Таќырып 5 Баѓдарламаларды ќорѓ

Таќырып 5 Баѓдарламаларды ќорѓаудыњ порольдік жџйелері

Маќсаты: Ќђпия сљз, аутентификация мен идентификация негіздерін ќалыптастыру

Жоспар:

Ќолданушыны идентификациялау: парольдік ќорѓау, желілік парольдік ќорѓаныс, парольды хэштеу, идентификацияныњ басќа типтері. Рђќсатсыз ќатынас ќђру ѕрекеттерін табу тѕсілдері

Теориялыќ материал:

Есептеу техникасында ќђпиясљздер екі жаѓдайда ќолданылады.

Пайдаланушыны аутентификациялау џшін. Ќђпиясљз арќасында пайдаланушы љз љкілеттігін растайды. Аутентификациялау операциялыќ жџйе, баѓдарламалыќ љнім немесе аппараттыќ ќђралдар арќылы жџзеге асырылады. Барлыќ кџрделі операциялыќ жџйелерде ќђпиясљздер негізінде жасалѓан аутентификация ќђралдары болады. Сондай-аќ, жасырын аќпаратпен жђмыс істейтін немесе кљп пайдаланушылыќ ортаѓа арналѓан кљптеген баѓдарламалыќ љнімдерде ќђпиясљздердіњ негізінде пайдаланушылардыњ љкілеттіктерін аныќтайды. Дербес компьютерлердіњ аппараттыќ дењгейінде аутентификация CMOS ќђпиясљзі бойынша жџзеге асырылады.

Пайдаланушыларды аутентификациялау џшін ќолданылатын ќђпиясљздер шифрланѓан тџрде операциялыќ жџйелердіњ пайдаланушылыќ ќаражаттар базасында, баѓдарламалыќ љнімдер файлдарында немесе CMOS жадыныњ пішінџйлесімдік файлдарында саќталады. Басќаша жаѓдайда, ќђпиясљзді шифрланбаѓан тџрінде саќтаѓан кезде, оны іздеп-табу ќаскџнемге ќиынѓа тџспейді.

Деректерді шифрлау кезінде ќђпиясљзді кілт есебінде ќолдану. Шифрлау программалары жѕне олардыњ алгоритмдері жасырын жѕне жекеменшік аќпаратпен жђмыс істеген кезде ерекше рол атќарады.

Симметриялыќ кілт негізіндегі алторитмдерде (мысалы, DES) шифрлау жѕне кері шифрлау џшін бірден-бір ќђпия кілт ќолданылады. Ќђпиясљз кілт ретінде пайдаланылады. Алгоритмдердіњ екінші тџрінде (мысалы, PGP жѕне RSA) екі кілт ќолданылады: біреуі шифрлау џшін (ашыќ кілт) жѕне екіншісі кері шифрлау џшін (жеке кілт). Ќђпиясљз ретінде жеке кілт пайдаланылады.

Windows жџйелерініњ PWL-файлдары негізінде кђрылѓан бірдей ќорѓаныш сђлбасы бар. PWL-файлдарын бђзып-кіруге арналѓан бірќатар программалар бар. Олардыњ арасында ењ белгілі - GLIDE утилиті. Windows жџйесінде ќђпиясљздерді іріктеп алу программаларыныњ арасында Scan NT (Password NT) ерекше кљзге тџседі.

CMOS ќђпиясљздерін бђзуѓа бірнеше утилиттер мџмкіндік береді: Amedecod - American Megatrends BIOS џшін арналѓан; AMI.COM - AMI CMOS џшін арналѓан; AW.COM - Award BIOS џшін арналѓан.

Пернетаќта сканкодаларын жолдан ђстап алушылардыњ кљпшілігі MS-DOS џшін жазылѓан. Олардыњ ішіндегі ењ белгілілері - Keytrap, Playback, Кеусору жѕне т.б. Сканкодтарды жолдан ђстап ќалудыњ ѕмбебап утилиттерінен басќа, мѕселен, Novell NetWare ортасында ќђпиясљздерді жолдан ђстап алуѓа арналѓан Getit программасын айтуѓа болады.

