Даму психологиясы

﻿

#

- Preface
- Theoretical problems of development psychology
  - 1.1 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 1.2 Conception of age and psychological development stages
- The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.1 Biogenetic concepts in foreign developmental psychology
  - 2.2 The theory of Jean Piaget’s mental development
  - 2.3.Epigenetic principle of development by E.Erikson
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
- Psychological aspects of ontogenetic development period
  - 3.1.Newborn crisis
  - 3.2 Infancy (2-12 months)
  - 3.3 Toddlerhood (1-3 year)
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.5 Early school age (7—10,11 years)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)
  - 3.7 Youth (17-18 – 26 years)
  - 3.8 Aduldhood
  - 3.9 Late aduldhood
- Practice
  - 1.1 The subject, objectives and methods of psychology
  - 2 The problem of the periodization of mental development in developmental psychology
  - 2.4 Cultural-historical concept of mental development by Vygotsky
  - 3.4 Preschool age (3- 6-7 year)
  - 3.6 Adolescence (10-11 — 15-16 years)

- Алғы сөз
- Даму психологиясының теориялық мәселелері
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 1.2 Жастың психологиялық тұжырымдамасы және психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
- Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер
  - 2.2 Ж.Пиаженің психикалық даму теориясы
  - 2.3.3Э. Эриксонның жеке тұлғаны дамытудың эпигенетикалық теориясы
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
- Онтогенетикалық даму кезеңдерінің психологиялық сипаттамалары
  - 3.1.Сәби дағдарысы
  - 3.2 Нәресте (2-12 ай)
  - 3.3 Ерте жастағы (1-3 жас)
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.5 Кіші мектептік жас (7-10,11 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)
  - 3.7 Жастық жас (17,18 – 26 жас)
  - 3.8 Кемел жас
  - 3.9 Кәрілік
- Практика
  - 1.1 Психологияның пәні, міндеттері мен әдістері
  - 2 Даму психологиядағы психикалық дамудың кезеңділігі туралы мәселе
  - 2.4 Л.С. Выготскийдің психикалық дамуының мәдени-тарихи тұжырымдамасы
  - 3.4 Мектепке дейінгі жас (3- 6-7 жас)
  - 3.6 Жасөспірім жас (10,11-15,16 жас)

2.1 Шетелдік және отандық психологиядағы қозғаушы күштердің, ақыл-ой дамуының көздері мен жағдайлары туралы пікірлер

Заманауи даму психологиясының дамуына айтарлықтай әсер еткен психиканың онтогенетикалық дамуының шетелдік теориясы онтогенездің орталық проблемасын шешуде өз ұстанымдарына сәйкес екі топқа бөлінуі мүмкін: адамның дамуын анықтайтын - табиғаты немесе тәрбиесі, тұқым қуалайтын немесе сыртқы ортаға байланысты. Осы жаһандық проблеманы шешудегі ұстанымға сүйене отырып, қозғалыстағы күштерді бағалаудың биогенетикалық көзқарастары мен онтогенездегі психиканың даму көзі шеңберінде бірқатар маңызды ықпалды шетелдік концепциялар шартты түрде біріктірілген: табиғатқа басымдық бере отырып, олар дамудың негізгі детерминантасы ретінде тұқым қуатының анықтады. Теориялардың тағы бір тобы мінез-құлықты қалыптастырудың негізгі элементтері ретінде тәрбие мен қоршаған ортанын сыртқы факторлардын (аналық мінез-құлық, өмір сүру жағдайлары, мәдени факторлар) рөлін мойындау идеясын біріктіріп, дамудың социогенетикалық тұжырымдамалары болды.

Шетелдік даму психологиясының биогенетикалық концепциялары. Осы көзқарастың бір бөлігі ретінде даму психологиясы бастапқыда балалардың уақытша дамуына негізделген фактілер мен оларды жүйелеуді жинады. Балалардың дамуындағы жаңа процестер мен жарықтар пайда болды. Дамудың генезисі белгілі бір заңға бағынады деп тұжырымдалған Чарльз Дарвиннің теориясы бала дамуының алғашқы тұжырымдамаларының пайда болуына үлкен ықпал етті. Болашақта кез-келген негізгі психологиялық тұжырымдама әрқашан баланың даму заңдарын іздеуге байланысты болған.

