Лабораторлық жұмыс №6

Қолданушылар құқықтарын шектеу және рұқсатсыз

қатынаудан қорғайтын әдістер мен құралдар

Мақсаты: Қолданушылар құқықтарын шектеу және рұқсатсыз қатынаудан қорғайтын программалық құралдарды оқыту.

Теориялық мәліметтер

Егер сіздің электронды хаттарыңызды басқа біреу қағып алмауын және олар тұтас, сақтаулы түрде көрсетілген адреске жетуін қаласаңыз, онда хаттарды шифрлеуге тура келеді. Бүгінде электронды жазбалардың жасырын құпиялылығын сенімді қамтамасыз ету тәсілдері жоқ, яғни барлық хабарларды ешбір қиындықсыз провайдердің серверінен оқуға болады және хаттарға бекітілген файлдарды да шығарып алу қиын емес.

Бірақ мәселе тек хабарларды қағып алу ғана емес, авторлық мәселесі де бар, яғни біреудің атынан құжатты жіберу. Сондықтан деректерді шифрлеумен қатар электрондық қолтаңбамен құжаттардың түп нұсқасы екендігін растау қажет.

Қазіргі кезде электронды пошта арқылы өтетін информацияны шифрлеу үшін, кең танымал криптографиялық программа PGP (Pretty Good Privacy) қолданылуда. PGP арқылы қауіптенбей, кезкелген хабарламаны жіберуге және қабылдауға болады. Программа тек мәтінді ғана емес кез келген файлдарды да шифрлеуге мүмкіндік береді.

### PGP компоненттері

- PGPdisk — қатты дискідегі деректерді шифрлеу;
- PGPkeys — өзіңнің кілттер кестесіне қатынау, сонымен қатар хабарламалардың ашық кілтіне де;
- PGPmail — деректерді шифрлеу және кері шифрлеу;
- PGPtray — PGP негізгі қосымшаларын басқару және алмасу буферінде деректерді шифрлеу және дешифрлеу;
- PGPAdmin — кәсіпорын үшін криптографиялық жүйе жасау;
- PGP ICQ — ICQ хабарлама мәтінін шифрлеу;
- PGP Net — IPSec(Internet Protocol Security) және IKE (Internet Key Exchange) протоколдар кезегін жүзеге асыру.

Программаны орнату үшіш қойылатын жүйелік талаптар: Pentium-166 жоғары; жедел жады - 32 Мбайт; қатты диск- 32 Мбайт; 9x/ME/NT/2000/XP немесе Mac OS X операциялық жүйелер қажет.

### Орнату. PGP 8.0 программасын орнату(инсталляциялау), басқа жаңа программалық жасақтарды орнату процедураларына ұқсас. Орнату алдында барлық ашық қосымшаларды жауып, PGP8.exe файлын ашу.

Басқа қосымшаларды орнатқан сияқты, сатушы-компанияның стандартты лицензиялық рұқсатымен келісу; keyrings - кілттің бар екендігі туралы сұрақтарға жауап беру(егер, сіз PGP-ді осы кезеңге дейін қолданбасаңыз, онда сізде бұрынғы кілт жоқ). Содан кейін сіз компьютерге қажетті компоненттерді орнату үшін папка таңдаңыз (1-сурет).

1-сурет. Орнатылатын қажетті кқмпонентерді таңдау

Әрі қарай компьютерді қайта жүктеуге келіскеннен кейін, PGPtray компонентінің «құлып» белгісі экранның төменгі тапсырма панелінің оң жақ бұрышында пайда болады.

### Баптау. PGP-ді қолданушылар арасында құпия хабарламалармен алмасу үшін, ашық және құпия кілттерді жасау қажет, кейін олар цифрлік қолтаңба жасау үшін қолданылады. Ол үшін Пуск→Программы→PGP→PGPkeys таңдап және Generate new keypair (жаңа қос кілттерді жасау) батырмасын басыңыз.

