Таќырып 12 Аќпаратты ќорѓаудыњ

Таќырып 12 Аќпаратты ќорѓаудыњ ђйымдастырушылыќ жѕне техникалыќ кђралдары

Маќсаты: Компьютерлік аќпаратты ќорѓау шараларымен танысу

Жоспар:

Аќпараттык жџйелерде ќауіпсіздік дењгейін баѓалаудыњ ѕдістері. Аќпаратты ќорѓау мен баќылауды баскарудыњ ђйымдастырушылык шаралары. Аќпаратты ќорѓаудыњ зањ жџзіндегі шаралары. Аќпаратты ќорѓаудыњ техникалыќ кђралдары.

Теориялыќ материал:

Есепберушілік, кепілділік жѕне ќђжатнама

Есепберушілік (немесе хаттамалау тетігі) ќауіпсіздікті ќамтамасыз етудіњ мањызды ќђралы болып табылады. Сенімді жџйе ќауіпсіздікке байланысты оќиѓалардыњ барлыѓын тіркеп отыруѓа тиісті. Хаттамаларды жазу-жџргізу тексерумен (тіркеу аќпаратын талдаумен) толыќтырылады.

Есепберушіліктіњ маќсаты - кез келген уаќытта жџйеде кімніњ жђмыс істеп жатќанын жѕне не істеп жатќанын білу. Есепберушілік ќђралдары џш санатќа бљлінеді: тењестіру жѕне аутентификация; сенімді жолды ќарамаѓына беру; тіркеу аќпаратын талдау.

Тењестіру (идектификация) жѕне аутентификация. Ѕрбір пайдаланушы, жџйеде кандай да болмасын ѕрекет жасауѓа ќђќыќ алудан бђрын љзін идентификациялауы керек. Ѕдеттегі тењестіру тѕсілі - жџйеге кіру кезінде пайдаланушы алдымен љзініњ атын (login) енгізеді. Љз кезегінде, жџйе пайдаланушыныњ шынайылыѓын тексеруге тиісті, яѓни оныњ наќты сол адам екендігіне кљз жеткізуі керек. Шынайылыќты тексерудіњ (аутентификациялаудын) стандартты ќђралы – ќђпиясљз, ѕр тџрлі жеке кѕртішкелер, биометрикалыќ ќђрылѓылар (мысалы, адам саусаќтарыныњ іздерін сканерлеу) немесе олардыњ ќиысындасуы.

Тењестіру жѕне аутентификация - аќпараттыќ ќауіпсіздіктін љте мањызды баѓдарламалыќ-техникалыќ шебі. Егер жџйеге кез келген атпен ќатынас ќђру ќиындыќ тудырмаса, онда ќауіпсіздіктіњ басќа тетіктері (мысалы, ќатынас ќђруды басќару) мѕнін жоѓалтатыны айќын. Пайдаланушыларды тењестірусіз олардыњ ѕрекеттерін хаттамалау мџмкін емес. Шынайылыќты тексеруге аса мањызды маѓына берілу керек.

Ќарамаѓына (пайдалануына) сенімді жол беру. Сенімді жол пайдаланушыны жџйеніњ басќа (потенциалды ќауіпті) сыњарларын орай љте отырып сенімді есептеу базасымен тікелей байланыстырады. Сенімді жолды кљрсетудіњ маќсаты - пайдаланушыѓа оѓан ќызмет етуші жџйеніњ шынайылыѓына кљзін жеткізу џшіњ мџмкіндік беру.

Тіркеу аќпаратын талдау. Тексеру (аудит) жџйеніњ ќауіпсіздігіне ќатысы бар іс-ѕрекеттермен, оќиѓалармен байланысты. Осындай оќиѓалардыњ ќатарына мыналар жатады: жџйеге кіру, жџйеден шыѓу, файлдармен жасалынатын операциялар (ашу, жабу, ќайта ат ќою, жою), ќауіпсіздік атрибуттарын (ќатынас ќђрy режімін, пайдаланушыныњ шџбѕсізділік дењгейін жѕне т. б.) ауыстыру.

Егер барлыќ оќиѓаларды тіркейтін болсаќ, онда тіркеу аќпаратыныњ кљлемі љте жылдам љсетін болады жѕне оны талдаудыњ тиімділігі тљмендейді. Сондыќтан пайдаланушыларды да, оќиѓаларды да ішінара хаттамалау ќђралдарын ќолдану кљзделген.