Ерте психологиялық теорияларға Ст.Холлдың рекапитуляция конценциясы жатады. Оның мазмұнының нәтижесі болып биологиялық заңды баланың онтогенетикалық даму процесіне беру болып табылады. Биогенетикалық заң (осы тұжырымдалар тобына атау берген) Э. Геккель мен И.Мюллер эмбрионға қатысты: ұрықтың дамуы кезінде жануар немесе адам осы түрдің өзінің филогенезінде өтетін кезеңдерін қысқаша қайталайды. Айта кету керек, биологияның өзі бұл заңның сынға ұшырап, айналасында дамыған ғылыми күреспен кездеседі.

С. Холл кейіннен ұрықтың дамуына арналған ұқсас заңдарды жасады: онтогенез - бұл адамзат қоғамының даму тарихының қысқаша қайталануы. Бұл тұжырымдаманың негіздері балалардың байқауымен байланысты: бала құмда қазып жатыр - бұл адам өмірінің үңгір кезеңі; Бала тәрбиесінде де аң аулау кезеңіне, алмасу кезеңіне және т.б. сәйкес келетін нәрсе табылды. Бұл, әрине, жоғарыда келтірілген заңға үстеме негіз болып табылады. Бірақ одан да маңызды болды: мысалы, сурет салу адамзат тарихы мен бала кезіндегі дамудың даму процестері бір-біріне өте ұқсас. Осындай «ұқсастық» сөйлеу тарихында және баланың дамуы кезінде (деңе қимылы, сөз тіркесі, сөйлемдер, етістік және т.б.) байқалады.

С.Холдың осы ережелері, әрине, көптеген психологтардан сынға ұшырады. Осылайша, Рубинштейннің пікірінше, ересек адам, ол қаншалықты қарапайым болса да, дайын, жетілген адам ретінде өмір сүру үшін табиғатпен қарым-қатынасқа кіреді; баланың айналасындағы шындықпен мүлде басқа қарым-қатынасы бар. Сондықтан басқа себептермен туындаған ұқсастық - бұл басқа құбылыс.

Қайта қалпына келтіру теориясын сынаудың тағы бір маңызды себебі - бұл процестің нақты тарихи сипатын, оның қоршаған ортамен қарым-қатынастың формалары мен әдістеріне тәуелділігін ескермей, алдын-ала белгіленген психикалық даму курсын мойындау. Бұл теориялық позициялар биогенетикалық көзқарас шеңберінде біріктірілген дамудың барлық сыртқы концепцияларына әсер етті. Д.Б. Элькониннің айтуынша, баланың психикалық дамуының теориясы адамзат тарихының дамуындағы қайталану идеясына байланысты, әдетте, оның пікірі бойынша, преформизм тұжырымдамасына негізделген рекапитуляция теориясы деп аталады.

«Преформизм дамуы», «преформириялық және преформириялық емес даму» идеясы орыс психологиясының классиктерімен бірнеше рет талқыланды. Выготский көрсеткендей, дамудың көптеген түрлері бар. Сондықтан, баланың психикалық дамуы олардың арасында орын алатын орынды дұрыс анықтау, яғни басқа да даму процестері арасында ақыл-ой дамуының ерекшелігін анықтау маңызды. Л.С. Выготский дамыған және қалыптаспаған (преформириялық және преформириялық емес) түрлерін ерекшелендірді. Преформириялық түрі - басында, құбылыс (ағза) өтетін кезеңдер, және феномен жететін түпкілікті нәтиже тіркелген, бекітілген, тіркелген. Мұнда барлығы ең басынан берілді. Мысал эмбрионалдық даму. Ол секілді Ст.Холлдың психикалық дамуын жануарлар мен ақылды адамның ақыл-ой дамуының кезеңдерін қысқаша қайталау ретінде қарады.

