Дәріс.

Практикалық жұмыс №1

Зертханалық жұмыс№1

Дәріс.

UML негізгі ұғымдары

Объектті-бағытталған анализі мен жобалаудың көптеген қолданыстағы әдістері (ОБАЖ) модельдеу тілімен бірге, модельдеу процесін бейнелеуді жатқызады. Моделдеу тілі бағдарламалық қамтамасыщ етудің әсызбасын» құрастырудың стандартты құралы болып табылады.

1984 жылдан 1994 жылға дейін ОБАЖ-дың түрлі әдістерінің саны онннан елуден астамға дейін өсті. Модельдеудің унифицирленген тілі UML (Unified Modeling Language) – бұл осы әдістер болашағының ұрпағы. UML құрау фактілі түрде 1994 ж. аяғында, Гради Буч және Джеймс Рамбо әдістерді біріктіру жұмысын бастаған кезде Booch және ОМТ (Object Modeling Technique) Rational Software компаниясының эгидасы астында. 1995 ж., осыған OOSE (Object-Oriented Software Engineering) әдісінің құраушысы Ивар (Айвар) Якобсон қосылды. Осылайша, UML аталған әдістердің тікелей байланысы мен унификациясы болып табылады және оларды жаңа мүмкіндіктерімен толықтырады.

1997 жылдың қаңтарында UML объектті-бағытталған әдістер мен технология облысында модельдеудің стандартты тілін құру бойынша конукрсқа ұсынылған және стандарт ретінде қабылданған болатын. UML сңғы аңһғымдағы нұсқасы – 1.3 (1998 ж. күзде қабылданған болатын)

UML тілі барлық БҚ компания-өңдеушілеріммен құрал ретінде қаблыданған болатын (Microsoft, IBM, Hewlett-Packard, Oracle, Sybase и др.) Одан басқа, барлық әлемдік өндірушілер CASE-құралдарды, Rational Software (Rational Rose) басқа, UML-ды өзінің өнімдерінде (Paradigm Plus 3.6, System Architec, Microsoft Visual Modeler for Visual Basic, Delphi, JBuilder, PowerBuilder және басқалары) қолдайды.

Қатынастар

UML тілінде қатынастың төрт типі анықталған:

ü тәуелділік;

ü ассоциация;

ü жалпылау;

ü жүзеге асыру.

Тәуелділік (Dependency) – екі болмыс арасындағы семаникалық қатынас, осыдан олардың біреуінің өзгерісі тәуелсіздің, тәәуелдіге әсер етуі мүмкін. Графикалық белгілеуі: түзу пунктир сызық түрінде, жиі белгісі бар болатын тілшемен.

Ассоциация (Association) – құрылысты қатынас, байланыстардың жиынтығын суреттеуші; байланыс - бұл объектілер арасындағы бірігу. Асоцияцияның түрлігі агрегирлеу болып табылады (Aggregation)- қўрылысты дәл осылай жиі оның бүтін және жеке бөлімдер арасындағы қатынасты атайды. Графикалық белгілеуі: түзу сызық түрінде (кейде аяқталатын тілмен немесе таңба ұстаушы), қайсының жанында қосымша белгілеулері қатыса алады, мысалы еселілік және рольдердің аттары

Жалпылау (Generalization) – бұл «мамандандыру|жалпылау» қатынасы, қайсыда мамандандырылған элемент объектісі (ұрпақ) жалпыланған элемент объектісінің орнына қойылуы мүмкін (ата-анасының немесе атасының). Осылайша ұрпақ (Child) өзінің ата анасы (Parent) тәртібін мұра етеді. Графикалық белгілеу: боялмаған тілмен пен сызық түрінде, ата-анасына белгілейтін.

Жүзеге асыру (Realization) – бұл топтастырғыштар арасындағы семантикалық қатынас, қайсыда бір топтастырғыш «келісімді» анықтайды, ал басқасы оның орындалуына кепіл болады. Орындау қатынастары екі жағдайда кездеседі: біріншіден, интерфейстер және оларды іске асырушы класпен немесе компоненттер арасындағы, ал - екіншіден, прецеденттер және олардың іске асырушы кооперация арасында. Графикалық белгілеуі: пунктир сызық түрінде боялмаған тілмен, қандай да бір жалпылау және тәуелділік қатынасының ортасы сияқты.

Төрт суреттелген элементтер UML үлгісіне қосуға болатын қатынастардың негізгі типтері болып табылады. Олардың сонымен қатар вариациясы (Refinement) да, трассировка (Trace), қосу және кеңейту де (тәуелділіктерге арналған) бар болады.

