік, дөрекілік, көптеген ережелер мен талаптарды бұзу,
тіпті бұзақылық - ересектердің бұл жас кезеңіне тән, әрине, еріксіз
зұлымдықтың бір түрі ретінде қабылданады. Бұл «шайқастан алынған»
жасөспірім бостандығынан осы кезеңде баланың дамуының әлеуметтік
жағдайының типтік элементі болып табылады. Қазіргі қоғамда
жасөспірімдердің ересектер әлеміне кіру ниетінің барабар жүзеге асырылуын
қамтамасыз ететін әмбебап әлеуметтік мекеме әлі әзірленбеген.
Жеті жыл дағдарысы - мектеп жасына дейінгі бастауыш мектеп жасына
дейінгі кезеңде туындайтын жастағы дағдарыс. Негізгі психологиялық
сипатта - бұл, бір жағынан, тәртіпсіздік пен мазасыздықпен, яғни табиғаттан
тыс мінез-құлықпен, екінші жағынан, ережелер мен нормалармен, яғни
еркіншілдікпен байланысты мінез-құлықтың пайда болуы. LS арқылы
Выготский, жеті жыл дағдарысы, баланың тәжірибесін синтездеуге,
сондықтан шашыраңқы және жағдайға байланысты. Атап айтқанда, жеті
жасқа жеткенде, баланың өз қабілеттеріне қарай оның мүмкін жетістіктері
немесе сәтсіздіктерін болжауға болады. Өмірдің алтыншы жылының
балалары I-real мен I-ideal (қалаған) арасындағы айырмашылықтар жоқ
екенін біледі. Жеті жасқа жеткенде, бұл сыныптар әртүрлі болады, бұл
мектепте оқуға деген ықыластың пайда болуына ықпал етеді. Студенттің ішкі
позициясы қалыптасады. Когнитивтік салада ересектер белгілеген нормалар
мен ережелер жүйесі бойынша бағдар қалыптасады (бұған дейін көрнекі
үлгінің көбеюіне бағдарланған болатын).
Жеті жыл дағдарыс кезеңінде баланы ұстап қалу қиындықтары көбінесе
байқалады, бұл негізінен жақын адамдармен жақын таныс орталарда
көрінеді. Ол әдеттегі талаптар мен ережелерді елемеуден және қашқақтау
сипатына ие болады (жасөспірімдік дағдарысқа қарағанда, егер бұзушылық
қақтығыстың арандатылу сипатында болса). Бұдан басқа, барлық өтпелі
жастарға ортақ эмоционалдық тұрақсыздық байқалады. Соңғы жылдары
мектептегі білім берудің басталу уақытының төмендеуі дағдарыстың
жағдайын деформациялауға алып келді, бұл кейбір балаларға өткір кезеңде
созылған. Жақында жарияланған басылымдарда жеті жыл дағдарысы «6-7
жыл дағдарысы» немесе «мектепке дейінгі» деп аталады.
Үш жыл дағдарысы - ерте жастан бастап мектепке дейінгі балаларға көшу
кезінде туындайтын жастағы дағдарыс. Бұл қолданыстағы жеке тетіктерді
түбегейлі және түбегейлі қайта құрылымдау және баланың сана мен
тұлғасының жаңа ерекшеліктерінің пайда болуы, сондай-ақ басқалармен
қарым-қатынастың жаңа түріне көшуімен қоса, онтогенездің салыстырмалы
түрде қысқа кезеңі (үшінші жартыжылдықтың екінші жартысы - өмірдің 4-ші
жылының бірінші жартысы). Үш жылдық дағдарыс жақын ересектермен
(қақтығыстар, негативизм, тұрақсыздық) қарым-қатынастардың күшеюімен
бірге жүруі мүмкін, бірақ бұл дағдарыстың дағдарыс кезеңінің немесе оның
міндетті атрибутының басты мағынасы емес. Орташа алғанда, әрбір үш
баланың біреуі емдеуге қиындықсыз симптомсыз үш жылдық дағдарысты
өтеді.
Сонымен қатар, теріс тұжырымдаманың және белгілі бір жастағы ересек
адамға қарсылықтың ұлғаюы балаларды тәрбиелеудегі ересектердің
қателіктері мен балаға деген талаптарды көтеру және олардың алдында
әдепсіздікке қарсы тұрудың қайшылықтары болуы мүмкін. Бұл жағдайда
баланың невротикалық дағдарысы (дамымаған дағдарыс) бар.
Балалардың нормативтік дағдарыс сахнасындағы оң ақыл-ой сатып алуы
баланың ересек адамнан психологиялық босатылуына деген саналы
ұмтылысы болып табылады, ол өзін-өзі сезінуімен жеке мен, өз
қалауымдарын бөлек, ерекше және әрдайым басқа адамдардың қалауымен
сәйкес келмейтіндігін көрсетеді. Бұл өз идеяларын қалыптастыруда және
сақтауда көрінеді (дағдарыстың бастапқы кезеңінде - ересек адамнан
туындайтын идеяларды терістеу, қатаңдық, беделін түсіру түрінде).
30 жылдағы дағдарыс.
Жас кезеңнің соңында (30 жасқа дейін) адам дағдарыс жағдайында, дамудың
белгілі бір бұрылыс нүктесі болып табылады, ол 20-дан 30 жасқа дейінгі өмір
туралы ойлар оны қанағаттандырмайды. Жүрген жолын, оның жетістіктері
мен сәтсіздіктерін талдай келе, адам өзінің бұрыннан қалыптасқан және
көрінетін гүлденген өмірімен өзінің жеке басын кемелсіз деп тапса, ол көп
уақыт пен күш-жігер жұмсалады, қаншалықты аз істеді, не істеуге
болатындығы және тағы басқалар. сөзбен айтқанда, құндылықтарды қайта
бағалау, оның өзін-өзі сыни қайта қарауы бар. Адам өз өмірінде, өзінде,
отбасында, мамандықта көп өзгере алмайтынын анықтайды.
Өмірдің осы кезеңінде өздігінен жүзеге асырылғаннан кейін, жастық
кездерінде адам шын мәнінде ол нақты міндеттерді (соның ішінде ол
байқамаған шектеулері) ескере отырып, өмірдің жаңа мән-жайларында
іздеуді, өзін-өзі анықтауды бір міндетке тап болғанын түсінеді. Жастардың
бұл дағдарысы жаңа жас деңгейіне - жетілген тұлғаның (ересек адамның)
жасы екенін көрсетеді. 30-жылдықтың дағдарысы өмір жоспарын
жинақталған тәжірибенің биіктігінен түзету, кәсіби қызметте де, отбасында
да ұтымды және тәртіптілік құрылымын қалыптастыру міндетімен
байланысты. Жағымсыз сезімдерді жеңуге тырысқан адам алдыңғы сайлауды
- жұбайы, мансабы, өмірлік мақсаттарын қайта бағалауға келеді. Жиі өмір
салтын түбегейлі өзгертуге ұмтылу бар; ерте некелердің бұзылуы; жеке қайта
құрылымсыз, терең ойланбайтын кәсіби қайта бағдарлану, дағдарысты
еңсерудің «иллюзорлық» тәсілдері болып табылады.
30 жылдағы дағдарыс өмір сүру жоспарының орындалмауына байланысты
туындайды. 30 жылдағы дағдарыс өмірдің мағынасын дағдарыс деп атайды.
Өмірдің мағынасын іздеу осы кезеңге байланысты. «Мағынасы - бұл кім
екенімді сұрауға әрекет жасау. Мен не істеймін? Неліктен жарыққа келдіңіз?
»(А. Червоненко).
Өмірдің мәні мотивтің мақсатына сәйкес келмеген кезде туындайды.
Әлеммен келісе отырып, өзін-өзі тану қабілеті - бұл мотив, оның айырылуы
өмірдің мағынасын жоғалтуға айналады.
40 жыл дағдарысы.
Орта ғасыр дағдарысы, 40-жылдығы дағдарысы ең танымал және бір мезгілде
ең қарама-қайшы бағалауларға ие болды. Дағдарыстың алғашқы белгілері,
ішкі дүниенің келіспеушілігі - бұрын маңызды, маңызды, қызықты немесе
керісінше, көңіл көтеретін нәрсеге деген көзқарастың өзгеруі. Өзін-өзі тану
дағдарысы өзін-өзі тану сезімімен, әр түрлі болатын нәрселерден көрінеді.
Дағдарыстың сәттерінің бірі дене күштерін азайту, тартымдылық
проблемасымен байланысты. Кішкене өміршеңдіктің ашылуы - өзіндік
тұжырымдамаға және өзін-өзі тұжырымдамаға қатал соққы.
30-дан 40 жасқа дейінгі кезеңде жиі «өлім сызығының ондығы» деп аталады.
Болашақ туралы жастар мен жастар туралы идеялар шындыққа қол
жеткізілгенімен салыстырылған кезде алдын-ала қорытындыларды
шығарудың жастары. Мұндай дағдарыстың қайшылықтары, әдетте, адамның
нақты және Мен дені Мен арасындағы нақты аймақ пен ықтимал аймақ
арасындағы сәйкессіздіктерге нұқсан келтіретін айтарлықтай сәйкессіздік
ретінде танылады.
Сонымен қатар, әлеуметтік күтулер өзгеруде. Қоғамның күтулеріне сай өмір
сүріп, әлеуметтік маңызды өнім, материалдық немесе рухани тәрізді нәрсе
жасауға уақыт келді, әйтпесе қоғам өз күтуін жас ұрпаққа жеткізеді.
40 жастан асқан дағдарыс жағдайында адам өзінің өмірлік жоспарын
қайтадан қайтадан қайта құру керек, көптеген жолдармен жаңа «Мен»
түсінігін дамытуға тиіс. Өмірдегі елеулі өзгерістер осы дағдарысқа
байланысты, кәсіптің өзгеруіне және жаңа отбасын құруға дейін болуы
мүмкін.
40-жылдығы дағдарысы қауіпті және үлкен мүмкіндіктердің уақыты деп
түсініледі. Жасөспірімдердің жоғалуы, физикалық күштердің жойылуы,
рөлдер мен үміттердің өзгеруі алаңдаушылық, эмоционалдық құлдырау,
терең өзін-өзі талдау арқылы жүреді. Өмірдің дұрыстығына күмән келтіріп,
осы жастағы орталық мәселе болып саналады.
Шешілмеген дағдарыстық тәжірибелер, жаңару қызметінен бас тарту
дағдарысты жаңа күшпен 50 жылға қайтарады. Содан кейін, келешекте,
онымен бірге болған өзгерістерді елемей, адам өзінің жұмысына кірісіп,
өзінің әкімшілік ұстанымын ұстап, қызметтік ұстанымына түседі.
Кәрілік кезінде жеке дағдарыстар.
Кемелдену мен кәріліктің шекарасындағы дағдарыс шамамен 55-65 жас
аралығында болады.
Кейде ескірген дағдарыс зейнеткерлікке шыққан деп аталады, сол себепті
зейнеткерлік жасқа жету немесе зейнеткерлікке шығу негізгі факторы ретінде
әлеуметтік факторларды айқындайды. Пенсионер адамның өмір салтын
түбегейлі өзгертеді, оның ішінде маңызды әлеуметтік рөлі мен қоғамдағы
маңызды орынды жоғалту, адамның анықтамалық топтан бөлінуі, әлеуметтік
шеңберді қысқарту, қаржылық жағдайдың нашарлауы, психологиялық
уақыттағы құрылымның өзгеруі, кейде өткір «зейнеткерлік шок» тудырады.