Преформириялық емес даму түрі біздің планетамызда кең таралған дамудың бір түрі болып табылады. Ғаламның дамуы, Жердің дамуы, биологиялық эволюция процесі, қоғамның дамуы да оған жатады. Баланың психикалық дамуы процесі де бұл процестің түріне жатады. Дамудың жетілдірілмеген жолы алдын-ала анықталмаған. Әртүрлі дәуірлердің балалары әртүрлі жолдармен дамып, дамудың әр түрлі деңгейіне жетеді. Бала туған сәттен бастап, ол басталатын кезеңнен немесе оған қол жеткізуге тиісті нәтиже берілмеген. Баланы дамыту преформацияланбаған дамуға жатады, бірақ бұл өте ерекше процесс - төменнен емес, жоғарыда қоғам дамуының нақты деңгейінде болатын практикалық және теориялық қызметтің нысаны бойынша анықталған процесс.

Биогенетикалық көзқарастың тұжырымдамалық схемасы шеңберінде (балалардың дамуындағы тұқым қуалаудың басты рөлін мойындауымен, осы процестің қалыптасқан сипаты) К.Бюллердің баланың дамуының үш кезеңінің теориясы құрылды. К.Бюлер дамудың үш кезеңін – бейнеқосылғыларды (инстинкт), жаттығуларды (дрессура), ақыл-ойды (интеллект) - бір кезеңнен екіншіге мидың жетілуімен және қоршаған ортамен қарым-қатынастың күрделілігімен ғана емес, аффективті үдерістердің дамуымен, сондай-ақ іс-әрекетке байланысты рахат тәжірибесін дамытумен байланыстырды. Жүріс-тұрыс эволюциясы кезеңінде «аяғынан бастап басталуына» ләззаттану (бірінші кезеңде қажеттілікті қанағаттандыру нәтижесінде пайда болатын қуаныш: шеберліктің деңгейінде, функционалды рахат әрекет барысында пайда болады, және интеллектуалдық проблемаларды шешу кезеңінде күтілетін рахат бар). Осылайша, ләззаттың «соңынан басына дейін» ауысуы, К.Бюллердің пікірінше, мінез-құлықты дамытудың басты қозғаушы күші болып табылады. Д.В. Элконин атап көрсеткендей, К.Бюрлер, Фрейдтің ықпалымен, барлық тірі заттарды дамытудың негізгі принципі ретінде рахат қағидасын ұсынды. Әр түрлі мінез-құлық түрлерінде көңіл көтеру орны өзгереді, бұл қозғалыс жүріс-тұрыс дамуының бастапқы сатыларының негізінде жатыр. Эльконин бұл теорияның тарихына тиесілі екендігін жазған және бұл балалықтың тарихының мәселесін тудырған кезде ғана қызықты.

К.Бюлердің көзқарасы рекапитуляция концепциясының тереңдеуі болып табылады, өйткені баланың даму кезеңдері жануарлардың даму сатыларымен анықталады.

Выготскийдің айтуынша, К. Бюлер биологиялық және әлеуметтік-мәдени даму фактілерінің бірін келтіріп, баланың дамуының іргелі ерекшелігін елемеген. К.Бюлер психикалық дамуға біржақты және қате көзқараспен бөлісті, қазіргі заманғы барлық балалар психологиясымен табиғат процесінде бір және одан да көп биологиялық сипатта болады.

Онтогенездегі психиканың даму көздері мен себептері туралы идеяны әзірлеу барысында мінез-құлықтың қалыптасқан формалары қалай пайда болғаны туралы мәселе (мәселен, алғаш рет Э.Торндайк көтерген) өзекті болды. Олар тұқым қуалауының әсерінен тікелей емес, қоршаған ортаға әсер ету кезінде туындаған. Бірақ қоршаған орта мен тұқым қуалаушылық қалай байланысты? Бұл сұраққа жауап беруге тырысқанда, конвергенция теориясы пайда болды немесе В. Штерн әзірлеген екі факторлік теориясы пайда болды.