Хаттамалау пайдаланушыларды ќадаѓалауѓа (ањдуѓа) жѕне љтіп кеткен оќиѓаларды ќайта ќарап шыѓуѓа кљмектеседі. Ањду ењ алдымен жарамсыз іс-ѕрекет жасаудан саќтандыру ќђралы ретінде мањызы зор. Кљптеген субъект олардыњ іс-ѕрекеттері ђдайы тіркеліп отырылатынын білгендіктен ќауіпсіздікті бђзудан тартылады. Љтіп кеткен оќиѓаларды ќайта ќарап шыѓу ќауіпсіздікті бђзу жѕйттарын талдауѓа, сљйтіп, осындай жаѓдайлар ќалайша мџмкін болѓанын тџсінуге, келтірілген зиян мљлшерін баѓалауѓа жѕне болашаќта мђндайды болдырмау шараларын ќолдануѓа мџмкіндік береді.

Оќиѓаны хаттамалаѓан кезде ењ кемінде мынадай аќпарат жазылады: кџні жѕне оќиѓа уаќыты; пайдаланушыныњ бірегей ђќсастырѓышы; оќиѓаныњ тџрі; іс-ѕрекет нѕтижесі; сђратым кљзі (мысалы, терминалдыњ аты); іс-ѕрекеттіњ ѕсері тиген объектілердіњ (мѕселен, ашылатын немесе жойылатын файлдардыњ) аттары; оќиѓа субъектілері мен объектілерініњ ќауіпсіздік тамѓалары.

Кепілділік – тђжырымдалѓан ќауіпсіздік саясатын іске асыру џшін жарамды ќђралдар жиыны тањдап алынды жѕне осы ќђралдардыњ ѕрќайсысы љзіне жџктелген міндетті дђрыс атќарады деп сендіруге болатындай сенім љлшемі. Ол ќауіпсіздік саясатын жџзеге асыруѓа жауапты тетіктердіњ дђрыстыѓын кљрсетеді. Кепілділік екі тџрлі болады: операциялыќ жѕне технологиялыќ.

Операциялыќ кепілділік - жџйе сѕулеті жѕне оныњ жџзеге асырылуы тањдап алынѓан ќауіпсіздік саясатын наќты іске асыратынына кљз жеткізу тѕсілі.

Операциялык кепілділік келесі элементтерді тексеруді кљздейді: жџйе сѕулеті; жџйе тђтастыѓы; аќпарат тасымалдаудыњ ќђпия арналарын талдау; сенімді ѕкімшілік ету; сенімді тџрде бђрынѓы ќалпына келтіру.

Жџйе сѕулеті ќауіпсіздік шараларынын жџзеге асырылуына септігін тигізуі немесе оларды тікелей ќолдауы керек. Кейбір ќорѓау жџйелерінде ќауіпсіздік шаралары басынан ендірілмеген болуы мџмкін. Бђл жаѓдайда ќорѓаныш љнімдерін ќосымша орнату мџмкіншілектері кљзделуі ќажет. Біраќ, наѓыз сенімді жџйе басынан бастап ќауіпсіздік тетіктері ескеріле отырылып жобалануѓа тиісті.

Сѕулеттік шешімдердіњ мысалдары: аппараттыќ жѕне жџйелік функцияларды жењілділіктер дѕрежелері бойынша бљлу жѕне дењгейлер арасында аќпарат алмастыруды баќылау; ќатынас ќђруды басќару ќђралдарыныњ бар болуы; жџйеніњ ќђрылымдалѓандыѓы, сенімді есептеу базасыныњ айќын ерекшеленуі, осы базаныњ жинаќтылыѓын ќамтамасыз ету; жењілдіктерді минимизациялау ђстанымын саќтау - ѕрбір сыњарѓа тек љз функцияларын орындауѓа жеткілікті ѓана жењілдіктер беру жѕне т.с.с.

Жџйе тђтастыѓы СЕБ-ныњ аппараттыќ жѕне баѓдарламалыќ сыњарлары тиісті жђмыс істейтінін жѕне тђтастыќты оќтын-оќтын тексеруге apналѓан аппараттыќ жѕне программалыќ ќамтама бар екенін білдіреді.