Бұл кезең теріс эмоционалдық жағдайларды тудыратын қарт адамдар үшін
күрделі болып келеді. Дегенмен, зейнетақы дағдарысын бастан өткерудің
жеке қарқындылығы және жұмысының сипаты, адамның құндылығына,
адамның психологиялық дайындығына, оның жеке қасиеттеріне және
алдыңғы жылдарда қалыптасқан өмірлік ұстанымына байланысты
айтарлықтай ерекшеленеді.
Қарттыққа көшу дағдарысы туралы тағы бір көзқарас, ең алдымен, бірегейлік
дағдарысы, адамзаттың дағдарысы. Оның үй-жайлары қартаю белгілері,
әдетте, ертерек және одан да басқалармен байқалады, бұл тақырыптың өзі
емес. Физиологиялық қартаю процестері олардың біртіндеп болуына
байланысты ұзақ уақыт бойы іске асырылмады, «өзгермейтіндіктің» елесін
туды. Қартаю мен қарттық туралы хабардар болу күтпеген (мысалы,
сыныптастармен кездесу кезінде) және әртүрлі ішкі жанжалдарға әкеліп
соғады. Қарттық денесі мен тұлғаның өзгермейтін санының арасындағы
сәйкессіздік өз денесінің сезімін мұқият бекітуге, оны қадағалап, оның
денесін тыңдауға әкеледі. Кейде кәмелетке толғандығын сезінуден туындаған
сәйкестілік дағдарысы жасөспірімдермен салыстырылады (өзгерген денеңізге
жаңа көзқарас қалыптастыру міндеті де бар), бірақ кейінгі кезеңдегі дағдарыс
әлдеқайда ауыр.
Э. Эриксонның айтуынша, кәрілік кезінде психоәлеуметтік тұлғаның
дағдарысының мәні - бұл Иго тұтастығының жетуі. Эриксон бұрынғы
жастағы дағдарыстың оң шешілуімен егде жастағы психологиялық кезеңге
«табысты» көшу мүмкіндігін белгілейді. Адамның тұтастығы оның өткен
өмірін қорытындылауға және оны тұтастай іске асыруға негізделген, онда
ештеңені өзгерту мүмкін емес. Даналық Эриксонның өмірдің тарихын
кездейсоқтан босатып, ұрпақтар арасындағы байланыс пен сабақтастықты
орнатуға мүмкіндік беретін өткен, қазіргі және келешекке көзқарас ретінде
белгілі бір ақыл жағдайы ретінде анықталады. Даналық - бұл кәрілікке ең
жоғары жетістік. Соңғы дағдарысты шешу терең ішкі жұмысты талап етеді,
іздейді, кішіпейілділік пен пассивтілік сөзсіз аяқталуға мәжбүр. Егер адам
өзінің ұмтылған мақсаттарына қол жеткізе алмағанын сезсе немесе оның іс-
қимылын біріктіре алмаса, онда өлім қорқынышы, үмітсіздік сезімі,
үмітсіздік бар.
Жасы дағдарысы (грек кризисі - шешім, бұрылыс нүктесі) ерекше
психологиялық өзгерістермен сипатталатын онтогенездің салыстырмалы
қысқа кезеңдері болып табылады. Невротикалық немесе травматикалық
генезис дағдарыстарынан айырмашылығы, жастық дағдарыстар жеке
дамудың қалыпты дамуы үшін қажетті реттеу процестеріне жатады (Л. С.
Выготский, Е. Эриксон). Бұл жасқа байланысты дағдарыстар, әрине, адам бір
жасынан екіншісіне ауысқан кезде және оның әлеуметтік қатынастары,
қызметі мен сана саласындағы жүйелі сапалы өзгерістермен байланысты
болғандығын білдіреді. Дағдарыстың нысаны, ұзақтығы және ауырлығы
баланың жеке-типологиялық сипаттамаларына, әлеуметтік және микро-
әлеуметтік жағдайларына, тәрбиеге және отбасылық жағдайға, қоғамның
педагогикалық жүйесіне және жалпы мәдениет түріне байланысты
айтарлықтай өзгеруі мүмкін.
Критикалық даму - дағдарыстармен, қақтығыстармен, мұқтаждықтар мен
мүмкіндіктер арасындағы қайшылықтарды шешу қиын болған жағдайда
дамыту.
Л в русском переводе
Лицит даму - бір жастан екінші кезеңге, қажет болған жағдайда,
қажеттіліктер мен мүмкіндіктер арасындағы қайшылықтар тиісті көмекпен
оңай жойылады.
Тұлға - бұл қоғамның немесе қоғамның мүшесі ретінде жеке адамды
сипаттайтын әлеуметтік маңызды қасиеттер жиынтығы (жүйесі) әлеуметтік
дамудың нәтижесі ретінде. Бұл адамның әлеуметтік тәжірибесін жеке
ассимиляциялау, байыту және дамыту шаралары арқылы анықталатын
адамның әлеуметтік сипаттамасы.
Жеке мағынасы - 1) адам үшін «мағынасы» ретінде қабылданған адамның
шындықты жеке бейнелеуі; 2) адам бейнелейтін әлем бейнесін сипаттайтын
жеке сана сезімінің ерекше деңгейі.
М в русском переводе
Тақырыбы манипуляциялар (синонимдер: пәндік-манипуляциялық
әрекеттер) (Манипулятио - қолмен қабылдау, әрекет) - оларды зерттеу немесе
қызықтыру мақсатында объектілерге бағытталған балалардың дене
белсенділігінің көрінісі. Тақырыптық манипуляциялар нәрестелерге тән және
олар пайда болған объектілердің алғашқы әсерінен кейін байқалды. Пәндік
іс-әрекеттерден айырмашылығы пәндік манипуляциялар объектілерді мәдени
пайдалану әдістерін есепке алмастан жүзеге асырылады. Нысаналы
манипуляциялар бар, олар «қолдың қисынында» және «объектінің физикалық
қасиеттерінің логикасында» жүргізілетін нақты манипуляциялар және пәндік
манипуляцияларды дамытудың жоғары деңгейін сипаттайды. Тақырыптың
манипуляциясы баланың психикалық дамуы үшін, әсіресе өмірдің екінші
жартысында, осы сатыда жетекші тақырыптық-манипуляциялық белсенділік
болып табылатын маңызды. Осы тақырыпты манипуляциялау арқылы
баланың айналасындағы әлемді және оның әрекет ету қабілетін біледі.
Адамаралық даму жағдайлары - баланың айналасындағы адамдармен
дамып жатқан қарым-қатынас жүйесі. Интерактивті даму жағдайлары
әлеуметтік даму жағдайының нақты көрінісі болып табылады. Белгілі бір
жасқа сәйкес келетін дамудың әлеуметтік жағдайы қоғамның тарихи дамуы
барысында дамиды. Жалпы мәдениет сияқты баланы немесе айналасындағы
ересектерді таңдамайды, бірақ оларды қабылдайды. Дегенмен, әр жағдайда,
микроқаржылық факторларға, отбасылық қарым-қатынастарға, нақты өмірлік
жағдайларға және т.б. байланысты өз ерекшеліктері бар. Адамның жеке
дамуы жағдайлары жеке психологиялық сипаттамалардың пайда болуы мен
кейінгі өзгерістерін, түрлі психологиялық синдромдардың дамуын
анықтайды.
Шала нәресте - баланың өмірінің бірінші жылын қамтитын жас кезеңі. Бала
жасы, өз кезегінде, үш кезеңге бөлінеді: жаңа туған, бірінші жарты жылдық
және екінші жартыжылдық. Жаңа туған нәресте баланың өмірінің алғашқы
айын қамтиды және оның психикалық мазмұнына сәйкес, ересек адаммен
эмоционалды, жағдайлық және жеке қарым-қатынас жасау үшін баланы
дайындау кезеңі болып табылады.
Өмірдің бірінші жартысы - бұл жастағы ересек адам арасындағы
эмоционалдық (ситуациялық-жеке) қарым-қатынас кезеңі. Бұл кезеңде бала
анимациялық кешеннің бір бөлігі болып табылатын мәнерлеп-имитациялық
байланыс құралдарын меңгереді. Жетекші қызметтің нәтижесі ретінде дамып
келе жатқан негізгі психологиялық ісік - жағдайлық-жеке қарым-қатынас -
нәрестенің жақын ересектермен аффективті-жеке қарым-қатынасы. Бұл
қарым-қатынастар жылдың бірінші жартысында баланың жеке басын
қалыптастырудың негізі және одан әрі табысты дамуының кілті болып
табылады. Бұл жастағы ересектермен қарым-қатынастың әсерінен нәрестенің
когнитивті белсенділігі қарқынды дамып, қоршаған әлемге қызығушылық
танытты. Бала көрнекі, ауызша және қолмен танымдық іс-әрекеттерді
жасайды: түзетеді, тексереді, қадағалайды, сүйкейді, еріндері мен тілімен
ойыншықтарды ұстайды, қолына тигізеді, ақырында объектілерді ұстап
алады.
Қабылдау актісі пәндік-манипуляциялық белсенділіктің даму бастамасы
болып табылады және нәрестенің жаңа кезеңге көшуін - екінші
жартыжылдықта белгілейді. Бұл кезеңде тақырыптық-манипуляциялық
белсенділік жетекші орынға көтеріледі. Бұл жаста ересек адамдармен
байланыс ситуациялық-жеке пішіннен пәндік-манипуляциялық белсенділікке
«қызмет көрсететін» жағдайлық-бизнес нысанына айналдырылады.
Ситуациялық-іскерлік қарым-қатынас барысында баланың жас ерекшелігі
келесі жас кезеңінде ерте жастан бастайтын пәндік қызметтің өзі
қалыптасқанын көрсететін нысандармен мәдениетпен анықталған
әрекеттерге ие болады. Жылдың екінші жартысында негізгі психологиялық
өзгерістер - бұл баланың генетикалық алғашқы жеке білім беру қызметі. Ол
нәрестенің айналасындағы адамдарға, объективті әлемге және өзіне қатысты
белсенді күйі болғанда көрінеді.
Егер өмірдің бірінші жартысында эмоционалды байланыс болмаса, онда
екінші жартыжылдықта пәндік-манипуляциялық белсенділік пен жағдайлық-
іскерлік қарым-қатынас дамиды, бұл баланың жеке дамуында
ауытқушылықты туғызады: адамдарға қатысты объективті және объективті
ортаға, өзіне деген көзқарастың болмауы. Кәдімгі физикалық және
психикалық даму жағдайында, сәбилер жылдың екінші жартысында
қиындықтарды бастан кешіреді: ол өзінің жағдайын кездейсоқ өзгертеді,
отыруға, отыруға, айналып өтуге, тұрақтауға және алғашқы қадамдарды
жасауға үйретеді; ересектердің сөзін түсінуге бастайды және алғашқы
сөздерді айтады; ол ең қарапайым дағдыларды меңгереді (сусындарды
шыныаяқтан, қасықтан жейді, қолынан ұстайды, нан сындырады, киген кезде
аяқтарын немесе қолын созады және т.б.). Балалық шақ кезеңі бірінші жылы
дағдарыспен аяқталады, онда алғаш рет баланың жеке басы көрінеді.
Кіші жастағы мектеп жасына - онтогенез кезеңі, оның шекаралары (6-7-ден
10-11 жасқа дейін) бастауыш мектепте оқитын кезеңге сәйкес келеді.