Хакерлер "троялыќ ат", жай тањдау (brute force attack), ІР-спуфинг жѕне дестелердід сниффері сияќты ѕдістердіњ кљмегімен кђпиясыз шабуылдарын жџргізе алады. Бђл шабуылдар ортаќ ќорѓа (мысалы, серверге) ќатынас ќђруѓа тырысатын арнайы баѓдарлама ќолданады. Егер программа жђмысы оњ нѕтиже берсе, онда хакер ќђпиясљзі іріктеп алынѓан пайдаланушыныњ ќђќыѓын иемденеді жѕне атынан ќорларѓа ќол жеткізе алады.

Ќђпиясљз шабуылдарыныњ ќаупін кемітудіњ кейбір жолдары:

. бірреттік ќђпиясљздер жѕне криптографиялык аутентификациялау осындай шабуылдар ќаупін біраз азайтады;

. тањдап алуы киын ќђпиясљзді ойлап табуѓа тьрысу керек. Ќђпиясљздіњ ењ аз ђзындыѓы кемінде сегіз символ болуѓа тиісті. Ќђпиясљздіњ ќђрамында жоѓарѓы регистр символдары, цифрлар жѕне арнайы символдар (#, %, $ жѕне т.д.) болѓаны дђрыс;

• жаќсы (кџрделі) ќђпиясљздерді есте саќтап ќалу ќиын. Сондыќтан пайдаланушылар ќђпиясљздерді ќаѓазѓа жазып алуѓа мѕжбур болады. Одан кђтылу џшін біркатар соњѓы технологиялыќ жетістіктерді ќолдануѓа болады. Мѕселен, ќалта компьютерінде саќтауѓа болатын ќђпиясљздер тізімін шифрлауѓа арналѓан ќолданбалы программалар бар. Осыныњ нѕтижесінде пайдаланушыѓа тек ќана бір кџрделі ќђпиясљзді есте саќтау керек, ал барлыќ ќалѓан ќђпиясљздер сенімді ќорѓалган болады;

• ќђпиясљздерді іріктеп алуѓа ќарсы кџрестіњ бірнеше ѕдісі бар. Олардыњ бірі - LophtCrack ќђралын ќолдану. Оны хакерлер Windows NT ортасында ќђпиясљздерді іріктеп алу џшін жиі ќолданады.

Есептеу торабында дербес компьютерлерді ќолдану ѕкімшілердіњ іс-ѕрекетіне ќосымша шектеулер кояды.

1.Операциялыќ жџйелерде ђќсас кђпиясљздерді ќолданудан бас тарту ѕкімшіге ќойылатын негізгі жѕне љте мањызды талап болып табылады.

2.Ќђрамында шифрлау функциялары бар баѓдарламалармен (Excel, Word жѕне т.б.) жђмыс істеген жаѓдайда ѕкімші желілік операциялыќ жџйеніњ ќђпиясљзін пайдаланбауѓа тиісті.

3.Ѕкімші љзініњ компьютеріне кіру (пайдалану) мџмкіндігіне барынша шек ќою -"троялыќ аттарды" немесе вирустарды орналастырудыц алдын алуѓа мџмкіндік тудырады.

4.Желідегі кџнделікті жђмысы џшін ѕкімші екілеттігі шектеулі арнайы пайдаланушыны ќолданѓаны жљн болады. Бљтен дербес компьютерлердегі баѓдарламалыќ љнімдерді тестілеуте арналѓан таѓы бір пайдаланушы болу керек, біраќ љкілеттігі тым аз болуы ќажет.

5.Ѕкімші бљтен компьютерлерде пђрсатты љкілеттіктермен тіркелмеуі керек. Егер ќайсыбір тљтенше жаѓдайлармен байланысты осыны істеу керек болса, онда ѕкімші жђмыс аяќталѓан соњ љзініњ барлыќ PWL-файлдарын жойып тастауы керек. Жою џшін DEL командасын емес, тегеріштегі блоктарды толыќ љшіретін баѓдарламаларды пайдалану керек (болмаса ќаскџнем PWI.-файлдарын ќалпына келтіре алады). Осындай баѓдарлама кљптеген сервистік ќолданбаларда бар, мѕселен Symantec Norton Utilities.