Аќпарат тасымалдаудыњ ќђпия арналарын талдау - негізгі маќсаты аќпараттыњ жасырындылыѓын ќамтамасыздандыру болып табылатын режімдік жџйелерге тѕн. Аќпарат тасымалдау арнасыныњ жѕй пайдалануѓа арналмаѓан тџрі ќђпия арна деп аталады. Ќђпия арналар жадылы жѕне уаќыттыќ болып екіге ажыратылады. Жадылы ќђпия арналар саќталатын объектілердіњ љзгерістерін пайдаланады. Ќђпия белгі ретінде файлдыњ мљлшері, файдыњ аты, сљздер арасындаѓы бос аралыќтар саны жѕне т.б. бояуы мџмкін. Уаќыттыќ ќђпия арналар џрдістердін уаќыттыќ сипаттамаларын (сђратым љњдеу уаќытын) љзгерту арќасында аќпарат жібере алады.

Ќђпия арналар аќпаратты бір ќаскџнемнен екіншісіне тасымалдау џшін емес, ѕдетте, жџйеге енгізілген "троялыќ аттан" мѕліметтер ќабылдап алу џшін ќолданылады.

Сенімді ѕкімшілік ету џш міндет (жџйелік ѕкімші, жџйелік оператор жѕне ќауіпсіздік ѕкімші) бљлінген болуѓа тиісті екендігін білдіреді. Бђл міндеттерді бір адам орындай алады, біраќ, жењілдіктерді минимизациялау ђстанымына сѕйкес ѕрбір уаќыт кезењінде ол џш міндеттіњ тек біреуін ѓана атќаруѓа тиісті. Ѕкімдер мен оператордыњ атќаратын міндеттерініњ жиыны ђйым ерекшілігіне тѕуелді болады.

Шатасудан кейін сенімді тџрде бђрынѓы ќалпына келтіру - ќажетті зат, біраќ оныњ жџзеге асырылуы кџрделі техникалыќ ќиыншылыќтармен кездесуі мџмкін. Ењ алдымен аќпарат тђтастыѓы жѕне, сонымен ќатар, ќауіпсіздік тамѓаларыныњ тђтастыѓы саќталѓан болуѓа тиісті. Одан кейін, бђрынѓы ќалпына келтіру кезінде жџйе ќорѓаныссыз ќалмауы керек. Ќорѓаныш тетіктері толыќ немесе жарым-жарты іске ќосылмаѓан, ал пайдаланушылардыњ ќатынас ќђруына рђќсат етілген аралыќ кџй-жаѓдайлар болмауѓа тиісті.

Жалпылай айтќанда, сенімді тџрде бђрынѓы ќалпына келтіру екі тџрлі ќызметтен тђрады: шатасуѓа дайындалу жѕне бђрынѓы ќалпына келтіру. Шатасуѓа дайындалу - жџйелі тџрде ќосарлы кљшірмелеуді орындау, шђѓыл жаѓдайлардаѓы ѕрекеттердіњ жоспарларын дайындау, ќосарлыќ сыњарлардын ќорын ќолдау жѕне т.б. Бђрынѓы ќалпына келтіру жџйені ќайтадан жџктемелеумен жѕне жљндейтін ѕкімшілік процедураларды орындаумен байланысты.

Технологиялыќ кепілділік жџйеніњ тіршілік циклініњ барлыѓын (яѓни жобалау, љзеге асыру, тестілеу, сату жѕне сџйемелдеу) кезењдерін ќамтиды. Аќпараттыњ сыртќа кетуінен жѕне ѕр тџрлі "ќыстырмалардан" кауіпсіздену џшін осы аталѓан ѕрекеттер стандарттарѓа сѕйкес орындалуѓа тиісті.

Ќауіпсіздік сыныптары

«Сенімді компьютерлік жџйелерді баѓалау љлшемелері» [3, 29] аќпараттыќ жџйелерді сенімділік дѕрежесі бойынша жіктеуге жол ашты. "Ќызѓылт сары кітапта" ќауіпсіздіктіњ (сенімділіктіњ) тљрт дењгейі аныќталады - D, С, В жѕне A. D дењгейі ќанаѓаттанарлыќсыз деп табылѓан жџйелер џшін арналѓан. С жѕне В дењгейлері сенімділігі бірте-бірте артатын (Cl, C2, Bl, B2, ВЗ) сыныптарѓа бљлінеді. Сонымен, барлыѓы алты ќауіпсіздік сыныбы бар – С1, С2, В1, В2. ВЗ, А1. Жџйені ќайсыбір сыныпќа жатќызу џшін оныњ ќауіпсіздік саясаты жѕне кепілділігі тљменде келтірілген талаптарды ќанаѓаттандыруы керек.