### Содан кейін Expert- те кілт параметрлерін өзгерту үшін Key type (кілт типі) батырмасын басыңыз, онда Diffie-Hellman/DSS әдісі бойынша сенімді және жылдам кілт ұсынылады. Мұнда Key size (ашық кілттің ұзындығы) параметрін анықтауға болады. Diffie-Hellman/DSS әдісі бойынша 2048 разрядты кілті қолданылады(2-сурет). Содан кейін жасалған кілттерді қандай мерзімге дейін пайдаланатынын Key expiration - де орнатамыз және осы терезеде Full name (толық аты), Email address (электрондық пошта адресін) көрсету керек. Кейін бұл параметрлерді қажетіне қарай өзгертуге болады.

###

### 2-сурет.

###

### Кілттер жасалғаннан кейінгі PGPkeys терезесі пайда болады. PGPkeys терезесін жабу кезінде, программа (pubring.pkr және secring.scr) кілттер файлдарының көшірмесін сақтауды ұсынады. Бұл файлдарды дискетте сақтаған жөн.

### Енді сізге шифрленген хабарламаларды алушыларға ашық кілті жіберу керек. Ол үшін тышқанмен PGPkeys терезесіндегі кілт жолын белгілеп, тышқанның сол жақ пернесін басып тұрып пошталық программаның текстік хабарлама терезесіне «кілтті жолды» тасымалдау қажет, содан кейін бұл хаттарды адрестер бойынша таратуға болады (3-сурет). Немесе PGPkeys терезесінде кілтті белгілеп, менюдегі Keys→Export командасымен .asc типті файл түрінде дискіге сақтауға да болады. Алынған файлды өзіңіздің корреспонденттеріңізге хатқа қосымша түрінде жібере аласыз. Соңында ашық кілтті өзіңіздің кілттер тобына қосу қажет, ол үшін Keys→Import менюінің көмегін пайдаланасыз. Кілттер қосылғаннан кейін олардың бәрі PGPkeys терезесінде кілттер тізімінде болады.

###

###

### 3-сурет. Адересатар бойынша ашық кілттерді тарату

### Енді корреспонденттер кілттеріне қолтаңба жасау қажет: PGPkeys терезесінде кілтті белгілеп, тышқанның оң жақ пернесін басып, sign командасын таңдайсыз және келесі терезеде қажетті кілтті сөзіңізді жазыңыз. Осыдан кейін хат алысып тұрушыларды куәләндіретін кілттің жанында сұр жасыл шам жанады .

### PGP-ді ашу үшін қолданылатын негізгі әдістер:

- Пуск→Программы→PGP арқылы. PGP негізгі ресурстары: PGPdisk, PGPkeys, PGPmail және құжаттарға қатынауға болады;
- экранның төменгі оң жағындағы бұрышындағы тапсырмалар панеліндегі құлып белгісін шерту. (Бұл әдіс алмасу буферінде деректерді шифрлеу / кері шифрлеу үшін ыңғайлы);
- тікелей пошталық программалардан (мысалы, MS Outlook, MS Outlook Express және т.б.) Қолданушылардың көбі осы әдісті қалайды.

### Қолтаңбалы шифрленген хабарды қалай жіберуге және оқуға болады.

### Екі жол арқылы іске асыруға болады: пошталық программадағы терезеден шифрлеу немесе айырбас буфері арқылы. Мен бірінші жолын таңдадым.

### Көбіне ыңғайлысы бірге жұмыс істеп жатқан пошта клиент терезесі арқылы кодтауды пайдалану. Мысалы: MS Outlook. Мұндай жағдайда хатты қарапайым түрде жазады, сосын қажетті команданы таңдау керек PGP→Encrypt and Sign now (4-сурет). Енді кілтті сөзді белгілеп, мәтіндік хат шифрленеді.