Бастауыш мектеп жасындағы дамудың әлеуметтік жағдайының негізгі
мазмұны жүйелі білім беру жүйесіне көшу болып табылады. Кіші мектеп
жасында оқу ісінің негізгі компоненттерінің қарқынды қалыптасуы жүзеге
асырылады: бала білім алуды үйренеді, оқытудың әдістемесі мен дағдыларын
меңгереді. Ғылыми білім негіздерін меңгеру барысында балалардың
танымдық қажеттіліктерінің жаңа деңгейі пайда болады. Кіші мектеп
жасында қарқынды даму кезеңі және когнитивті процестердің сапалы
трансформациясы: олар медиацияға айналады, саналы және ерікті болады.
Оқудың басталуымен ойлау баланың саналы әрекеттерінің орталығына түседі
(Л.С. Выготский). Ойлаудың дамуы басқа когнитивті процестердің сапалы
қайта құрылымдалуына әкеледі, оларды реттелетін, ерікті сипатқа ие етіп
береді: «жады ойлау және қабылдау-ойлау» (Д.Б Элхонин), назар аудару
ұйымдасқан еркін үдеріс болып табылады. Теориялық сана мен білім беру
үрдісінде ойлаудың негізін меңгеру осындай қатерлі ісіктердің пайда
болуына және дамуына әкеп соғады, жас мектептегі жасты көрсету, талдау,
іс-әрекетінің ішкі жоспары. Бұл жаста мінез-құлықты, өзін-өзі бақылауды
және өзін-өзі ұйымдастыруды сапалы түрде өзгерту мүмкіндігі бар. Жеті жыл
дағдарыс кезінде орын алған «балалық шақтылықтың жоғалуы»
(Л.С.Выготский) балаға тікелей емес әрекет етуге мүмкіндік беретін
мотивациялық-қажеттіліктің саласының жаңа деңгейін сипаттайды, бірақ
саналы мақсаттарға, әлеуметтік дамыған нормаларға, ережелерге, мінез-
құлық әдістеріне бағынады. Жасөспірімдер мектебінің жасына моральдық
нормаларды қарқынды меңгеру сипатталады. Кішкентай студент үшін
моральдық реализм тән (оның нәтижесін ескере отырып, оның нәтижесінің
моральдық жағы туралы пайымдау) (Дж. Пиагет).
Жасөспірімдер мектебінің ғасырлар бойы басқалармен қарым-қатынастың
жаңа түрі қалыптасады. Ересек адамның абсолюттік билігі жоғалып кетеді,
балалары үшін балаға қоғамның маңызы артып келеді. Кішкентай студент
сындарлы әлеуметтік өзара әрекеттесу дағдыларын белсенді түрде игеруде,
оның құрдастарымен достық қарым-қатынастары қарқынды дамып келеді.
Бұл жастағы бала балалар тобында іскерлік және жеке қарым-қатынастар
жүйесінде жеткілікті тұрақты мәртебе қалыптасады.
Баланың психикалық және жеке дамуы, жасөспірімдердің мектеп жасына
жүйелі түрде білім беру арқылы ғана емес, қамтамасыз етіледі. Жеке
ерекшеліктер мен қабілеттер осы жастағы бала (ойын, қарапайым жұмыс
дағдылары, спортпен шұғылдану, өнер және т.б.) белсенді түрде дамып келе
жатқан басқа да іс-шараларда анықталады және дамиды. Кішкентай
студенттің оқушысы ретінде және тұтас адам ретінде өзін-өзі тұрақты
бағалауы бар. Позитивті өзін-өзі бағалау мен өзін-өзі тану сезімін дамыту
үшін ерте жастағы мектеп жасындағы фактор - кез-келген іс-әрекеттегі
дағдыларды меңгеру. Орыс психологтары мен оқытушыларының зерттеулері
(Д.Б. Елконин, В.В.Давыдов, Л.В. Занков және басқалар) арнайы
ұйымдастырылған білім беру тәрбиесі балалардың жоғары әлеуетін іске
асыруға жағдай жасайды. олардың жалпы психикалық дамуы.
Даналық - өмірдің практикалық жағына шоғырландырылған сараптамалық
білім жүйесі және өмірлік маңызды мәселелер бойынша ақыл-парасат туралы
ойлануға және пайдалы кеңестер беруге мүмкіндік береді. Даналық -
адамның зияткерлік және моральдық сипаты, оның өмірлік тәжірибесінде
әлеуметтік тәжірибені жоғары меңгеруінің салдары. Даналық - бұл кәріліктің
негізгі психологиялық шағымы.
Н в русском переводе
Бағдарлау - бірыңғай даму сызығына ие болу мүмкіндігі.
Тұқымқуалаушылық - ағза организмінің зат алмасудың және тұтастай жеке
дамудың ұқсас түрлерінің ұрпақтар қатарына қайталануы.
Оқу - мінез-құлық пен қызметтің қайталанатын жағдайында адам немесе
жануардың жеке тәжірибесін алу үдерісі; оқу үрдісінде арнайы
ұйымдастырылған және мақсатсыз, өздігінен жасалуы мүмкін. Адам бірнеше
ғана туа біткен рефлекстермен (соратын, жұтатын, жыпылықтайтын және
т.б.) туады, әйтпесе оның мінез-құлқының репертуарын және өмірге қажетті
қызметті толық физикалық және одан да көп әлеуметтік ортамен өзара
байланысты болады. Оқу процесіне қатысатын нейрондық, психо-
физиологиялық және психикалық механизмдерге, оған қатысатын
физиологиялық құрылымдардың маңыздылығы мен күрделілігіне
байланысты - рецепторлардың деңгейінен церебральды қыртыстың деңгейіне
қарай түрлі деңгейлерде жүреді. Адамды оқыту арқылы практикалық және
теориялық қызметтің кез-келген тәжірибесін алуға болады.
Негативизм - 1) сыртқы әсерлерге төзімділік. Passive N. - талаптарға сәйкес
келмеуі, белсенді N - талап етілетін қарсы әрекет; 2) адамның басқаларға
көрсететін қарсылығы, басқалардан ақылға қонымды кеңес беруден бас
тарту.
Балалардың негативизмі (лат. Negativus - теріс) - баланың мінсіз мінез-
құлқы, басқа адамдардың немесе әлеуметтік топтардың талаптары мен
үміттерін қасақана қарсы қолданатын әрекеттерде көрінеді. Балалардың теріс
қылықтары ситуациялық реакция немесе жеке қасиет ретінде (субъективтік
қарсылықтың клиникалық жағдайларын қоспағанда) субъектінің өзін-өзі
бекітуге, оның «Мен» қорғалуына, сондай-ақ баланың өзімшілдігінің және
басқа адамдардың қажеттіліктері мен мүдделерінен алыстауының салдары
болуы мүмкін. Балалардың теріс тұжырымдамасының психологиялық негізі
тақырыпты келіспеу, белгілі бір әлеуметтік топтың мүшелерінің белгілі бір
талаптарын, өтініштерін, үміттерін жоққа шығару, осы топқа қарсы
наразылық білдіру және белгілі бір адамды қабылдамау болып табылады.
Жас бойынша дағдарыстық кезеңдердегі балалардың теріс насихаттауының
ең айқын реакциялары. Олар демонстрациялық мінез-құлықта, төзімділік,
қақтығыста көрінеді.
Қайтымсыздық - бұл жинақтау, өзгерістер жасау.
Жаңабілім беру (неоплазма) - бұл жас ерекшелігі мен одан әрі дамудың
қажетті шарты болып табылатын жас кезеңіндегі жетекші қызметті жүзеге
асыру барысында пайда болатын тұлғаның және адамның психикасының
сапалы өзгерістері. Жасқа байланысты ісіктер (жылы) - осы кезеңде адамның
және жұмыстың құрылымын жаңа түріне, баланың ақыл анықтау белгілі бір
жастағы және сатысында алғаш рет орын психикалық және әлеуметтік
өзгерістер, қоршаған ортаға деген көзқарасы, оның ішкі және сыртқы өмір,
даму бүкіл барысында.
Жаңа туылған нәресте - бала туғаннан кейінгі 4-6 аптаны қамтитын жас
кезеңі, онда жатырдың сыртында өмірге бейімделу басталады. Туған
уақытта, нәрестенің органдарының ешқайсысы оның дамуын аяқтау мүмкін
емес, бірақ, сәбидің незрелости тыс әлемнің қабылдау үшін белгілі бір
әлеуетке ие қарамастан. Иісі, сезімталдық, ауырсыну, температура,
вестибулярлық және кинестетикалық сезімталдық сезімі жеткілікті дамыған.
Қазірдің өзінде туғаннан кейін алғашқы күндері, бала ересек түсетін
әсерлерге селективті сезімталдығы экспонаттау, естуге және ажырата
дыбыстарды пек, үні мен көлемі бойынша, қараңыз және нысанда көрнекі
тітіркендіргіштерге ажырата білу қабілетін, өлшемін, конфигурациясын
тапса.
Жаңа туған кезеңде бала ересектермен сөйлесуге дайын. Дұрыс тәрбиемен 2-
ші және 3-ші аптадан бастап ересек адамның емделуінен туындайтын,
сондай-ақ объектілердің әсеріне ұшыраған есту және визуалды концентрация
пайда болады. Біріншіден кейін - екінші айдың басында, алғашқы
«әлеуметтік» күлкі ересектердің хабарына жауап ретінде пайда болады, бұл
жаңа туған кезеңнің аяқталуын көрсетеді.
Жаңа туған кезеңнің сәтті өтуі туған кезде ұрықтың даму дәрежесіне,
жүктілік, босану кезінде және бала тәрбиесінің жағдайында зиянды
факторлардың болуы немесе болмауы. Бұл кезеңдегі білім берудің басты
шарты - сүйіспеншілік пен қамқорлық ахуалын қалыптастыру, ол үшін
баланың қолайсыздығының барлық белгілеріне тез жауап беру керек, жиі
оны қолына алып, нәзік сөйлеп, көзқарас байланыстарын орнатыңыз.
О в русском переводе
Байланыс (даму психологиясы) - екі немесе одан да көп субъектілер
арасындағы байланыстарды орнату, қолдау және дамыту үдерісі. Баланың
ересектермен байланысы туылған кезден басталады және психиканың және
тұлғаның дамуын анықтайтын маңызды факторлардың бірі болып табылады.
Кейінірек О. және оның құрдастарының қалыптасуы бірте-бірте баланың
психикалық дамуында рөлін арттыра бастайды. Онтогенездегі әр түрлі
байланыс түрлерінің пайда болуы мен дамуы М.И. Лисина мен оның
қызметкерлері. Толық байланыс. Бұл баланы оқыту мен тәрбиелеу
барысында әлеуметтік тәжірибеге ие болудың алғышарты. Сондай-ақ,
жануарлардың ересек адамдардан тәжірибеге дейінгі тәжірибесін, сондай-ақ
топтық мінез-құлқының әртүрлі түрлеріне қызмет ететін әртүрлі қарым-
қатынас формалары бар.
Онтогенез (грекше (ontos) - бар болу + генезисі - шығу) - 1) жеке ағзаның
даму процесі. Онтогенездің психологиясында - бала кезіндегі психиканың
негізгі құрылымдарын қалыптастыру; онтогенезді зерттеу даму
психологиясының негізгі міндеті болып табылады. Отандық психология
тұрғысынан онтогенездің негізгі мазмұны баланың объективті қызметі мен
қарым-қатынасы (бірінші кезекте, бірлескен қызмет - ересек адамдармен
байланыс) болып табылады. Интерьерлеу барысында баланың «саналы»
айналуы, оның сана-сезімі мен тұлғаны қалыптастыратын әлеуметтік және
символдық құрылымдар мен осы қызметтің құралдары мен қарым-қатынасын
«иеленеді». Отандық психологтар үшін ортақ - онтогенездегі психиканың,
сана мен тұлғаның қоғамнан белсенді, мақсатты әсер ету жағдайында орын
алатын әлеуметтік процестер ретінде қалыптасуын түсіну.