Бірыңғайландырудың модельденген тілі

(Unified Modeling Language -UML)

Бірыңғайландырудың модельденген тілі (Unified Modeling Language -UML) - бұл бағдарламалық жүйелерді ерекшелендіру, бұрыштама қою, конструкциялау және құжаттамалау, сондай-ақ модельдер бизнесі мен өзге де бағдарламалық емес жүйелердің тілі болып табылады. UML бұдан бұрын да үлкен және күрделі жүйелерді модельдеу кезінде ойдағыдай қолданылып жүрген инженерлік әдіс-тәсілдердің бірлестігін көрсетеді. UML-дің құрамалы бөлігі болып OCL табылады (Object Constraint Language - объектілерді шектеу тілі).

UML-ды өңдеу 1994 жылғы қазан айында басталды, бұл кезде Rational Software Corporation-нан шыққан Гради Буч (Grady Booch) және Джим Рамбег (Jim Rumbaugh), OMT (Object Modeling Technique - объектілік модельдендіру техникасы) әдістемесін бірыңғайландыру бойынша жұмыстарды бастаған болатын. 1995 жылғы қазан айында бірыңғайландыру әдісінің алдын-ала шамаланған болжамы ұсынылды. 1995 жылғы экономиялық құлдырау кезінде Иве Иакобсон (Ivar Jacobson) және оның Objectory компаниясы Rational-мен бірікті. Бірлесу қорытындысы болып OOSE (Object-Oriented Software Engineering) әдісімен бірыңғайландыру әдісінің қосылуы табылды.

Модельдендірудің әмбебап тілін құру кезінде Гради Буч, Джим Рамбег және Иве Иакобсон өздеріне келесідегі мақсаттарды қойды:

- ОБ әдістемесін (тек қана БҚ ғана пайдаланбастан) пайдалана отырып, модельдендіру жүйесін қамтамасыз ету;

- тілдің анық тұжырымдамасын жасау;

- күрделі жүйеде туындайтын көлем мәселесін шешу;

- адам ғана пайланып қоймайтын, сондай-ақ машина пайдалана алатын модельдендіру тілін жасау.

Бучтің, Рамбег және Иакобсонның әрекет жасауы 1996 жылдың қазан айында UML болжамында құжаттарды жасаумен аяқталды. 1996 жылдың ішінде Rational бірлесіп қызмет атқарушылардың UML консорциумын құрады. Консорциум DEC, HP, i-Logix, IntelliCorp, IBM, ICON Computing, MCI Systemhouse, Microsoft, Oracle, Rational Software, TI және Unisys-тан тұрады. Олардың ынтымақтастығының нәтижесі 1997 жылдың қаңтар айында 1.0 болжамындағы UML ерекшелігін құру болып табылады.

1997 жылдың қаңтар айында бірлесіп қызмет атқарушыларға Object Time, Platinum Technology, Ptech, Taskon&Reich; Technologies, Softeam қосылып, 1997 жылдың 1 қыркүйегінде 1.1 болжамындағы UML ерекшелігі жарияланды.

Ақпараттандыру жүйесін дамытуда 1990-шы жылдар объектілік технологиялардың қалыптаса бастауы кезеңі болып танылды. Объектілік БҚБЖ нарығы қалыптасып, белсенді дами бастады. Деректер базасының жүйесін бағдарламалық қамтамасыз ету нарығында басымдылықпен келе жатқан Oracle, Informix және IBM компанияларының деректер базаларының объектілік-реляциялық серверлерінің заманауи үлгілерінің шығуына байланысты, 1996-1997 жылдары реляциялық ортадан объектілік ортаға көшіп-қонуының процесі өтеді.

Аталған процесстер, өз кезегінде талдаудың объектілік технологияларын және жүйелерді жобалаудың дамуын ынталандырды. Коммерциялық бағдарламалық өнімдерді іске асыратын түрлі әдістердің айтарлықтай саны пайда болды.

Көптеген компаниялар үшін бағдарламалық қамтамасыз етудің стратегиялық маңызы өсіп отырғандығына байланысты, индустрия бағдарламалық қамтамасыз етудің өндірісін автоматтандыру әдісін, оның сапасын көтеру, сондай-ақ оны нарыққа шығарудағы құны мен шығару уақытын төмендету әдістерін іздестіру үстінде. Бұл әдістер құрауыш технологияларға, көрсетушілік бағдарламаландыру, үлгілерді (pattern) және инструменттік (құрал-жабдық) ортаны (framework) пайдалануға негізделеді.