В. Штерн дифференциалды психология саласындағы маман болды, онда биологиялық және әлеуметтік қарым-қатынас мәселесі ең өткір. Сонымен қатар, психологияда екі теориялық ұғымдар болды, олар өмір сүруге жарамды - эмпиризм және нативизм. Егер екі қарама-қайшы көзқарастың әрқайсысы елеулі негізге негізделсе, онда шындық олардың тіркесінде болуы керек, - дейді Штерн. Оның көзқарасы бойынша, психикалық даму - сыртқы деректердің ішкі деректерінің жинақталуының нәтижесі. Мысалы - бұл ойын: қоршаған орта ойынға материалды жеткізеді, бірақ бала қалай және қайда ойнайтынын ойынның туа біткен (инстинкт) компоненттеріне байланысты болады. Бұл конвергенцияда жетекші құндылықтар тектік компоненттер үшін қалады. Осылайша, аталған екі фактордың салыстырмалы рөлін «салмақтастыру» мәселесі болды.

В.Штерн тұжырымдамасынан кейін А.Гезелл тұжырымдамасымен әрі қарай барды. Оның теориясына сәйкес, даму - тұқым қуалайтын х-элементтерімен және қоршаған ортаның y-элементтерімен анықталған қарапайым функция емес. Бұл өзін-өзі шарттандыру процесі, себебі даму - баланың қоршаған ортаға бейімделуі, яғни адаптациясы. Даму үдерісінде биологиялық және әлеуметтік қарым-қатынас мәселесін шешу үшін тиісті әдіс қажет болды. Осындай әдістердің бірі егіздердің салыстырмалы зерттеулерінде (егіз әдіс) табылды. Егіздер - монозиготикалық (МЗ - бірдей тұқым қуалаушылық) және дизиготикалық (ДЗ - олардың тұқымдық негіздері әртүрлі) болады. Тұқым қуалаушылық пен қоршаған ортаны балалардың психикалық дамуына, олардың мінез-құлқына қатысты салыстырмалы әсерін зерттеу перспективасы бар. Осы дамудағы айырмашылық коэффициенттерін салыстыру үшін биологиялық және әлеуметтік қатынастарды бағалауға болады. Бұл зерттеулерді А. Гезелл жүргізді.

А. Гезеллдің балалық психологияға қосқан үлесі ең алдымен балалық психологиясын дамытуға бастама болды, ол баланың өсу мен даму үдерісіндегі жетістіктерін сипаттайтын нормативтік пән ретінде және психологиялық масштабты әр түрлі жасайды. Ол психология бойынша даму зерттеулерді енгізді (лонгитюдтік), баладан туғаннан бастап жасөспірімдікке дейін диагноз қоюдың практикалық жүйесін әзірледі және патологияның нормалары мен әртүрлі нысандарын жүйелі салыстырмалы зерттеу жүргізді.

Осы зерттеулердің маңызды нәтижелерін атап өткен жөн, жас ерекшеліктерін түсіндіру үшін мұрагерлік фактордың рөліне басты назар аударылды. Зерттеу барысында А. Гезелл баланың дамуының салыстырмалы бөлімдерін қарапайым сандық зерттеуге, қарапайым өсуге, дамудың бір сатысынан екіншісіне сапалы өзгерістерді талдаусыз «даму мінез-құлқының өсуін азайтуға» шектелген, дамудың тек ағзаның пісіп-жетілуіне байланысты екенін атап өтті. Бала дамуының жалпы заңдылығын қалыптастыруға тырысып жүрген А. Гезелл даму жасындағы даму қарқынының төмендеуіне назар аударды: кішкентай бала, оның мінез-құлқындағы өзгерістер тезірек. Бірақ даму қарқынын өзгертудің артында не бар? А. Гезеллдің шығармаларында бұл сұраққа жауап табу қиын. Бұл түсінікті, өйткені ол қолданған кесудің (көлденең және бойлық) әдістерінің нәтижесі даму мен өсуді анықтау болды. А. Гезеллдің баланың психикалық дамуының қалыпты үрдісін қадағалау қажеттігі туралы және туғаннан 16 жасқа дейінгі дамудың феноменологиясы әлі де маңыздылығын жоғалтпады.