2) жеке даму процесі жұмыртқаны ұрықтандыру сәтінен бастап және
зиготтардың өлімге дейін сәттен бастап бүкіл өмірлік кезеңде организмнің
дәйекті морфологиялық, физиологиялық, психофизиологиялық және
биохимиялық өзгерістер жиынтығы ретінде қарастырылады. Онтогенез
процесінде сандық өзгерістер анықталады - ағзаның мөлшері мен
салмағының жоғарылауы, өмір сүру ұзақтығы - сапалық өзгерістер -
тіндердің дифференциациясы, органдардың және жүйелердің пайда болуы,
жаңа құрылымдардың және функциялардың пайда болуы. Онтогенез кезінде
кейбір фазалар анық бөлінеді - пренатальдық (жүктілік) және босанғаннан
кейінгі (босанғаннан кейін) кезеңдер.
Қабылдамау - бұл жасөспірімдер кезінде дамып келе жатқан және қоғамға
қарсы дұшпандық қарым-қатынаста, девиантты мінез-құлықта және
ересектер мен құрдастарымен қарым-қатынаста үлкен ақаулар болған
психологиялық синдром. Қабылдамауды қалыптастырудың негізі әлеуметтік
бейтараптылық болып табылады. Қабылдамау жағдайындағы тұлғааралық
даму жағдайын жасөспірім қоғамның барлық басты өмірлік салаларын:
отбасылық, мектеп-интернат, коммуникативті салаларды қамтитын қоғамға
қарсылығы анықтайды. Қарсылық белсенді және өзара. Қабылдамаудың
психологиялық профилі әділетсіз әлем тәртібінің идеясы және қоғамнан бас
тартылған өзін-өзі танудың өзіндік сана-сезімімен сипатталады. Қабылдамау
- бұл жасөспірімнің әлеуметтік бейімделуін айтарлықтай бұзатын
психопатикалық психологиялық синдром.
Девиантты мінез-құлық: 1) жатақхана ережелеріне, ұйымның қызметі,
салт-дәстүрлеріне (маскүнемдік, тұрақсыздық, әдепсіз мінез-құлық және т.б.)
қайшы келетін әлеуметтік заңдар мен құқықтарды (қылмыстық, әкімшілік
және т.б.) бұзатын адам мінез-құлқы; 2) әлеуметтік нормаларды өрескел бұзу,
рөлдік ойын тәртібінен ауытқу және әлеуметтік санкцияларды талап ететін
мінез-құлық.
П в русском переводе
Парадигма (грек тілінен, мысалы, үлгі) - бастапқы тұжырымдамалық схема,
проблемаларды шешу және шешу моделі.
Даму параллелограммы - адамның мінез-құлқының жоғары нысандарының
пайда болуы мен дамуының біртұтас үлгісі, оның мәні тікелей мінез-
құлықтың көшуінде, біріншіден, рәміздер мен белгілер арқылы сырттан
делдал болып, содан кейін мәдени даму үдерісінде туындайтын ішкі
нысандарға жатады. Л.С. Выготский-ның мәдени-тарихи теориясында
орталық болып табылатын жоғары ақыл-ой функцияларын медиациялау
идеясы. АН.Леонтьев -да егжей-тегжейлі талданды. Оның есте сақтау
психологиясының мысалында. Зерттеу барысында онтогенездегі тікелей
және жанама (суреттерді пайдалану) екі еске салу сызығының даму сызбасы
заңға атау беретін параллелограмм ретінде пайда болды. А.Н. Леонтьев
заманауи адамның есімі мәдени-тарихи дамудың өнімі болып
табылатындығын және ішкі аралықты есте сақтау үшін сыртқы ынталандыру
белгілерінің көмегімен есте сақтауды дамыту арқылы жүретінін көрсетті,
яғни интерпишиканың (адамдар арасында таратылған) процестері
интрапсихическим (жеке адамның меншігіне айналған) болып өзгертілді.
Педология - бұл тәжірибеге бағдарланған табиғатқа ие және баланы жан-
жақты зерделеу және оның өмірі мен ақыл-ой дамуына біртұтас көзқарас
қалыптастыру міндетін қойған балаға қатысты күрделі ғылым.
Ақыл-ой дамуының кезеңділігі - психикалық даму кезеңдерінің
(кезеңдерінің) адам дәйектілігінің тұтас өмірлік циклында таңдау. Ғылыми
негізделген кезеңділікті дамыту процесінің өзіндік заңдарын (Л.С.
Выготский) көрсету керек және келесі талаптарды қанағаттандыру керек: 1)
әр даму кезеңінің сапалық ерекшелігін және оның басқа кезеңдердегі
айырмашылықтарын сипаттау; 2) бір кезең ішінде психикалық процестер мен
функциялар арасындағы құрылымдық байланысты анықтау; 3) даму
сатыларының инвариантты реттілігін белгілейді; 4) мерзімді бөлу осындай
құрылымға ие болуы керек, онда әр кейінгі кезең алдыңғы кезеңге
негізделген, оның жетістіктерін қамтиды және дамытады.
Зиянды дамудың көптеген мерзімді кезеңдерінің ерекшелігі олардың
біржақты сипаты болып табылады (адамның интеллектуалды дамудан
дамуын ажырату) және онтогенездегі интеллектуалды дамудың натуралистік
көзқарасы, ол даму кезеңдерінің тарихи өзгермейтін сипатын елемеуді
білдіреді. Осындай мерзімдердің мысалдары - П. Пиагеттің ақыл-ойының
дамуын кезеңдеу, З Фрейдтің психосексуалды дамуы, Э. Эриксонның жеке
тұлғаны дамыту, А. Геселлдің сенсорлық дамуы, Л.Кольбергтің адамгершілік
дамуы. Педагогикалық қағидатқа сәйкес ақыл-ой дамуын кезең-кезеңмен
қалыптастыру, кезеңділіктің критерийлері әлеуметтік-білім беру жүйесінде
оқыту және білім беру кезеңдері болып табылады. Баланы дамытудың
заманауи кезеңі, әдетте, пренаталдық даму кезеңін қамтымайды.
Дж.Пиагеттің интеллектуалды дамуын кезеңділандыру когнитивтік дамуды
кезеңнің дәйектілігі ретінде қарастырады: сенсорлық қозғалтқыштың кезеңі
(0-ден 2 жылға дейін), жедел операциялық барлау кезеңі (2-ден 7 жылға
дейін), белгілі бір операция кезеңі (7-11-тен 12-ге дейін) - күнделікті
операциялар (12-ден 17 жасқа дейін). Э. Эриксонның кезеңділігі 8 кезеңді
қамтиды, олардың әрқайсысы, психоәлеуметтік дағдарыстың шешілуіне
қарай, жеке сапасын қалыптастыруға немесе оның оң мәнінде немесе
патологиялық сипатта болуына алып келеді, соның нәтижесінде осы
сатыдағы жеке даму әлеуеті іске асырылмайды. Алғашқы кезең дағдарысты
жеке тұлғаның әлемге сенімсіздік пен сенімсіздік (0-1 жыл), екінші кезең -
ұят және күмәнмен (2-3 жыл) автономияны қалыптастыру, үшінші кезең -
кінәсінің сезіміне қарсы әрекет (4-6-7) төртінші кезең - кемшілікті сезіну
дағдылары мен құзыреттілігі (8-13 жас), бесінші - жеке басын сәйкестендіру
(14-19 жас), алтыншы - оқшауланудан және бас тартудан (19-35 жас) жетінші
- тоқырау мен тоқырауға қарсы әрекет ( 35-60 жас) және сегізінші - жеке
тұлғаның ыдырау мен ыдыраудан (60 жылдан астам) мінсіздігі мен
даналығы.
Даралау - жеке тұлғаны жеке адамға айналдыру процесі.
Шекаралық жағдайлар - психикалық денсаулық пен ауыр патология
арасындағы шартты шекараның жанында орналасқан невропсихиатриялық
бұзылулардың әлсіз және жойылған нысандарын белгілеу.
Имитация - кез келген мысалға, үлгіге сай. Имитация адам мен
жануарлардың жеке дамуының әр түрлі жас кезеңдерінде орын алады.
Сыртқы ұқсастыққа қарамастан, әртүрлі жас топтарындағы имитациялық
құбылыстардың артында әртүрлі психологиялық механизмдер жасырылады.
Бала кезінен ересектердің дауысының қозғалысы мен дыбыстарын
имитациялау - бірінші маңызды байланыс орнату. Мектепке дейінгі жастағы
имитация - адам қызметінің семантикалық құрылымына ену жолы. Ол
бірнеше қадамдар арқылы өтеді: бастапқыда бала оған ашық түрде ең ашық
болып көрінеді және ойынға тән ересек белсенділіктің сипаттамаларын
көрсетеді және жағдайдың мағынасын шынымен көрсететін мінез-құлықтың
біртіндеп қайталануын бастайды. Жасөспірімде имитация жасөспірімнің өзі
үшін белгілі бір маңызды адаммен немесе мінез-құлық пен жеке қасиеттердің
жалпыланған стереотипімен сыртқы (кейде ішкі) сәйкестендіруге
бағытталған. Ересектердегі имитация - кәсіби қызметтің жекелеген
түрлерінде (спорт, өнер және т.б.) оқытудың бір элементі.
Өрістің мінез-құлқы (бала кездерінде) - қоршаған ортаны ынталандыруға
импульстік жауаптар жиынтығы. К.Левиннің өріс мінез-құлқының түсінігі.
Ол субъектінің қабылданған ортаға маңызды жағдайлары (қызметтің
қабылданған мақсаттарына бағдарланғанға қарағанда), өзіндік өзіндік
деңгейінің төмендігі деңгейімен сипатталады. Әдетте, жасөспірімдерде
далалық мінез-құлық байқалады. Кейінгі жастағы кезеңдерде ол қандай да
бір елеулі қызметпен айналыспаған кезде, ол ақыл-ой қызметін реттейтін
кейбір бұзушылықтармен немесе жеке эпизодтар түрінде көрінеді.
Жасөспірімдер - балалар мен жасөспірімдер арасындағы аралық орынды
алатын онтогенез кезеңі (шамамен 11-12 жастан 15-16 жасқа дейін). Кейбір
психологиялық зерттеулерде жасөспірімдік жыныстық қатынас кезеңінде,
яғни, жыныстық жетілу кезеңінде анықталады, өйткені анатомиялық және
физиологиялық тұрғыдан ол жыныстық жетілмеген жыныстық қатынаспен
байланысты. Осы жасқа тән эмоционалдық тұрақсыздық, атап айтқанда,
гормоналды жүйенің қайта құрылымдалуымен, сондай-ақ жалпыланған
үрдістермен және ингибирленген үрдістермен байланыстырылады, себебі
жүйке жүйесі осы кезеңде үлкен және ұзаққа созылған жүктемелерге төтеп
бере алмайды. Ересектер жыныстық ниетіне, көбінесе бейсаналыққа, сондай-
ақ жаңа тәжірибеге әкеледі.