1) Ќауіпсіздік саясатына ќойылатын талаптар

Жџйеніњ жџргізетін ќауіпсіздік саясатына ќойылатын талаптар саясаттыњ "Ќызѓылт сары кітапта" кљзделген негізгі баѓыттарына сэйкес бљлінеді.

Ќатынас ќђруды ерікті басќару

С1 сыныбы - сенімді есептеу базасы (СЕБ) атанѓан пайдаланушылардыњ атанѓан объектілерге ќатынас ќђруын басќаруѓа тиісті. Басќару тетігі (иесіне арналѓан ќђќыќтар, ќатынас ќђруды басќару тізімдері) жеке адамдар жѕне/немесе топтар арасында файлдардыњ бљлінуін айќындауѓа мџмкіндік беруі керек.

С2 сыныбы - Cl-ге ќосымша, ќатынас ќђру ќђќыќтары пайдаланушыѓа дейінгі дѕлдікпен ђсаќталуѓа тиісті. Ќатынас ќђру ќђќыќтарыныњ таралуына басќару тетігі шек ќоюы керек, яѓни тек ќана авторландырылѓан пайдаланушы (мѕселен, объект иесі) ќатынас ќђру ќђќыќтарын басќа пайдаланушыларѓа бере алады. Барлыќ объектілер ќатынас ќђруѓа рђќсаты бар-жоќтыѓына тексерілуі тиісті.

ВЗ сыныбы - С2-ге ќосымша, ќатынас ќђруды басќарудын рђќсат етілген режімдері кљрсетілген тізімдері ќолданылуы тиісті. Объектіге ќатынас ќђруѓа тыйым салынѓан пайдаланушыларды немесе олардыњ топтарын айќын кљрсету мџмкіндігі болуы ќажет.

Объектілерді ќайта пайдалану

С2 сыныбы – СЕБ-ныњ ќорларынан саќталатын объекті бљліп шыѓару кезінде алдындаѓы пайдаланулардыњ барлыќ іздерін жою керек.

С1, С2 сыныптарында ќауіпсіздік тамѓалары ќолданылмайды

В1 сыныбы - СЕБ ѕрбір субъектімен жѕне саќталатын объектімен байланыстырылѓан ќауіпсіздік тамѓаларды басќаруѓа тиісті. Ќауіпсіздік тамѓалары ќатынас ќђруды мѕжбџрлі басќару тетігініњ жђмыс істеу негізі болып табылады. Тањбаланбаѓан аќпарат импортталѓан кезде ќђпиялылыктыњ тиісті дењгейін автордандырылѓан пайдаланушыдан сђрау ќажет жѕне барлыќ осындай ѕрекеттер хаттамалануы керек.

В2 сыныбы – B1-ге ќосымша, жџйеніњ субъектілер тљте немесе жанама тџрде ќол жеткізе алатын барлыќ ќорлары (мѕселен, тђраќты саќтау ќђрылѓылары) тањбалануы тиісті.

В1 сыныбы - тамѓалар субъектілер мен объектілердіњ ќђпиялылыќ дењгейлерін барабар сипаттауѓа тиісті. Аќпаратты экспорттау кезінде тамѓалар деректерді сџйемелдейтін дѕл жѕне бір маѓыналы тџсіндірілетін сыртќы кљрсетімге тџрлендірілуі тиісті. Ѕрбір енгізу/шыѓару кђрылѓысы ( ішінде ќатынас арнасы) бірдењгейлі немесе кљпдењгейлі ретінде ќаралуы керек. Тџсіндірудіњ жѕне ќђпиялылыќтыњ байланыстырылѓан дењгейлерініњ барлыќ љзгертулері хаттамалануы ќажет.

В2 сыныбы - Bl-ге ќосымша, СЕБ терминалдыќ пайдаланушыны оныњ ќауіпсіздік тамѓасыныњ љзгергені туралы дереу хабарлауѓа тиісті. Пайдаланушы љзініњ тамѓасы жайында мѕлімет сђрай алады. СЕБ барлыќ ќосылѓан физикалыќ ќђрылѓыларѓа ењ аз жѕне барынша џлкен ќђпиялыќ дењгей беруді ќолдауѓа тиісті. Бђд дењгейлер жџйеніњ физиклыќ пішінџйлесімі (мѕселен, ќђрылѓылардыњ орналасуы) ќоятын шектеулерді жџзеге асыру кезінде ќолданылуы керек.