###

###

### 4-сурет. Хабарламаны шифрлеу кезеңі

Пошталық клиентте шифрден шығару тез және ыңғайлы, себебі кері шифрлеу үшін тек қана хатты ашуды қажет етеді, PGP→Decrypt/Verify командасын командалық менюден таңдау және өзінің кілттік сөзін шығару. Нәтижесінде экранда шифрленген мәтін оның шифрден алынған аналогына ауысады (5-сурет).

5-сурет. Кері шифрлеу кезеңі

Егер алынған хатта шифрленген немесе қосылған қол қойылуы пайдаланылса (ол мәтінде көрініп тұр), онда негізгі хат көшірмесін алу үшін Decrypt немесе Verify командалары пайдаланылуы қажет (немесе Decrypt&Verify — нәтижесі сол болады).

### PGP функциялары электрондық пошта бойынша таратылатын ақпараттың жасырын-құпиялылығын қамтамасыз етумен ғана шектелмейді. Программа мүмкіндігі қатты дискіге қорғаныс жасау және оған құпиясөз арқылы қатынауды ұйымдастыруңа болады.

#### Шифрленген файлды қалай жіберуге болады? Алғашқыда файлды шифрлеу керек – тышқанның оң жақ батырмасын басып және PGP→Encrypt&Sign таңдап немесе PGPmail енгізіп, PGPmail батырмасын басып, содан кейін файлды таңдау керек. Программада шифрлеу үшін корреспондент ашық кілтін ұсынады және электрондық пошта терезесінде қолтаңбалы хат үшін өзінің кілттік сөзін енгізу. Нәтижесінде дискіде сол папкада хатқа кіргізетін шифрленген файл көшірмесі пайда болады, (кодталған файл ығыстырылады) (6-сурет). Содан кейін корреспонденцияны жіберу керек.

####

#### 8-сурет. Шифрленген файлды тарату

#### Қалай шифрленген файлды ашуға болады? Хатты ашып, дискіден алынған файлды сақтап, оны кері шифрлеу керек. Ашылған файлға тышқанның оң жақ батырмасын басып және PGP→Decrypt&Verify таңдап немесе Decrypt&Verify батырмасын басып, файл таңдау керек. Кейін кілт сөзін белгілеу керек. Содан кейін сол папкада (немесе келесі, егер папканы кері шифрлеу процессіне ауыстыру) файл көшірмесі пайда болады.

Бұл мақаланың жазылуының себебі. Мен практикада болған кезде электронды хабарламаны қалай қорғауға болады деген мәселеге кезіктім. Осы мәселені шешуге көмектесе алатын программалардың бірі - PGP ұсынылды. Мен бұл программаны зерттеп, қалай қолдануға болатындығын үйрендім және оны қолданудың ең негізгі элементтерімен жаңа қолданушыларды таныстырғым келді(қазак тілінде материалдың жоқтығын ескеріп). Қазіргі информациялық қоғамда информация өте құнды тауарлардың бірі. Жалпы жілілердегі электронды информацияны қорғау қажеттілігі өткен ғасырдың 70-шы жылдың басында туындады. Бұл шағын мақалада PGP (оның даму, қазір 10 версиясы қолданылуда, оның басқа да дискімен жүмыс, өзіңнің қалауың бойынша шифрлеу модулін жасау т.б. мүмкіндіктері) туралы толық айтып жеткізу мүмкін емес. PGP туралы мынандай интернет-ресурстардан:

### Бірінші кезекте PGP Corporation http://www.pgp.com/ және http://www.pgp.net/ сайттарын және де халықаралық серверден, http://www.pgpi.com/ қарауға болады. Орыс тіліндегі аудармасын мына адрестен: http://www.pgpi.org/doc/guide/5.0/ru/ табасыз.

Тапсырма

Парольдік жүйемен жұмыс істейтін, яғни қолданушы идентификациялайтын программаны баптау керек