Бұл кезеңнің тән ерекшелігі - өзіне, оның қабілеттеріне және сезіміне деген
қызығушылық. Жеке қасиеттерін, ұмтылыстары мен құндылық
бағдарларының дамуы, осы кезеңнің маңызды жаңа формацияларының бірі
болып табылатын жасөспірімдердің өзін-өзі тану мен өзін-өзі бағалаудың
жаңа деңгейін қалыптастыруға әкеледі. Сонымен қатар, өзінің жеке
ерекшелігін, жеке басын білу, сондай-ақ осы жас кезеңіне тән басқа
адамдармен (ересектер мен ересектермен) салыстыру өзін-өзі бағалаудың
тұрақсыздығына, өзін-өзі танытқан қарым-қатынасқа әкеледі. Жасөспірім -
моральдық ұғымдарды, идеяларды, сенімдерді, принциптерді қарқынды
қалыптастыру кезеңі. Қазіргі кезде жасөспірімдерге арналған құрдастар
тобының құндылығы айтарлықтай артып, олармен сөйлесу үшін тұрақты
қажеттілік дамып келеді.
Осы кезеңнің маңызды сипаты - бұл жас жасөспірімдерде тәуелсіздікке
дайын болудың субъективті тәжірибесі ретінде қалыптасқан ересек сезім.
Жартылай шамадан тыс дайындық көбінесе қақтығыстарға алып келеді, бірақ
олар оң мәнділікке ие, өйткені олар жасөспірімнің өз орнын басқалармен
салыстыра алуы үшін қажет етеді. Жалпы айтқанда, жасөспірімнің алдыңғы
жас кезеңіне тән бейімделу үдерістерімен салыстырғанда, даралану
үдерісінің салыстырмалы басымдықтары сипатталады.
Жасөспірімдердің теріс құрамдастарының арасында қақтығыстың мінез-
құлқының өсуі, жақын ересектерден толығымен босату туралы ұмтылу,
оқытудың сәттілігінің төмендеуі байқалады. Эмоционалдық тұрақсыздық,
мінез-құлықтың күрт өзгеруі, өзін-өзі бағалаудың ауытқуы, сондай-ақ осы
кезеңдегі әлеуметтік белгісіздік жасөспірімдердің маргинализациясына,
балалардың нормалары мен ересектердің нормалары мен ережелерінен
ерекшеленетін өз мәдениетін, мінез-құлқы мен қарым-қатынастарын іздеуге
әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, ересектердің қысымына реакция ретінде қорғаныс
агрессиясын дамыту мүмкін. Бұл кезеңде қолайсыз жағдайларда дами алады.
девиантты мінез-құлық, түрлі невротикалық кешендер.
Қызметінің тақырыбы пәні (жаттығу қызметі пәні) - білімге және іс-
әрекетке бірінші кезекте объективті, студентке қатысты сырттан келген
мәдениет, ғылым элементтері. Оқудан кейін бұл білім оның иелігіне
айналады және осылайша іс-әрекет тақырыбының өзгеруі орын алады. Өнім,
жаттығу нәтижесі - студенттің өзі өзгеруі.
Преформингтілік - тума факторлармен немесе әлеуметтік жағдаймен
байланысты шектеулі, анықталған даму үдерісі.
Тіркеме (Сүйіспеншілік) - бала мен ананың қарым-қатынасын
психоаналитикалық емес түсіндіру шеңберінде әзірленген тұжырым. Тіркеме
- бұл ерте жастағы баланың мінез-құлқы. Кішкентай балалар басқа
адамдармен (көбінесе жақын ересектермен) жеке байланысқа баруды немесе
жақындасуға тырысатындығын көрсетеді. Тіркеме таңдамалы болып
табылады. Кең ауқымды әдебиет мінез-құлықтың бұл түрін зерттеуге
арналған, онда бұл мінез-құлық қалай дамып жатқанын, қай жағдайда жүріп
жатқандығы, ересектердің өздерінің объектісі ретінде қызмет ететіндігі
қарастырылған. Біз оның себептерін, оның көріністеріндегі жеке
айырмашылықтарды, сондай-ақ осы айырмашылықтарды анықтайтын
факторларды қарастырамыз. Балалар мен жас жануарлардың тіршілігінің
арасындағы ұқсастық бар.
Проекция - субъектінің өз ойлары мен импульстерін басқаларға саналы
немесе бейсаналық түрде беруі.
Прозалық жүріс-тұрыс - адамдар арасындағы адам мінез-құлқы, олардың
мүдделеріне мүдделі емес.
Кәсіби өзін-өзі анықтау - бұл көпқырлы және көп сатылы процесс, онда
қоғамның міндеттерін таңдау және жеке өмір салтын қалыптастыру болып
табылады, оның кәсіби қызмет бөлігі болып табылады. Кәсіби өзін-өзі
анықтау процесінде жеке артықшылықтар мен бейімділік балансы және
еңбек бөлінісінің қолданыстағы жүйесі белгіленеді.
Қазіргі заманғы мағынада кәсіби өзін-өзі тану мамандықты нақты таңдаумен
ғана емес, таңдалған, меңгерілген және кәсіби қызметтегі мағынаны
іздестірудің үздіксіз үдерісі ретінде қарастырылады. Бұл түсіністікпен кәсіби
өзін-өзі анықтау - әр адамның кәсіби даму жолында келесі қадамдарды
айқындайтын маңызды өмірлік оқиға болып саналатын кезекті сайлау
процесі. Кәсіби өзін-өзі анықтау - жасөспірімде және дамудың осы
сатысындағы ақыл-есі іс-әрекетінің жетекші түрі.
Психикалық неоплазма - бұл жастағы кезеңде алғаш рет пайда болатын
және баланың сана-сезімін, қоршаған ортамен қарым-қатынасын, ішкі және
сыртқы өмірді анықтайтын психиканың сапалық ерекшеліктері.
Психикалық даму - адам психикасының және мінез-құлқының сандық,
сапалық және құрылымдық өзгерістерінің пайда болуына әкеліп соқтыратын
қайтымсыз, бағытталған және тұрақты өзгерістер.
Адамның ақыл-ой дамуының алғышарттары - тұқым қуалайтындық және
адалдық.
Психологиялық витаукт - Мен-тұжырымдамасын кейінгі жастағы
тұрақтандыру және өтеу факторлары. Олардың ішінде: бірқатар көрсеткіштер
бойынша жоғары шынайы өзін-өзі бағалау; оның мінезінің оң қасиеттерін
белгілеу; идеалды және қол жетімді өзін-өзі бағалауды қысқарту, сондай-ақ
оларды шынайы өзін-өзі бағалаумен жақындату; өзін-өзі бағалаудың
салыстырмалы жоғары деңгейі; олардың ұстанымын қанағаттанарлық деп
тану (тіпті өте төмен болса да); балалар мен немерелердің өміріне назар
аудару, өзін-өзі бағалаудың ретроспективті сипаты.
Психологиялық синдром (грек синдромы - конфлюэнт) - өзара байланысты
психологиялық көріністердің жиынтығы (симптомдар) ұсынатын баланың
ақыл-ой дамуының орнықты нұсқасы (әдетте қолайсыз). Психологиялық
синдромның дамуы баланың дамуының тұлғааралық жағдайымен, яғни
жақын әлеуметтік ортамен қарым-қатынасының жүйесі арқылы анықталады.
Психологиялық синдромның құрылымы үш негізгі блокта қалыптасады: 1)
баланың психологиялық профилі; 2) баланың мінез-құлқы мен қызметі; 3)
әлеуметтік ортаны баланың мінез-құлқы мен белсенділігі туралы реакциясы
(А.В. Венгер). Психологиялық бейіндегі мотивациялық-мұқтаждықты
саланың ерекшеліктері, психологиялық синдромның дамуы үшін маңызды
болып табылатын эмоционалды және танымдық процестер сипатталады. Бұл
сипаттамалар баланың мінез-құлқы мен белсенділігін өзгертіп,
психологиялық синдромның сыртқы көріністері болып табылатын
қасиеттерді тудырады. Әлеуметтік ортаға (ата-аналар, мұғалімдер, құрдастар
және т.б.) реакция баланың психологиялық профилінің дамуын анықтайтын
білім беру әсерінің жиынтығы болып табылады.
Психикалық аймақ - танымдық сала - қабілеттерін дамыту, психикалық
функцияларды қалыптастыру.
Психоәлеуметтік өріс - психоәлеуметтік қасиеттер - жеке сала,
эмоционалдық сала, сипат, өзіндік тұжырымдамасы, адамның өзін-өзі тануы
және жеке басы.
Психофизикалық аймақ - психофизикалық қасиеттер - сенсорлық,
қабылдау (қабылдау).
Р в русском переводе
Даму - адам психикасының және мінез-құлқының сандық, сапалық және
құрылымдық өзгерістерінің пайда болуына әкеліп соқтыратын
қайталанбайтын көтеріліс табиғи процесс.
Даму - бұл ортақ мақсатты іске асыру үшін өсу мен жетілудің тіркесімі.
Тұлғаның дамуы - оның әлеуметтенуінің нәтижесінде адамның жүйелік
сапасы ретінде жеке тұлғаның табиғи өзгеру процесі. Адамның дамуы үшін
табиғи анатомиялық және физиологиялық алғышарттар бар, социализация
процесінде бала сыртқы әлеммен өзара әрекеттесіп, адамзат жетістіктерін
игеруде. Бұл үдерісте қалыптасқан қабілеттер мен функциялар адамның
тарихи қалыптасқан адами қасиеттерін қалыптастырады. Баладағы
шындықты меңгеру өз іс-әрекетінде ересектердің ортасында жүзеге
асырылады: білім беру үдерісі оның жеке басының дамуында жетекші рөл
атқарады. Адамның дамуы осы адамға тән мотивтер жүйесімен бақыланатын
іс-шараларда жүзеге асырылады. Көптеген референттік топта (немесе адам)
дамыған адамның қарым-қатынасы - жеке тұлғаның дамуындағы айқын
(жетекші) фактор. А.В. Петровский, жеке басының дамуы мен қажетті шарты
ретінде, мұқтаждықтар. Сонымен бірге өсіп келе жатқан қажеттіліктер мен
оларды шешудің нақты мүмкіндіктері арасында үнемі ішкі қайшылық пайда
болады.
Психиканың дамуы (грекше психикалық ) - бұл олардың сандық, сапалық
және құрылымдық түрлендірулерінде көрініс табатын уақыт бойынша
психикалық процестердің тұрақты өзгеруі. Психиканың дамуы (филогенез
түрінде жүзеге асырылады (түрдің биологиялық эволюциясы кезінде адами
құрылымдардың қалыптасуы немесе бүкіл адамзаттың әлеуметтік-мәдени
тарихы, оның жеке этникалық, әлеуметтік және мәдени топтары) және
онтогенез түрінде (жеке тұлғаның немесе жануардың өміріндегі психикалық
құрылымдардың қалыптасуы). психика (дамудың жалпы заңдарына жауап
береді, ол субъектке қойылған талаптардың арасындағы ішкі қарама-
қайшылықтармен сипатталады және ол қазірдің өзінде бар және ол осы
талаптарға жауап бере алады. психиканың дамуының мазмұны - бұл
қайшылықтардың, психикалық ұйымның ескірген формалары мен жаңа
пайда болған күрестің күресі.Организмнің өсуі (сандық өзгерістер) оның
құрылымы мен функциясының (сапалық өзгерістердің) өзгеруімен
байланысты.Сабиғатта сандық және сапалық өзгерістердің жинақталуы жас
дамуының бір сатысынан екіншісіне дейін, жоғары деңгейде, жастардың
дамуының әр кезеңі барлық басқа адамдардан сапалы түрде ерекшеленеді.