UML - бұл бағдарламалық жүйелердің артефактілерін көрсету, спецификациялау, конструкциялау және құжаттандыру тілі.

UML - бірыңғай модельдендіру тілі. Оны құруға индустрияның қандай да бір дәрежесінде болмасын барлық салалары қатысты болғандықтан, "UML -бұл бағдарламалық жүйелердің артефактілерін көрсету, спецификациялау, конструкциялау және құжаттандыру, сондай-ақ бизнес-процесстердің және бағдарламалық емес жүйелердің тілі. UML «міндеттерінің» тізбесіне басты назарды аудара кетейік. Спецификацциялау, көрсету, конструкциялау және құжаттандыру - бұлардың барлығы да жоғары деңгейлі жобалауға тікелей қатысты болып отыр. Ал жоғары деңгейлі «құрал-саймандар» қолданудың бір-бірегей аспектісі болуы мүмкін емес, сондықтан, UML анықтамасын келесідегі көпаспектілі интерпретациямен толықтыруға болады:

• UML әдіс есебінде жүйелердің қозғалысын тану үшін пайдаланылады;

• UML тіл есебінде пәндік аймақ туралы білімді «есептен шығару» үшін пай даланылады;

• UML модельдендіру тілі ретінде жүйелердің байланысу заңдылықтарын түсіну үшін (және мүмкін формальдауда) пайдаланылады;

• UML бірыңғайландыру түрі ретінде құрастырушылардың қызметін үйлестіру үшін пайдаланылады.

Көптеген программисттердің көзқарасы көрсетіп отырғандай, жобаны іске асыру мәселесі бойынша ой-толғаулар шамамен оған код жазу үшін балама болып отыр. Кейбір заттар бағдарламаландырудың қандай да бір болмасын кодында тікелей алғанда өте жақсы мәнерленеді, себебі программаның мәтіні - бұл алгоритмдерді және өрнектерді жазу үшін өте қысқа және қарапайым жол.

Бірақ мұндай жағдайлардың өзінде программист бейресми болса да модельдендірумен айналысады. Ол өз ойының жобасын тақтада немесе майлықта жазды делік. Бірақ мұндай жақындасу жағымсыз лаң туғызуы мүмкін. Біріншіден, концепциялық модельге қатысты сылтаулар бойынша ой алмасуларға қатысатын пікірталастың қатысушылары бір тілде сөйлесетін кезде ғана мүмкін болады. Жобаларда жасау кезінде компаниялар сөздерінің тілін жаңалық есебінде ашуы тиіс болатындығы ереже сияқты болып кеткен.

Бағдарламалық құралдарды шығаратын компания, орындалатын кодпен қатар басқа да артефактілерді шығарады, соның ішінде келесідегілерді:

• жүйеге қойылатын талаптар;

• архитектура;

• жоба;

• бастапқы код;

• жобалау жоспарлары;

• тесттер;

• прототип;

• болжам нұсқамалары, және т.б.

Өңдеу жөнінде қабылданған әдістемеге байланыссыз бір жұмысты орындау басқаларға қарағанда ресмиірек жүргізіледі. Айтылған артефактілер -бұл жобаның құрамалы бөлігінің жеткізушілері ғана емес, олар басқару үшін, нәтижені бағалау үшін, сондай-ақ жүйені жасау және оған өрбіту жасап болған соңғы уақытта ұжым мүшелері арасындағы қарым-қатынас құралы есебінде қажет.

UML жүйелік архитектураны және барлық оның бөлшектерін құжаттандыру жөніндегі проблеманы шешуге мүмкіндік береді, Жүйеге қойылатын талаптарды тұжырымдау және тесттерді анықтау үшін тілді ұсынады, және соңында жобаны жоспарлау және болжамдарды басқару кезеңінде жұмыстарды модельдендіру үшін құралдарды ұсынады.

UML тілі біріншіден бағдарламалық жүйелерді жасауға арналған. Оны пайдалану келесідегі салаларда әсіресе тиімді болмақ:

• кәсіпорын көлеміндегі ақпараттық жүйеде;

• банктік және қаржы қызметтерінде;

• телекоммуникацияда;

• транспортта;

• қорғаныс өнеркәсібінде, авиацияда және космонавтикада;

• бөлшектеп сату саудасында;

• медициналық электроникада;

• ғылымда;

• үлестірілген Web-жүйелерде.