#

# Программалыќ жабдыќтыњ авторлыќ ќђќыќ мѕселесі

Компьютерлік технология дамыѓаннан кейін программалыќ жабдыќтарѓа ќызыѓушылыќ арта тџсті. Кейбіреулердіњ программалыќ жабдыќты зањды тџрде сатып алуѓа жаѓдайлары жетпегендіктен, кейбіреулері сол арќылы бизнес жасаѓысы келетіндіктен, ал кейбіреулер жай ќызыѓушылыќтан программалыќ жабдыќты бђзуѓа кіріседі. Бђзылѓан программалыќ жабдыќты одан ары кейбіреулер љз игіліктеріне пайдаланады, жолдастарына таратады, ал кейбірлер зањсыз кљшіріп, љзініњ тђпнђсќа баѓасынан ѕлде ќайда арзан етіп “ќара базарда” сатып, таратады. Бђзылѓан программалыќ жабдыќтардыњ дђрыс жђмыс істеуі, істемеуі де мџмкін. Программалыќ жабдыќ аумаѓындаѓы авторлыќ ќђќыќты бђзуды кљбінесе компьютерлік ќараќшылыќ деп атайды.

Программалыќ љнімді шыѓарушылардыњ зањдарын ќорѓаудыњ екі тџрі бар: зањды жѕне техникалыќ..

Зањды ќорѓау компьютерлік программалардыњ авторларыныњ ќђќыѓын зањды тџрде ќорѓауѓа негізделген. Зањды ќорѓау программалыќ љнімніњ авторлыќ ќђќыѓын бђзѓан адамды азаматтыќ, ќылмыстыќ, ѕкімшілік жауапкершілікке тартады. Зањды ќорѓау љте тиімді, љйткені ќђќыѓы бђзылѓан авторѓа кеткен шыѓынды толыќ ќайтарады.

Техникалыќ ќорѓау бђл негізінен техникалыќ ќђралдар кљмегімен программалыќ љнімді зањсыз пайдаланушыларѓа ќолдануды ќиындату немесе тіпті болдырмауѓа баѓытталѓан.

Сљз соњында айтарымыз, бђл жђмыста ќарастырылѓан программалыќ жабдыќтыњ авторлыќ ќђќыѓын ќорѓау мѕселесі љте кџрделі де жѕне мањызды. Себебі, бџгінде программалыќ жабдыќты зањды тџрде ќорѓау жолдары ѕлі толыќ ќамтамасыз етілмеген жѕне дѕлелді тџрде жџйеленбеген. Біздіњ баяндамамыз тек ќана осы мѕселе тљњірегінде себебі мен салдар туралы ќысќаша шолу ѓана жасайды, ал шешімі зањ ќызметкерлері мен программалыќ жабдыќтарды жасаушылылардыњ шексіз пікір-таласы болып ќала береме екен.

Ќазіргі кезде мемлекеттіњ, фирманыњ басќа да кез келген ђйымныњ халыќаралыќ аренада љз мџддесін ќамтамасыз етудіњ негізгі ќђралдарыныњ бірі аќпараттыќ кењістікті жењіп алу екендігі жасырын емес. Оны олар аќпараттыќ технологияны дамыту жѕне соныњ негізінде автоматтандырылѓан аќпараттыќ жџйе ќђру, арќылы жџзеге асырады. Сљйтіп олар ѓылымныњ, техниканыњ, экономиканыњ жѕне т.б. салалардаѓы нѕтижелерге ќол жеткізеді.

Ѕдебиет: 1, стр. 10-40; 2, стр. 15-47

Баќылау сђраќтары:

1 Аќпарат ќауіпсіздігі аймаѓында стандарттар жѕне нђсќамалар

2 Программалыќ жабдыќтарды ќђќыќтыќ ќорѓау.

3 Кѕсіпорынныњ аќпарат ќауіпсіздігін ќамтамсыз ететін жџйе

4 Мекеменіњ аќпарат ќауіпсіздігініњ кешенді жџйесі