Психиканың дамуының әр жаңа кезеңінің пайда болуы (бұл алдыңғы
кезеңнен жоғары сыртқы үстем құрылысы емес, әрқайсысы алдыңғы кезең -
келесі кезең үшін дайындық кезеңі.
Психиканың дамуы үшін жауап беретін факторлардың екі тобы бар (балалар:
табиғи бейімділік және сыртқы орта) Әдетте зерттеушілер әлеуметтік-
құқықтық нормалар мен мәдениет белгілеріне символикалық түрде
бекітілген, назар аударады, бұл нысандардың әсерімен психикалық
құрылымдарды қайта құрылымдау болып табылады. адам психикасының
онтогенезі мен филогенезін біріктіретін психиканың дамуының әмбебап
заңдарының болуы, бұл идеяны С. Хол баланың психикасының
онтогенетикалық дамуы адамзаттың филогенезін тудыратын рекапитуляция
теориясы.
Отандық психологияда психиканың дамуы (жүйелік сипаты бар объективті
процесс), бірақ оның жеке компоненттерін оқшаулау (бейімділік, қоршаған
орта факторлары) және олардың арасындағы қарым-қатынасты анықтау
психиканың дамуының нақты сипаты мен жағдайларын түсіну үшін
жеткіліксіз, адамның бірқатар әлеуметтік-объективті іс-әрекеттерін дәйекті
түрде қамту процесі. Бұл қызметтің құрылымын интернационализациялау
көп деңгейлі базалық Психиатриялық құрылымдар Л.С. Выготский
психиканы дамытуда білім берудің жетекші ролі туралы мәлімдемені
негіздейді: дамуды алға басу керек және проксимальды даму аймағында
жүргізілуге тиіс. Ол даму мен білім беруді идентификациялауды және
психиканың дамуын (психиканың дамуынан) (адам өзінің жеке басының
дамуымен бірлікте әрекет етеді, бірақ бұл процестер бірдей емес.
Ерте жас (синонимі: мектепке дейінгі жас) - бұл 1 жастан 3 жасқа дейінгі
кезеңді қамтитын баланың психикалық дамуы кезеңі. Ерте жастағы
психикалық процестердің негізгі ерекшеліктері: олардың көрнекі жағдайға
тәуелділігі; практикалық әрекеттермен тығыз байланыста жұмыс істейтін;
әлем туралы білімге назар аудару. Ерте жастағы жетекші қызмет объективті
әрекеттерді меңгеру болып табылады: мәдени нысандарда объектілерді
пайдаланудың бекітілген әдістері. Бала олардың тұрақты құндылығын,
функцияларын және қалай әрекет ету керектігін біледі. Нысаналы іс-
әрекеттердің қалыптасуы балалардың утилитарлы заттарды (қасық,
шыныаяқ, тарақпен және т.б.) пайдалануды, дидактикалық ойыншықтармен
(конструкторлар, мозаика, пирамидалар және т.б.) ойнау және пәндік
ойыншықтармен рәсімдік ойын ойнау әдістерін үйренеді. Іс-әрекеттердің
қалыптасуы баланың осы жағдайдағы ситуациялық-бизнестің даму
сатысында пайда болған ересек адаммен сөйлесуінен ажырамайды. Жас
кезеңді микроперионизациялау: 1) алдын-ала ауызша даму кезеңі (1 жылдан
1,5 жасқа дейін); 2) сөйлеуді дамыту кезеңі (1,5-тен 3 жылға дейін).
Ерте жастағы балалардың психикалық дамуының негізгі бағыттары: 1. Жаяу
жүру, қозғалу, ұсақ мотоциклдерді дамыту, қоршаған әлемді білу
мүмкіндіктерін кеңейту. Ересектермен жағдайлық және іскерлік
байланыстарды дамыту. 3. Когнитивтік процестерді дамыту: мұқият
тұрақтылықтың өсуі, есте сақтау көлемінің ұлғаюы және оны қабылдаудан
біртіндеп босату; сенсорлық стандарттарды, мысалы геометриялық
пішіндерді, түстерді, өлшемдерді, дыбыстарды игеру; визуалды-белсенді
және визуалды-фигуративті ойлаудың пайда болуы; мақсатты анықтау
қызметін қалыптастыру; технологиялық ойындарды қалыптастыру. 4.
Пассивті және белсенді сөйлеуді меңгеру. 5. Аффективтік және ерікті саланы
дамыту: қызметтегі табандылықты арттыру, оған қол жеткізуге деген
ұмтылыс пайда болуы. 6. Құрбыларымен қарым-қатынас жасау. 7. Өзін-өзі
тануды қалыптастыру: олардың қабілеттері мен қабілеттері туралы білімнің
пайда болуы, нақты өзін-өзі бағалауы, пәндік қызметтегі жетістіктердің
мақтанышы; жыныстық сәйкестендіруді қалыптастыру.
Ерте жастағы балалардың психикалық дамуы үшін ерте жастағы тәжірибе
жинақталған: объективті белсенділікті, сөйлеуді, ересектермен және
құрдастарымен қарым-қатынас жасау визуалды және бейнелі ойлаудың, ішкі
жазықтықта әрекет қабілеттілігінің, шығармашылық қиял мен қиялдың,
әлеуметтік дағдыларды меңгерудің, жаңа когнитивті коммуникация
қажеттіліктері өздеріңіз туралы терең білім қалыптастыруға үлес қосады.
Қайта өңдеу (Рекапитуляция) - филогенетикалық нысандардың
белгілерінің онтогенезінде уақытты қайталау қысқа, қысылған.
Рефлекс- мидың белсенділігі арқылы ынталандыру үшін дененің табиғи
реакциясы.
Рефлексия (өзін-өзі тану, өзін-өзі қадағалау) - 1) өз ерекшеліктерін білу,
басқа ерекшеліктерді қалай қабылдағанын білу және басқалардың ықтимал
реакцияларын ескере отырып, өз мінез-құлқын қалыптастыру мүмкіндігі; 2)
өздерінің іс-әрекеттерін түсіну процесін өздігінен сезінген. Зерттеудің
мақсаты: қызметтің негізгі компоненттерін - оның мағынасы, түрлері,
әдістері, проблемалары, оларды шешу жолдары, алынған нәтижелер және т.б.
есте сақтау, анықтау және жүзеге асыру. Рефлексия зерттеушінің
нәтижелерді тұжырымдауына, одан әрі жұмыс жасау мақсаттарына, өз білім
беру жолына түзетуге көмектеседі. Рефлексиялық қызмет зерттеушінің өзінің
даралығын жүзеге асыруға мүмкіндік береді. 3) Ішкі психикалық жай-күйін
және тәжірибесін білу үдерісі. Психиканы зерттеудің алғашқы әдістерінің
бірі.
Сөйлеу - эгоцентристік - сөйлеу, сыртқы түрдегі сыртқы және ішкі мазмұн,
яғни, өзіне қарайтын.
Өсу - бұл интеллектуалды функцияны жақсарту немесе жеке
компоненттердің немесе тұтастай жүйенің функционалды мүмкіндіктерінің
көлемін ұлғайту барысында сандық өзгерістер процесі.
С в русском переводе
Өзін-өзі жетілдіру - бұл адамның жеке қабілеттерін дамыту мүмкіндігін
барынша толық анықтауға деген ұмтылысы.
Өзін-өзі тану - бұл проблемалық жағдайларда өз ұстанымдарын анықтау мен
бекітудің саналы әрекеті.
Өздігінен құрмет - жеке тұлғаның өзі, оның мүмкіндіктері, сапасы және
басқа адамдар арасында орны. Адамның өзегіне сүйене отырып, өзін-өзі
бағалау оның мінез-құлқын маңызды реттеуші болып табылады. Өзін-өзі
бағалау адамның басқалармен қарым-қатынасына, сыни, өзін-өзі талап етуге,
сәттілік пен сәтсіздікке көзқарасына байланысты. Осылайша, өзін-өзі бағалау
қызметі адам қызметінің тиімділігіне және оның жеке басының дамуына әсер
етеді. Өзін-өзі бағалау адамның шағымдар деңгейімен тығыз байланысты,
яғни. ол өзіне қойған мақсаттарының қиындығы. Шағымдар мен адамның
нақты мүмкіндіктері арасындағы сәйкессіздік ол өзін дұрыс емес деп бағалай
бастайды, нәтижесінде оның мінез-құлқы жеткіліксіз болады (эмоциялық
бұзылулар, алаңдаушылық және т.б.). Өзін-өзі бағалау адамның басқалардың
мүмкіндіктері мен нәтижелерін қалай бағалайтынын объективті білдіруге ие
болады (мысалы, олардың өзін-өзі жоғарылату дәрежесі төмендейді).
Отандық психологтардың еңбектерінде адамның танымдық белсенділігіне
(қабылдау, өкілдік, интеллектуалдық мәселелерді шешу) және адамгершілік
қатынастар жүйесіндегі өзін-өзі бағалаудың орнына өзін-өзі бағалаудың әсері
көрсетіледі.
Өзін-өзі растау - 1) адамның жоғары өзін-өзі бағалауды сақтауға және басқа
адамдарға баға беруде оның әділдігін, сондай-ақ осы қалаумен туындаған
жүріс-тұрысын растауды қалау; 2) осы ниетпен туындаған шағымдар мен
мінез-құлыққа өздерінің талаптарын орындауға деген ниет.
Сезімталдық (сезім - сезім, сезім) - онымен кездесетін оқиғаларға
сезімталдық сезімін тудыратын адамның сипаттамалық ерекшелігі; сирек
кездесетін оқиғалардың ұзаққа созылған тәжірбиесі, өздерінің жетіспеушілік
сезімі, өзін-өзі жоғарылатудың моральдық қажеттіліктерін көтеру үрдісі,
сондай-ақ, өзін-өзі ақтайтын адамгершілік қасиеттерін қалыптастыру үрдісі
бар. шағымдардың төмен деңгейі. Жас кезінде сезімталдықты түзетуге
болады, әсіресе, тәрбиемен және өзін-өзі тәрбиелеу үрдісінде қалыптасқан
жағдайларға байланысты. Сезімталдық органикалық себептерге (тұқым
қуалау, мидың зақымдануы және т.б.) және тәрбиелеудің ерекшеліктеріне
байланысты болуы мүмкін (мысалы, отбасындағы баланы эмоционалдық
қабылдамау). Өте айқын сезімталдық конституциялық қатынастардың
нысандарының бірі болып табылады.
Сезімтал кезең - белгілі бір психикалық процестер мен қасиеттерді дамыту
үшін ішкі және сыртқы жағдайлар тұрғысынан оңтайлы кезең.
Ұрық - бұл мұраланған қасиеттердің онтогенезінде көрініс.
Тұрақты кезең кезең-кезеңмен дамуымен сипатталады.
Синкретизм (психологияда) (грекше синкрретизм - байланыс, қауымдастық)
- бала дамуының ерте сатыларында психикалық функциялардың бөлінбеуі.