6.Желідегі оќиѓаларды баќылау џшін аудат (тексеру) жџйесін іске кірістірудіњ мѕні бар. Кљбінесе мђндай жџйе бђзу ѕрекеттерін байќауѓа жѕне табуѓа мџмкіндік береді.

7.Барлыќ ќђпиясљздердіњ, ѕсіресе ѕкімшілік ќызметшілерініњ ќђпиясљздерініњ ќђрамы ѕріптер, цифрлар жѕне арнайы символдарды ќоса есептегенде 8 символдан кем болмаѓаны дђрыс.

8.Ѕкімші ѕр тоќсанда кеміне бір рет ќђпиясљзді алмастыруѓа тиісті. Сенімсіз ќђпиясљздерді табу џшін ќђпиясљздерді іріктеп алу утилиттерін оќтын-оќтын жђмыска ќосып тђру керек.

# Парольдік ќорѓаныс

Ењ кењ тараѓан программалыќ ќамтаманы ќорѓаудыњ тџрі бђл – парольга негізделген ќорѓаныс. Парольдік ќорѓанысты орнатќан кезде программаныњ жџктелуі парольдік жѕне кейіннен енгізілген парольді тџпнђсќасымен салыстыратын сђраныспен ертіледі.

Пароль алфавит жѕне арнайы белгілердіњ тізбектелген символдарынан тђрады. Тізбек ењ ќысќа жѕне ењ ђзын ђзындыќты ќанаѓаттандыратындай шектелуі керек.Бірден айтып кетейік, парольдік ќорѓаныс белгілі бір аз пайдаланушылар џшін арналѓан арнайыланѓан программалыќ ќамтаманы ќорѓау кезінде ѓана ќолдану ђсынылѓан. Егер де осындай ѕдіспен ќорѓалѓан программаны кењ кљлемде ќолданса, онда ењ болмаса бір зањды пайдаланушы зиянкестерге парольды хабарлап ќойса жеткілікті бђл ќорѓалѓан программаныњ жалпыѓа ортаќ болуы ыќтималдылыѓы жоѓары.Кљњіл аударатын бір жай, парольді енгізу џрдісі кезінде дауыс шыќпаса да баќылау жџргізілуі мџмкін. Парольді енгізіп жатќан пайдаланушыныњ ќасындаѓы адам пернетаќтадан теру џрдісін баќылап отырып, енгізілген символдарды есте саќтап ќалуы мџмкін. Ол тџгіл, «троянский конь» сияќты, лайыќты џзуді ђстап алуы арќылы пернетаќтадан енгізілген паролды оќитын жѕне саќтайтын, арнайыланѓан программалар љте кљп.Жаќсы ќорѓаныс жџйесі жаќсы ђйымдастырылѓан болуы керек. Біріншіден, пайдаланушыѓа дђрыс емес парольды шексіз енгіздірмей, енгізу санына белгілі бір шек ќоюы керек. Екіншіден, екі дђрыс емес енгізілген пароль арасында белгілі бір уаќыт аралыѓында ќорѓаныс жџйесін бђзу саныњ азайту маќсатында арнайы уаќыттыќ тежеу ќойылады

Парольдіњ тџпнђсќасын ќорѓалѓан программаѓа ќолайлы жѕне зиянкестерге ќолжетерсіз жерге саќтау ќажет. Бђдан парольдік ќорѓанысты пайдаланатын программаныњ авторларыныњ негізгі тапсырмасы, парольдіњ тџпнђсќасын жаќсы жасыру болып табылады.

Ѕдебиет: 1, 25-30 б; 6, 74-90 б; 13, 78-100 б

Баќылау сђраќтары:

1 Ќолданушыларды жѕне процестерді идентификациялау ќалай аныќталады?

2 Аутентификация жѕне идентификация дегеніміз не?

3 Программаларды рђќсатсыз ќатынас ќђрудан ќорѓауѓа бола ма?

4 Рђќсатсыз ќатынас ќђру ѕрекеттерін табу тѕсілдерін кљрсетіњіз?