UML қолдану аясы бағдарламалық қамтамасыз етуді модельдендірумен шектелмейді. Оның мәнерлілігі заң жүйесіндегі құжаттандыру айналымын, ауруханалардағы емделушілерге қызмет көрсету жүйесінің құрылымын және қызмет көрсетуін, аппарат құралдарына жобалау жасауды модельдендіруге мүмкіндік береді.

UML жасауда басты болып келесідегі мақсаттар танылған:

• пайдаланушыларға мағыналы модельдерді жасауға және олармен алмасуға мүмкіндік беретін, модельдендіруді көрсетушіліктің мәнерлі тілін қолдануға дайын етіп ұсыну;

• базалық тұжырымдаманы кеңейту үшін кеңейту және мамандандыру механизмдерін қарастыру;

• бағдарламаландырудың нақты тілдерінен және жасау процестерінен тәуелсіз болуын қамтамасыз ету;

• модельдендірудің осы тілін түсіну үшін формальды негізін қамтамасыз ету;

UML патенттелген құрал болып табылмайды және барлығы үшін ашық. Ол өзі негізделіп жасалған әдістерді пайдаланудың тәжірибе жүзінде расталған ғылыми қоғамдастықтары мен тұтынушыларының қажеттілігін қанағаттандыру үшін тағайындалған. Методология бойынша көптеген мамандар, ұйымдар және инструменталды құрал-жабдықтарды тасымалдаушылар бұл тілді пайдаланамыз деп міндеттеме алған. UML Бучтың, ОМТ, OOSE әдістемелерінде және басқа да озық әдістерінде пайдаланылуы сияқты, сондай-ақ UML және кең қауымдастық серіктестерінің ұсыныстарын енгізетіндіктен, семантиканың және нотацияның негізінде құрылғандықтан бұл тілді мойындап, қадірлеу кең, жаратынды түрде болуы тиіс.

UML атауындағы «бірыңғайлау» эпитетінің екі аспектісі бар. Біріншіден, ол модельдендірудің ертеректегі әдістерінің тілдері арасындағы маңызды емес көптеген ерекшеліктерді іс жүзінде жоққа шығарады. Екіншіден, мүмкін аса ерекше шығар, ол жүйелердің көптеген түрлі түрлерінің болашағын, жасау фазаларын (талаптарды талдау, жобалау және іске асыру) және ішкі тұжырымдарды бірыңғайластырады (олармен байланысты бағдарламалық қамтамасыз етуді емес, бизнесті).

Дегенмен, UML нақты тілді анықтаса да, бұл модельдендірудің тұжырымдарын болашақта жетілдіру үшін тосқауыл бола алмайды. UML жасау кезінде көптеген озық әдістер назарға алынған болатын, бірақ UML келешектегі болжамына өзге де әдістер өз ықпалын тигізетін болады.

Сонымен қатар, UML негізінде жаңа перспективалық (болашақ) әдістер анықталуы мүмкін. UML оның ұйытқысын қайта анықтамастан ак кеңейтілуі мүмкін.

UML оның ағымдағы түрінде көптеген инструменталды құрал-жабдықтардың, соның ішінде көрсетушілік модельдендірудің, ұқсатқыштық модельдендірудің, сондай-ақ құру ортасының негізі болып табылады.

Объектілік технологияларды дамытуда 1989 жылы құрылған Object Management Group (OMG) консорциумының құрылуы басты звено болып отыр, оның мақсаты - интероперальды біртекті емес бөлінген объектілік орталарды құру үшін индустриалды стандарттарды жасау болып табылады. OMG қабылдау, 1991 жылдан бастап, CORBA индустриалды стандартының және оның инфрақұрылымына байланысты стандарттардың бірқатар болжамдары, сондай-ақ тәжірибе жүзінде CORBA технологиясын белсенді түрде енгізу бұл стандарттардың объектілік талдау мен жобалау технологияларына, модельдендіру тілінің стандарттарын өндіру қажеттілігін сезінуге, CORBA архитектурасына сүйенетін жүйелерді құруға қолдау көрсететін бұл тектес технологиялардың негізі болып табылатын, объектілік-бағдарланған инструменталды құрал-жабдықтардың технологиясын пайдаланатын интероперабельділікті қамтамасыз ететін және осы саладағы көптеген ұжымдар жинақтаған тәжірибелермен жинақталса да құрастырушылар мен пайдаланушылардың қызығушылығын тудыра алмады.