Синкретизм балалардың ойлау қабілетінің жеткілікті себептері жоқ басқа да
құбылыстарды бір-бірімен байланыстыру үрдісінде көрінеді. Бірқатар
зерттеушілер (Э.Клапареде және басқалар) өздерінің ішкі байланыстарын
және компоненттерін сәйкестендіру және корреляция болмаған кезде,
объектінің сенсорлық бейнесінің бөлінбеуінде көрінетін балаларды
қабылдаудың синкретикалық сипатын атап өтті. Швейцария психологы
Дж.Пиагет синкретизмді балалар ойлауының негізгі сипаттамаларына
аударып, баланың синтезді басқа нәрсемен үйлестіру үрдісімен логикалық
ойлау қабілетсіздігі туралы түсіндірді. Нысандарды байланыстыру үшін
әсерлерді қосқанда, баланы бейсаналық және жанама түрде (көбінесе ойын
түрінде немесе манипуляциялау сөзі) сөздің мағынасын тек сыртқа
байланысты құбылыстарға немесе объектілерге береді. Синкретизм, Л.С.
Выготский мәліметі бойынша балалардың ой-өрісін дамыту үшін өте
маңызды. Кейінгі практикада шындыққа сәйкес келетін синкретикалық
қосылыстарды таңдау арқылы бала өзі үшін сөздің шын мәнін қайта
жасайды.
Символдық функцияны дамыту (синонимдер: семиотикалық функцияны
дамыту, белгілер функциясы) (грек символы - белгісі, латын функциясы -
орындаушылық) - баланың әлемге, оның әрекеттеріне және белгілер мен
символдар арқылы тәжірибе алмасуға қабілеттілігін қалыптастыру және одан
әрі жетілдіру. Осылайша, символдық функцияда көрсетілген мазмұнды
(немесе жай ғана «белгілеген») айырып, оның қалыптасуын белгілеу керек
(«белгілеу»). Символдық функцияны тұжырымдаманы Дж.Пиагет енгізді, ол
өзінің келбетін ақыл-ой дамуының сенсомоторлық кезеңінің соңына
(баланың өмірінің екінші жылы) жатқызды. Бұл кезеңде дерлік бір мезгілде
символикалық функцияның 5 негізгі формасы пайда болады: имитация,
кешіктірген имитация, сурет салу, қиял (ақыл-ойлар) және сөйлеу. Дамудың
символдық функциясының көзі, Пиагеттің айтуынша, имитацияның дамуы
болып табылады (негізінен, сенсорлық анализ). Өмірдің екінші жылында
имитация орындала бастаса немесе кешіктірілсе немесе ішкі болса, бұл
символдық функцияның пайда болуын білдіреді. Сенсоромоторлық сақтық
кезеңінде бұл сүтден (сүттің ақ түсті түсі ретінде) ерекшеленбейтін және
бейнелі, метафоралық сипаты бар. Дамудың келесі кезеңінде символдық
көрініс, егер әлі күнге дейін бейнелі және таңбаланған, бірақ одан бөлінген
ішкі рәміздер бар болса, белгілер ретінде әрекет етеді. Символдық
функцияны одан әрі дамыту баланың тек таңбалаудан бөліп қана қоймай,
онымен ұқсастығы жоқ (сөйлеу белгілері) болмауы арқылы анықталады.
Ойынның, сурет салудың және басқа да символдық функцияның (2-7 жас)
дамуы баланың белгілі бір уақытта жоқ заттар мен оқиғаларды бейнелеу
қабілетін қалыптастырады және көрінетін өріспен шектелмейтін баланың
ойлау кеңістігін қалыптастырады. Осылайша, символдық функция
өкілдіктердің қалыптасуын қамтамасыз етеді және әрекет әрекетін ойлауға
(яғни, нәтижесінде операцияға) енгізуді мүмкін етеді.
Ақаулықтың жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысы (АЖГБ) - бұл
қозғалтқыш белсенділігін жоғарылату және объектіге, міндеттерге және
экологиялық талаптарға назар аудару қиындықтарымен сипатталатын жеке
тұлғаның тұрақты көрінісі. АЖГБ - бала кезіндегі созылмалы мінез-құлық
бұзылысын сипаттайтын нозологиялық санат. Оның клиникалық көріністері
арасында қозғалтқыштың тыныштықтығы, бір жерде отыруға қабілетсіздігі,
ыңғайсыздық, импульстік мінез-құлық пен ой, тәжірибе мен қателіктерден
үйрену, көңілсіздік, көңіл аудару қабілетсіздігі, аяқталмай бір тапсырмадан
оңай ауысуы, сөйлесу қабілеті, болмауы, қауіптілік сезімінің болмауы және
т.б. АЖГБ клиникалық көріністері үш ірі топқа бөлінеді: (1) назардың
тапшылығының симптомдары, (2) импульстік белгілері және
гиперактивности (3) симптомдары. АЖБ -ның диагностикасына орталықтан
көңіл бөлінеді. АЖГБ -нің ілеспе көріністері арасында оқытудың мүгедектігі,
алаңдаушылық, тәртіпсіздік деп аталады.
АЖГБ - жоғарыда сипатталған мінез-құлық сипаттамаларын сипаттайтын
салыстырмалы түрде жаңа термин. Бірдей клиникалық көріністерге бұрынғы
классификацияда «гиперактивті синдром», «гиперкинетикалық синдром»,
«мидың минималды дисфункциясы» және «минималды мидың зақымдануы»
терминдері қолданылды. Көп жағдайда АЖГБ диагнозын 7-8 жылға дейін
анықтауға болады, алайда кейбір жағдайларда АЖБ-ның белгілері ертерек
(егде жаста) немесе кейінірек қалыптасады (жасөспірімдерде АЖГБ жиі
антисоциальдық симптомдармен бірге жүреді). Заманауи зерттеулерге
сәйкес, мектепке дейінгі балалар арасында АЖБ-нің жиілігі 6-9% құрайды.
АЖГБ -ның этиологиялық себептері арасында орталық жүйке жүйесінің
бұзылысы болып табылады, ол, өз кезегінде, генетикалық немесе қоршаған
ортаға әсер етудің (ми инфекциясы, бас миының жарақаттары, перинаталды
патологиялық факторлар, мидың қалыптасуы мен дамуы кезінде дұрыс емес
диета, ауыр металл улану) факторлары болуы мүмкін. АЖГБ емдеу әдістері
баланың жасына және оның бұзылуының күрделілігіне байланысты. ЖИТС-
мен ауыратын балалар психологиялық-педагогикалық көмек алады; ауыр
бұзылулары бар балалар мамандандырылған педагогикалық және
психотерапиялық әдістермен емдеуден өтеді.
Түрлі зерттеулерге сүйенсек, АДБ-мен ауыратын балалардың шамамен 50%
ересектерде осы аурудың симптомдарын көрсетеді. Ересектердің
симптомдары көбінесе гиперактивтілікті қамтымайды, бірақ қиындықтың
шоғырлануы және импульстік бұзылыстың компоненттері қалады.
Пісіп алу - бұл үрдіс адамның мұраланған сипаттамаларына байланысты,
яғни. тұқым қуалаушылық.
Әлеуметтену - бұл адамның әлеуметтік ортаға маңызы бар мінез-құлық
нормалары, идеалдары, құндылық бағдарлары, қатынасы мен тәртібін
белсенді түрде игеру процесі және нәтижесі.
Дамудың әлеуметтік жағдайы [л. әлеуметтану - қоғамдық] - дамудың жас
кезеңінің маңызды сипаттамасы, Л.С. Выготский. Дамудың әлеуметтік
жағдайы ішкі және сыртқы жағдайлардың арнайы тіркесімі болып табылады,
бұл тек қана жас кезеңіне тән және дамудың барлық бағытын айқындайды.
Дамудың әлеуметтік жағдайы баланың, оның әлеуметтік өмірінің, дамудың
әлеуметтік жағдайының сана-сезімінің сипаттамасын дамушы субъект пен
қоршаған орта арасындағы өзара қарым-қатынас ретінде анықтайды: 1)
әлеуметтік қатынастар жүйесіндегі баланың объективті орны және оған
қоғамның тиісті үміттері мен талаптары ( А.Н. Леонтьев); 2) баланың
әлеуметтік жағдайы мен басқа адамдармен қарым-қатынасын түсіну
ерекшеліктері; баланың өз ұстанымына қабылдау - қабылдаудан бас тартуы.
Дамудың әлеуметтік жағдайы әр жас кезеңінде осы жастағы ой дамуының
мазмұны болып табылатын нақты даму тапсырмалары бар. Баланың ақыл-ой
дамуының жетістіктері бірте-бірте дамудың ескі әлеуметтік жағдайына
қайшы келеді, бұл ескі және жаңа әлеуметтік қатынастарды жаңа әлеуметтік
қатынастармен, демек, дамудың жаңа әлеуметтік жағдайымен
байланыстыруға әкеледі. Жаңа, жоғары әлеуметтік үміттер мен балаға
қойылатын талаптар мен оның мүмкіндіктері арасындағы жаңа қайшылық
тиісті психологиялық қабілеттерін дамыту арқылы шешіледі. Осылайша,
дамудың әлеуметтік жағдайының күрт өзгеруі жас даму дағдарыстарының
маңызды компоненттерінің бірі болып табылады.
Әлеуметтік жағдай мен дамудың талдауы баланың қоғамға «жақын» және
«алыс» қатынасы (Л. С. Выготский), яғни екі қатынас қарым-қатынас
жоспары: «бала - бұл қоғамдық ересек», әлеуметтік талаптар, нормалар мен
әлеуметтік мағыналардың өкілі ретінде белгілеуге мүмкіндік береді қызмет;
жеке-жеке қарым-қатынастарды жүзеге асыратын «бала-ересек ересек пен
тең» қарым-қатынасы. Дамудың әлеуметтік жағдайы отбасылық, балабақша,
мектеп, жақын достарымен, бейресми жастар ұйымдары, қосымша білім беру
мекемелері және т.б. сияқты қатынас салаларын қамтиды.
Социогенез - әлеуметтендірудің ерекшеліктеріне байланысты жоғары
психикалық функцияларды, тұлғаны дамыту.
Қабілеттілігін дамыту туа біткен анатомиялық және физиологиялық
бейімділіктің кешенді өзара әрекеттесуі және әлеуметтік ортаны алуан түрлі
әсерлері, қарапайым және мақсатты оқыту (Б.М. Теплов). Оқудың арнайы
формалары бастапқы қабілетін дамытудың өте төмен деңгейінде болған
адамдарда бір немесе бірнеше қабілеттер қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Бұл, атап айтқанда, А.Н. Леонтьев музыкалық қабілеттердің біреуі болып
табылатын тыңдауды дамытуға арналған.
Балалық шағының әртүрлі кезеңдері әртүрлі қабілеттердің дамуына сезімтал
(сезімтал) болып табылады (А.В. Запорожец). Егер мұндай уақыт
өткізілмеген болса, онда тиісті қабілетті одан әрі дамыту өте қиын. Л.А.
Венгер мектепке дейінгі жастағы ең маңызды жалпы ойлау қабілетін
дамытуға сезімтал екенін - объектілер арасындағы байланыстар мен
қатынастарды модельдеуді меңгеру үшін гипотезаны негіздейтін және
эксперименталды негіздеді. Бұл қабілет негізгі «мектепке дейінгі» іс-
әрекеттердің арқасында дамып келеді - бірінші кезекте ойын және өнімділік.
Мүмкіндіктерді дамытудың тиімділігі арнаулы оқыту арқылы айтарлықтай
жақсартылуы мүмкін, онда «мектепке дейінгі» іс-шаралар әртүрлі модельдер,
көрнекі сызбалар және т.б. арқылы мақсатты түрде байытылады.