Биогенетикалық тәсіл шеңберінде даму психологиясын одан әрі дамыту баланың психикалық дамуының ішкі себептерін талдау жолында өтті. Еуропалық психологтар (3. Фрейд, Дж. Пиаже, К. Левин, А. Валлон, Х.Вернер) өздерінің зерттеу әдістерінің негізінде, түсінуге жаңа тәсілдер негізінде американдық психологиядан айырмашылығы, ақыл-ой дамуы өздігінен жүрудің ішкі заңдарына бағынатын сапалы процесс.

Фрейдтің теориялық негіздеріндегі тұжырымдамасы баланың психикалық дамуы барысында екі фактордың (тұқым қуалайтын және қоршаған орта) өзара әрекеттесу тұжырымдамасы болды. Ол жеке адамның ересек өмірде бейсаналық балалық шағы тәжірибе маңыздылығын түсінуге әкелді және авторы адам психикалық өмірінің өзінен саласындағы және қоғамның қажеттіліктеріне арасындағы қақтығыс негізделген жеке тұлғаның құрылымдық теориясын, құруға мүмкіндік береді пси әдісі әзірленді. «Бала-ересек», «бала-қоғам» қарым-қатынасын түсіну үшін Фрейд негізгі бағдарларды белгіледі. Фрейдтің пікірінше, қоғам барлық жарақаттардың (туылу, сепкілеу және т.б.) барлық түрлерінің көзі болып табылады. Осы негізде балалар дамуының теориясы ретінде балалар жарақаттануна теориясы пайда болды. Фрейдтің пікірінше, «бала-ересек», «бала-қоғам» қарым-қатынасы басталудан антагонист болып табылады. Демек, баланың қоғамға енуі - адамның әлеуметтену мәселесі - бала мен қоғам арасындағы онтогенетикалық қарым-қатынастар жүйесінде проблема туындайды.

Баланың психикалық дамуының ішкі себептері мен модельдерін зерделеудің ең жемісті еуропалық бағытын Швейцария психологы Жан Пиаже құрды және Женевадағы генетикалық психология мектебі деп аталды. Бұл мектептің өкілдері баланың интеллектінің пайда болуы мен дамуын зерттейді. Олардың мінез-құлқы сыртқы көрінісінде жасырылған баланың когнитивтік қызметінің механизмдерін түсіну маңызды. Осы мақсатта пайдаланылатын негізгі әдіс - бұл баланың мінез-құлқының сыртқы ерекшеліктерін және оның сөздерінің үстіңгі мазмұнын белгілеуге емес, сыртқы байқалған құбылыстардың пайда болуына әкелетін жасырын ақыл-ой процестеріне назар аударатын Ж.Пиаженің танымал әдістемесі. Пиаженің және оның оқушыларының жұмыстары баланың интеллектінің дамуы эгоцентризмнен бастап, децентрация арқылы сыртқы әлемге және өзіне қатысты баланың объективті жағдайына дейін көшуден тұрады.

Баланың өзіндік психологиясының дамуы туралы Женева мектебінің психологтары баланың объектілермен әрекеті арқасында өмірде қалыптасқан интеллектуалдық құрылымдарымен байланыстырады. Баланың сыртқы материалдық әрекеттері (екі жылға дейін) бастапқыда кеңейтілген және дәйекті түрде жүзеге асырылады. Әр түрлі жағдайларда қайталанудың арқасында іс-әрекеттер схема түрінде қалыптасады және мектепке дейінгі жастағы символикалық құралдардың көмегімен (имитациялық, ойын, сөйлеу және т.б.) ішкі жоспарға ауыстырылады. Кіші мектеп жасында өзара байланысты әрекеттер жүйесі психикалық операцияларға айналады. Ой-пікірдің іргелі құрылымын қалыптастыру тәртібі тұрақты, бірақ олардың жетістіктерінің шарттары сыртқы және ішкі факторларға, бірінші кезекте, баланың өмір сүретін әлеуметтік және мәдени орталарына байланысты өзгеруі мүмкін. Ж.Пиаженің айтуы бойынша, танымдық даму заңдары әмбебап болып табылады, олар баланың ой-өрісін дамытуда, сондай-ақ ғылыми танымның барысында әрекет етеді.