Осы мақсатта OMG қабылдаған көрсеткіштердің нәтижесінде 1997 жылдың қыркүйек айында қабылданған модельдендірудің бірыңғайландырылған тілі (UML) деп аталған тіл стандартының қабылдануы болды.

UML стандартының негізін объектілік талдау және жобалау жөніндегі аты әйгілі технологияларының үш ойларымен жинақталған Г.Буч, OOSE И.Якобсона және ОМТ Д.Рэмбо технологияларының Rational Software компанияларының ұсыныстарына бірқатар ірі корпорациялардың қолдау көрсеткендігі табылды.

Қолданылған әдебиеттер тiзiмi

1. Леоненков А.В. Объектно-ориентированный анализ и проектирование с использованием UML и IBM Rational Rose БИНОМ. Лаборатория знаний, Интернет-университет информационных технологий - ИНТУИТ.ру, 2012;

2. Слайд Мухаметжанова Б.О. Жасанды зерде жүйелеріне кіріспе – ҚарМТУ- Қ.Р. Тұнғыш Президенті атындағы ЭОТ ғЗИ – Сертификат № 3895 2011ж.;

3. Мухаметжанова Б.О., Когай Г.Д. Деректерді өңдеу құрылымдары мен әдістері: Оқу құралы- Қарағанды ҚарМТУ баспасы 2011-110б;;

4. Мухаметжанова Б.О.Автоматтандырылған жүйелердің теориялық негіздері– ҚарМТУ- ң.Р. Тұнғыш Президенті атындағы ЭОТ ғЗИ – Сертификат № 2711 2010ж.;

5. Боггс У., Боггс М. UML и Rational Rose - М.: "ЛОРИ", 2012. - 582 с.

Практикалық жұмыс №1

Концептуалды UML моделi

Жобалау мақсаты

Жобалау түсінігінен қандай да бір унифицирленген ыңғай танылады, оның көмегімен өойылған мәселенің орындалуын қамтамасыз ете отырып, белгіленген мәселенің шешу жолдары табылады.

Инженерлік жобалау контекстінде Мостов жобалау мақсатын жүйе құрылуы ретінде анықтады, ондағы

 Берілген функционалды спецификацияға қанағаттандырады (мүмкін, формальді емес);

 қондырғылармен жабылатын шектеулермен үйлескен;

 эксплуатациялы сапа және қорды тұтыну бойынша анық емес және анық талаптарды қанағаттандырады;

 өнім дизайнының анық және анық емес критерияларды қанағаттандырады;

 өңдеудің өзінің процесінің талаптарына қанағаттандырады, мысалы үзақтығы мен бағасы, және де қосымша жабдықтық құралдарды қолдану.

«Жобалау мақсаты – анық және жай қатысты ішкі құрылымды шығару, кейде архитектура деп аталады... Жоба жобалау процесінің соңғы өнімі болып табылады» (Б. Страуструп)

Жобаның сәтті жүзеге асыру үшін жобалау объектісі алдымен адекватты бейнеленуі тиіс, яғни БҚ архитектурасының қарсы емес және толық модельдері құрылуы тиіс.

БҚ архитектурасы – жүйе элементінің және олардың арасындағы байланыстың жиынтығы, олардың өзара әрекеттесу процесінде жүйе элементінің тәртібі, құрылымдық элементтерді біріктіретін жүйе астылардың иерархиясы.

Жобалау қайшы талаптарын есепке алуды болжайды. Оның өнімі болашақ жүйе құрылымын түсінуге, талаптарды баланстауға және жүзеге асыру сызбасын белгілеуге мүмкіндік беретін модельдер болып табылады.

Модель – белгіленген көзқарасын анықтау ортасынан БҚ толық бейнелеуі. Модельдер өз алдына жүйенік архитектурасын құжаттау және жобалау, бейнелеу, визуализацияға арғалған құралдарды көрсетеді.

Авторитетті мамандардың Грейди Бучаның объектті-бағытталған облыста пікірі бойынша модельдеу сапалы БҚ құру бойынша барлық қызметтің орталық буыны болып табылады.

Модельдер болашақ жүйе тәртібі мен құрылымын түсіну үшін, оны құру процесімен басқаруды жеңілдеу, мүмкін тәуекелді төмендеу, және қабылданатын жобалы шешімдерді құжаттау. Жүйе күрделігі көтерілетіндіктен, модельдеудің нәтижелі әдістерімен үлестіру қажет. Жоба табысы тәуелді болатын көптеген факторлар бар, модельдеу тілінің қатаң стандартының бар болуы мағыналы болып табылады.