Кәрілік - бұл адамның өмірінің соңғы кезеңі, оның шартты бастамасы
адамның қоғам өміріне тікелей қатысудан және зейнеткерлікке шығуынан
бас тартумен байланысты. Ересек жастағы қартаюды бөлетін шекараның
хронологиялық анықтамасы қартаю белгілерінің пайда болуындағы үлкен
жеке айырмашылықтардан әрдайым ақталмайды. Бұл белгілер адам
организмінің функционалдық мүмкіндіктерінің біртіндеп төмендеуімен
көрінеді. Денсаулығының прогрессивті әлсіреуінен басқа, қарттықтың
физикалық күштерінің төмендеуі, мысалы, ішкі өмірге интеллектуалды және
эмоционалды «кету» сияқты өмір сүрген өмірді бағалау мен түсінуге
байланысты тәжірибеге тән психологиялық өзгерістермен сипатталады.
Дегенмен, қартайған кезеңде ғана регрессивті құбылыстармен байланыстыру
дұрыс емес, оны даму кезеңі ретінде қарастыруға болады. Осы тұрғыдан
алғанда, алдыңғы жас кезеңінің оңды өтуі кезінде қарттық - даналыққа жету,
қанағаттану сезімі, толық өмір, толық міндет, жеке интеграцияның ең жоғары
деңгейі. Алдыңғы жас кезеңдерінің негізгі міндеттері іске асырылмаса,
құмарлықтың көңілі қалдырып, өмір сүріп жатқан өмірдің пайдасыздығын
сезіну, үмітсіздік (Э. Эриксон). Қабылдау үрдістері біртіндеп әлсірейді,
алайда қозғалтқыш белсенділігінің қиындықтары біртұтас интеллект, жады
және басқа да ақыл-ой функцияларының облыстарындағы өзгерістердің
біркелкі көрінісі болып табылады. Ғалымдардың, өнер қайраткерлерінің және
басқа да кәсібінің жоғары шығармашылық белсенділігі мен өнімділігі тек
егде жастағы ғана емес, қартайған кездерде де белгілі. Қазіргі заманғы
психология егде жастағы және ересек жастағы белсенді, өмірлік өмірге
жағдай жасау, адамды кәріліктің бастауына дайындау қажеттілігін тудырады.
Сублимация- аударма.
У в русском переводе
Ақыл-ой дамуының шарттары - оқыту, білім беру, қарым-қатынас, қызмет.
Оқу қызметі - бұл адамзаттың білімі мен дағдыларын үйренуге тікелей
бағытталған әрекет. Тек алдын ала білмейтін немесе білмейтін жаңа нәрсені
үйрену үшін арнайы саналы мақсат қойылған кезде ғана арнайы іс-әрекет
түрі - оқыту туралы айтуға болады. Білім беру қызметі - өзін-өзі дамыту,
өзін-өзі өзгерту (білім деңгейіне, жалпы және психикалық даму деңгейіне).
Ф в русском переводе
Филогенез - бұл жануарлар мен адамдардың психикасының пайда болуы мен
дамуының процесі.
Фрустрация (латифицалық фрустрация - алдау, бұзылу, жоспарларды жою) -
мақсатқа жету немесе проблеманы шешу жолында туындайтын объективті
шешілмейтін (немесе субъективті түрде түсінікті) қиындықтардан туындаған
тәжірибе мен мінез-құлықтың тән ерекшеліктерімен көрсетілген психикалық
жай-күй. Тарихи тұрғыдан алғанда, фрустрациялық мәселе З. Фрейд пен
оның ізбасарларының жұмыстарына байланысты, олар бұзылулар мен
агрессия арасындағы айқын байланысты көрді. Мінез-құлық теорияларының
аясында бұзылулар белгілі бір жағдайларда күтілетін реакцияның өзгеруіне
немесе тыйым салынуына байланысты болды. Қазіргі уақытта көптеген
авторлар синдром ретінде фрустрация және психологиялық стресстік
тұжырымдамасын пайдаланады. Кейбіреулерде бұзылулар психологиялық
стресстің ерекше түрі ретінде қарастырылады.
Ч в русском переводе
Ересек адамның сезімі - бұл жасөспірімнің өзгелермен (ересектермен
немесе достарымен) салыстыратын, оқуға арналған үлгілерді табатын, басқа
адамдармен қарым-қатынастарын дамытатын, оның қызметін қалпына
келтіретін сана-сезім. Эльконин.
Ересек адамның сезімі - жасөспірімнің өзіндік сезімінің ерекше түрі, өзін ер
адамның ересек әлеміне тиесілі адам ретінде субъективті көзқарасы.
Ш в русском переводе
«Мектеп жетілу», әдетте, физикалық және психикалық денсаулығына зиян
келтірместен құрбылар тобында мектеп біліміне қатыса алатын
невропсихикалық дамытудың осындай деңгейіне жету деп саналады; ол
сондай-ақ мектептік оқу бағдарламаларын меңгерудің оңтайлы деңгейіне
қажетті дағдыларды, білімді, дағдыларды, қабілеттерді, мотивтерді және
басқа мінез-құлық сипаттарын меңгеруді білдіреді.
Э в русском переводе
Эгоцентризм (даму психологиясы) (лат. Эго - центр) - жеке ұстанымның
сипаты, адамның ойлау қабілеті мен мінез-құлқы, басқа көзқарастар мен
ұстанымдарды түсінуге және ескеруге қабілетсіздіктен тұратын; қоршаған
ортаны олардың көзқарасынан ғана бағалау мүмкіндігі. Эгоизмнен
айырмашылығы «Эгоцентризм» термині моральдық жүктемені көтермейді.
Эгоцентризм тұжырымдамасы Gestalt психологиясы және Дж.Пиагеттің
генетикалық эпистемология мектебінде әзірленген.
Эгоцентризм ерте балалық кезеңде ең айқын көрінеді және негізінен 12-14
жыл бойы жеңіледі; қартайған кезеңде эгоцентризмнің белгілі бір ұлғаю
үрдісі байқалады.
Жасөспірімнің ақыл-ойының ерекшеліктері мен оның аффективті саласына
байланысты жасөспірім эгоцентризмнің ерекше түрі бар. Жасөспірім өз ой-
пікірін және басқа адамдардың ой-пікірлерін ажырата алмайды. Өзіне ең
қызығушылық танытқандықтан, онымен кездесетін психо-физиологиялық
өзгерістер ол қарқынды түрде талдайды және өзін бағалайды. Сонымен
қатар, ол басқа адамдар бірдей алаңдаушылық тудыратын елесін бар, яғни,
оның мінез-құлқын, сыртқы келбетін, ойлау мен сезімін үнемі бағалайды.
Эгоцентризмнің құрамдас бөліктерінің бірі «көрнекі аудитория» феномені
әрдайым белгілі бір көрермендермен қоршалған екеніне көз жеткізеді және
ол сахнада әрдайым көрінеді. Жасөспірімнің эгоцентризмнің тағы бір
компоненті жеке миф болып табылады. Жеке миф - жеке тәжірибесіне назар
аударуға негізделген азаптау, сүйіспеншілік, жек көру, ұят сезімінің өзіндік
ерекшелігіне сенеді.
Эдиптің кешені (латын комплехсуі - қосылыс, комбинация) - С. Фрейд
ұсынған психоанализдің негізгі түсініктерінің бірі: бала үшін ананың
жыныстық ар-ұжданына негізделген идеялық және сезім кешені және ата-
ананы ерте балалық шақта туындайтын бәсекелес ретінде физикалық түрде
жоюға деген ұмтылыс . Эдиптік кешен адамның өзін сезінуіне себеп болып,
бейсаналық салада қақтығысты тудырады. Жанжалдарды шешу әкесімен
танысу болып табылады және осылайша адамға қалыпты жыныстық
қатынасқа алып келеді. Сәйкестендірудің нәтижесі - адамның жүріс-тұрысын
реттейтін жоғары моральдық билік құруға - сверхэго тәрбиесінің негізі болып
табылатын әкенің имиджін енгізу. Эдиптер кешені ежелгі грек мифтерінің
кейіпкерлерінің бірі - ескі аңызға сай, ата-анасын өлтіріп, ата-анасы екенін
білмей, анасына үйленіп, ескі патша Едиптің есімімен аталды. Балалардағы
бисексуалдылыққа байланысты анаға тарту, демек, Эдиптер кешені қыздарда
да бар, бірақ олар ұлдарға қарағанда анағұрлым айқын көрінеді. Екі
жыныстағы балаларда да (көбіне қыздарда) анаға қызығушылық тудырады,
ол анаға қызғанышпен (Electra кешені деп аталады) сүйенеді.
Сырттандыру (экстериоризация )(Латын сыртқы түрі – сыртқы ) - сыртқы
әлеуметтік іс-әрекеттерді инциденттеу арқылы қалыптасқан бірқатар ішкі
құрылымдардың өзгеруіне негізделген сыртқы әрекеттерді, пікірлерді және
т.б. жасау үдерісі.
Эмпиризм - бұл әлемнің шынайы бейнесін тәжірибелік білім негізінде
қалыптастыратын тұжырымдама.
Энграмма - есте сақтау деңгейінде өзіндік имиджі бар, өз эмоционалдық
бояуы мен белгісі бар кешенді білім беру.
Ю в русском переводе
Жастар - жасөспірімнен ересек ересек адамға көшуіне сәйкес адам
дамуындағы кезең. Жастардың хронологиялық шекаралары психологияда әр
түрлі жолдармен анықталады, көбінесе зерттеушілер ерте жасөспірімдерді,
яғни жасөспірімдер жасындағы (15-тен 18 жасқа дейін) және кеш жастағы (18
жастан 23 жасқа дейін) жас ерекшеліктерін ажырата алады. Жас кезеңнің
соңында адамның физикалық жетілу процесі аяқталды. Бұл кезеңнің
психологиялық мазмұны өзін-өзі ақпараттандыру, кәсіби өзін-өзі тану
міндеттерін шешу және ересек өмірге енуімен байланысты.
Жасөспірімдердің ерте жасында когнитивтік және кәсіби мүдделер
қалыптасады, жұмысқа деген қажеттілік, өмірлік жоспарлар жасау және
әлеуметтік қызмет. Жасөспірімдерде онтогенездің алдыңғы сатыларына тән
ересектерге тәуелділік ақырында еңсеріледі және адамның тәуелсіздігі
бекітіледі. Құрбыларымен қарым-қатынаста, ұжымдық-топтық қарым-
қатынас формаларының маңызды рөлін сақтай отырып, жеке байланыстар
мен көңіл-күйдің маңызы арта түседі. Жастар - адамгершілік сана-сезімін
қалыптастыру, құндылық бағдарлары мен идеалдарын дамыту, тұрақты
көрініс, адамның азаматтық қасиеттері. Жасөспірімде қолайсыз әлеуметтік
немесе микро әлеуметтік жағдайлар кезінде адамның алдында тұрған
жауапты және күрделі міндеттер жіті психологиялық жанжалдар мен терең
тәжірибеге, жастардың дағдарыстық ағымына, сондай-ақ белгіленген
әлеуметтік стандарттардан ұлдар мен қыздардың мінез-құлқындағы әр түрлі
ауытқуларға алып келуі мүмкін.
Я в русском переводе
Мен - тұжырымдама - өзім туралы салыстырмалы түрде тұрақты,
сараланған және аз саналы идеялық жүйе; әртүрлі жағдайлардың жағдайында
өзін-өзі бейнелеу арқылы, сондай-ақ басқа адамдардағы өзгерістер және өзін-
өзі салыстыра отырып, өзін танудың және бағалаудың нәтижесі.