Француз экспериментальды психология мектебінің көрнекті өкілі А. Валлон психикалық дамудың ішкі себептерін зерттеп, социумның және баланың психикасын байланыстыруға бағыттаған. А. Валлон кішкентай бала үшін қоғамның маңыздылығын және баланың өз-өзінен ештеңе істей алмайтындығына ерекше назар аударды. Баланың реакциясы әрдайым ересек адамдармен толықтырылуы, түсіндіріліп, түсіндірілуі керек. Осылайша, А. Валлон пайымдауынша, адам баласы - бұл генетикалық, биологиялық әлеуметтік нысан. Адамның әлеуметтік сипаты сыртқы әсерімен белгіленбейді, әлеуметтану биологияға абсолютті қажеттілік ретінде кіреді. В Валлонның айтуынша, бала әлемдегі адамдарға бұрынғы ұрпақ жасаған нысандар мен құбылыстарға бейімделмейді, бірақ әрқашан бала мен ересек арасындағы қарым-қатынаста көпжоспарлы әрекеттегі жетістіктерге белсенді түрде ие болады. Даму А.Валлон суреттегендей баланың және ересек адамның симбиоздық жағдай деп сипатталған жағдайдан басталады, онда ересек адам мәдениетінің адамгершілігінің әлеуметтік жағдайында әрекет етеді және өсіп келе жатқан тұлғаның әлеуметтік қызметін қалыптастыруды ынталандыратын даму жолын көрсетеді. Дәл осы қызмет - дамып келе жатқан тұлғаның анықталған сипаттамасы, ол жинақталған тәжірибеден, қалыптасқан қасиеттерінен тыс шығуға мүмкіндік береді.

А.Валлон баланың дамуы кезінде екі маңызды нүктені атап өтті: органикалықтан психикаға көшу (мұнда ерекше орынды әлеуметтік әлеммен біріктіретін эмоцияларға, органикалық және ақыл-ойдың симбиозына айналады) және әрекеттен ойға көшуге болады (бұл имитация арқылы мүмкін болады). А. Валлонның айтуынша, субъективтілік жоспарын қалыптастыратын көзі қоршаған адамдармен өзара қарым-қатынаста жатыр.

Валлон тұжырымдамасы тұлға дамуының кезеңдері сипатталған. Сонымен қатар, автордың еңбегі баланың дамуына қоғамның рөлін мойындау, сондай-ақ даму сатыларының динамикасы белсенділіктің өзгеруіне негізделген: «Баланы дамытудың бір кезеңінен басқа кезеңге көшу - бұл бірінші кезеңде белсенділікке ие болудың нәтижесі, қайталама болады, және, мүмкін, келесі толығымен жоғалады». Осылайша, баланың ақыл-ой дамуының ішкі себептерін анықтауға бағытталған А. Валлон тұжырымдамасы баланың психикасына зерттеудің биогенетикалық тәсілін жеңу бағытында дамыды. А.Валлон баланың онтогенетикалық дамудың баламалы әлеммен (ең алдымен ересектермен) өзара қарым-қатынастары мен нысандары туралы, өз қызметінің сипаты мен мазмұны бойынша тәуелділігін елемей, дамудың алдын-ала белгіленуі туралы идеяны сынға алды.

Баланың дамуының биогенетикалық тұжырымдамасын талдау Ж.Паиженің психикалық даму теориясы мен Э. Эриксонның жеке даму эпигенетикалық теориясын жас психологиясының дамуының барлық бағытына терең әсер еткен ең таңғаларлық теориялардың егжей-тегжейлі сипаттамасынсыз толық болмады.