Модельдеу тілі мыналарды қосу керек:

 модель элементтері – модельдеудің және олардың семантикасының фундаменталды концепциялары;

 нотацияны – модельдеу элементінің визуалды көрінісі;

 қолдануға нұсқаулар – элементтерлің бҚ модельдің типін құрастыру шегінде элементерді қолдану ережелері.

Диаграммалар соңғы ретте – бұл тек көрнекі бейнелер, сондықтан, модельдеудің графикалық тілін қолдана отырып, бағдарлама кодын жазуда немен көмек беретінін түсіну маңызды. Модельдеудің графикалық тілін қолдану осы жағдайларда мақсатты:

 жобалау әдістерін зерттеу кезінде;

 ұйым эксперттерімен хабарласу кезінде;

 жүйе жайында жалпы көріністі қабылдау кезінде.

БҚ өңдеушілер өзінің жұмысында қнімділік, сенімділік, сапасын көтеру үшін компьютерлік технологиясын қолданған тарихи ірдайым соңғылар қатарында тұратын («етіксіз етікші» феномені).

Аталған мәселелер арнайы кластың бағдарламалы-технологиялық құралдарында қажеттілігін тудырды – CASE-технологиясын жүзеге асыратын CASE-технологиясын (Computer Aided Software Engineering) құру және БҚ қолдау.

CASE-технология өз алдына ақпараттық жүйелерді жобалау әдістерінің жиынтығын көрсетеді (ИС), және де көрнекі формада пәндік облысты модельдеуге, қңдеудің барлық кезеңінде осы модельді өңдеуге және қолданушының ақпараттық талаптарына сәйкес қосымшаларды өңдеуге мүмкіндік беретін жабдықтық құралдар жиынтығы.

Стандарттар

Ақпараттық технология облысында қолданылатын бірнеше стандарттар бар – БҚ енгізу мен құру облысына бағытталған және жалпы.

 ГОСТ 19.xxx. Бағдарламалық құжаттаманың бірегей жүйесі (ЕСПД);

 Берілген ГОСТ жеке бағдарламашымен құрылатын шағын көлемді жай бағдарламалар класына бағытталған. Қазіргі кезде бұл стандарттар концептуалды және формасы бойынша ескірген, және олардың қызмет ету мерзімі аяқталған және қолдану мақсатсыз;

 ГОСТ 34.ххх . Автоматтандырылған жүйелерге құжаттар мен стандарттар кешеніне ақпараттық технология;

 Біртексіз ортада функционалдайтын қазіргі заманғы үлестірілген АЖ үшін БҚ құру процестері, бұл стандарттарда жеткіліксіз бейнеленген, ал олардың жеке күйі ескірген;

 ISO 9000 (9000-1, 9000-2, 9001, 10013, 9004-5, национальный стандарт РФ – ГОСТ Р ИСО 9001–96) сериясы. Сапамен басқару облысындағы және сапаны қамтамасыз ету стандарттары;

Бұл стандарттар сериясы ауар мен қызмет өндірісінің барлық облыстарына қолданбалы, әсіресе БҚ (алайда БҚ өңдеуге қатысты спецификасын есепке алмайды). ISO 9001 сапамен басқарудың минималды талаптарын анықтайды, бұл шартты түрде үш бөлікке бөлінеді: компания менеджментіне, өнім бақылау және өңдеу процесіне талаптар. Стандарт өңдеу процесінің өзін регламентацияламайды, ол сапа бақылаудың аралық талаптарына сәйкес критерийлерін стандарттайды (TQM – Total Quality Management). Ұйымдар сертификациясын стандартқа сәйкесу процедуралары бар болады;

Осы сертификацияның өтуі – бұл жеткілікті күрделі процесс, алайда сертификацияны қабылдау өзінің бәсекелес артықшылықтарына ие. Орындаушыны таңдау кезінде тапсырыс беруші жұмыстың орындалу сапасының жоғарылығына сенімді болады. SEI CMM (SEI институтымен өңделген Capability Maturity Model);

БҚ шынайы процесіне жетудің эволюциялық қадамын бейнелеу. Ер жетудің әрбір деңгейі процестің үздіксіз қалыптасуы үшін алғышарттарды қамтамасыз етеді (не барі 5). Әрбір деңгей өндіріс процесінің маңызды компоненті қамтамасыз етілетін мақсаттар жиынын қосады;

 ISO 12207. Бағдарламалық құралдың өмірлік циклінің процестері (БҚ ӨЦ;

 БҚ бөлім ретінде кіретін БҚ түрлі типіне және АС жоба типіне бағытталған БҚ ӨЦ-нің процесінің базалық стандарты. Стандарт құруда және эксплуатацияда стратегия мен жалпы тәртіпті анықтайды, ол БҚ ӨЦ ойлар концептуализациясынан ӨЦ аяқталуына дейін қамтиды;

 ISO/IEC 12207 стандартының практикалық қолдануын қолдау үшін технологиялық құжаттардың қатары өңделген: ISO/IEC 12207 (ISO/IEC TR 15271:1998 Information technology - Guide for ISO/IEC 12207) үшін басқару және ISO/IEC TR 16326:1999 Software engineering - Guide for the application of ISO/IEC 12207 to project management) жобамен ISO/IEC 12207 үшін басқару;

 ISO/IEC 15288 (System life cycle processes). Жүйенің өмірлік циклінің процесі;

 2002 ж. өңделген. Жүйенің өмірлік циклінің процестеріне стандарт болып табылады. Стандартты өңдеуге түрлі облыстағы мамандар тартылған: жүйелік инженерия, бағдарламалау, сапамен басқару, адамдық ресурстармен, қауіпсіздігі және т. б. басқару. Өкіметтікте, коммерциялық, әскери және академиялық ұйымдарда жүйе құруының практикалық тәжірибесі есептелген. Стандарт жүйенің кең класына қолданбалы, бірақ оның негізгі тағайындалуы – компьютерленген жүйені құруын қолдау;

 ISO/IEC DTR 15504 (SPICE). Бағдарламалық қамтамасыздандыруды өңдеу процесін жақсарту және бағалау;

 SPICE БҚ технологиясы мен түрлі әдістерін қолдана алатын компанияларда БҚ өңдеу процесін бағалауға мүмкіндік береді. Осылайша өңдеу процесін тұрақты жақсарту құралымен бағдарламалық өнім сапасын тұрақты көтеру үшін орта құрылады, және одан басқа түрлі БҚ өңдеушілерді салыстыруға арналған объективті негіз құрылады;

 ISO/IEC 9294. Бағдарламалық қамтамасыздандыруға құжаттаманы өңдемен басқарудың негізгі принциптері;

 ISO 2382-XX сериясы. Ақпараттық технологиялар.

Бақылау сұрақтары:

1. Құрылымдық жол жұмысы кезінде телефонның есептiк көшiрмелерi үшін диаграмма құрастырыңыз. Есеп ҚТЖ-нің абоненттік бөлiмiмен жаздырылады және қала аралық келiссөздерде есептелген ай сайынғы абонплатаны және соманы қосады, олар куәлiк қағаздардың негізінде құрастырылады. Абонплатаның есептеп шығару үшiн тарифтардың анықтама массивы қолданылады;

2. Құрылымдық жолды қолдана отырып, темiр жол билеттерiнiң сатылымдығының диаграммасын құрастырыңыз. Билет тұтынушының сұрауы бойынша кассада жаздырылады, пойыздардың жүрiс графигi, бос орындардың бар болуы және билеттiң құны туралы мәлiметтерді алуға болады;

3. Құрылымдық жолды қолдана отырып, стипендияның берілу тiзiміне арналған диаграмма құрастырыңыз. Тiзiм студенттердiң тiзiмдерiнiң негiзінде оқу орынның бухгалтериясында жасалады және олардың оқу үлгерімі жасалады. Есептеулер үшiн стипендияның қойылған өлшемдерiн қолданылады;

4. Құрылымдық жолды қолдана отырып, тұрмыстық-коммуналды қызметiнің есептiк көшiрмесіне арналған диаграмма құрастырыңыз. Есеп бөлiмнің тұрмыстық-коммуналдығының бухгалтериясымен жаздырылады және тұратын үй, жылу, суға есептелген ай сайынғы төлеудi қосады. Есептеп шығару үшiн тұрғындар туралы коммуналдық қызмет және мәлiметтер тарифтарының анықтама массивын қолданылады;

5. Құрылымдық жолды қолдана отырып, еңбекақының берілу тiзiміне арналған диаграмманы құрастырыңыз. Тiзiм қызметкерлердің тізімімен және олардың жалақыларымен, әрбiр қызметкердің жұмыс істеген күндерінің табелiмен не ауруханада емделетін күндері, демалыс парақтары кәсiпорынның бухгалтериясында қорытынды ретінде жасалады. Есептеп шығару үшiн ауруханада емделетін күндері мен демалыстарға қойылған салық мөлшерлерiн есептеуге арналған нормативтарды қолданады.

Сабаққа дайындалуға арналған әдістемелік нұсқаулар

Әдебиеттер:

1 Покушалова, Л.В. Метод case - study как современная технология профессионально-ориентированного обучения студентов [Текст] / Л.В. Покушалова // Молодой ученый. —2011. —No5. Т.2. —С. 155-157.

2 Романов П.В. Стратегия кейс-стади в исследовании социальныхслужб//Социс,2005, No4, с 101-109.6.

3 Фливберг, Б. Кейс-стади в контексте качественно-количественнойпроблематики: Ст. из Дании] / Б. Фливберг // Социологические исследования. -2004. -No 9. -С. 15 –

4 Гагарина, Л.Г. Разработка и эксплуатация автоматизированных систем: учеб. пособие/ Л.Г. Гагарина, Д.В. Киселев, Е.Л. Федотова; ред. Л.Г. Гагарина. - М.: Форум: ИНФРА-М, 2011. - 384с. 2. Пирогов, В.Ю. Информационные системы и базы данных: организация и проектирование: учеб. пособие для вузов/ В.Ю. Пирогов. - СПб. : БХВ-Петербург, 2009. - 528 с. 3.

5 Фуфаев, Д.Э. Разработка и эксплуатация автоматизированных информационных систем : учеб. Для студ. сред. проф. образования/ Д.Э. Фуфаев, Э.В. Фуфаев. - М.: Академия, 2010. - 304 с.б)

6 Федорова, Г.Н. Информационные системы : учебник/ Г.Н. Федорова. - 2-еизд., испр. - М.: Академия, 2011. - 208 с.

Қосымша:

7 Ларман К. Применение UML и шаблонов проектирования. 2-е издание.: Пер. с англ. – М.: Издательский дом “Вильямс”, 2002. – 624 с.: ил.

8 Калянов Г.Н. CASE-технологии: Консалтинг в автоматизации бизнес-процессов. 2-е изд. перераб. и доп. - М.-Горячая линия – Телеком, 2000.-320 с.

9 Вендров А.М. Проектирование программного обеспечения экономических информационных систем. Учебник. М.: Финансы и статистика, 2000.

10 Александров, Д.В. Инструментальные средства информационного менеджмента. CASE-технологии и распределенные информационные системы : учебное пособие / .В.Александров. -М. : Финансы и статистика, 2011. -225 с. -ISBN 978-5-279-03475-8;

11 http://www.bookwebmaster.narod.ru/uml.html

12 http://wm-help.net/books-online/book/57663/57663-53.html

Зертханалық жұмыс№1

Қатынастар

Жұмыстың мақсаты:

1. Rational Rose CASЕ-құралдарын пайдаланушы интерфейсін зерделеу.

Өз бетінше дайындалуға арналған тапсырма:

1. Кеңсе тауарларының тапсырыс процесін автоматтандыруға мүмкіндік беретін қосымша модельдерін салу мысалымен танысу (ппо (кп).doc файлын қараңыз).

Жұмыстың мазмұны:

1. Бағдарламаның басты менюі бар жұмысты игеру;

2. Инструменттердің стандартты панелімен жұмысын игеру;

3. Браузер терезесімен жұмысты игеру;

4. Құралдардың арнайы панелімен жұмысын игеру.

Есеп беру мазмұы:

1. Интерфейс терезесінің әрбір компонентінің жұмысын сипаттау.

Әдістемелік нұсқаулар

Рынокта алғашқы CASE-құралдардың (Computer Aided Software Engineering) бағдарламалық өнімдерінің пайда болуы бағдарламалық инжинерияны дамытудың жаңа кезеңін білдірді, оның өзіне тән ерекшеліктері бағдарламалық жобаларды әзірлеу мерзімдерін айтарлықтай қысқарту, программистер тобының жобаны жүзеге асыруы және бағдарламалық қамтамасыз ету компоненттерін ерекшелендірудің көзбен бақылау инструменттеріне бейімдеу болып табылады.

Осы құралдарды қолданудың классикалық аймағы деректер базасының қосымшасы, әсіресе олардың арасында өздерінің концептуалды сұлбаларын әзірлеу кезінде айтарлықтай күш талап еткендері болды. Алдын ала әзірленген концептуалды сұлба негізінде бағдарламалық кодты автоматты өндіру мүмкіндіктерін қолдаудың конструкциялық болғаны соншалық, - түрлі фирмалардың екі ондықтан астам CASE-құралдарының пайда болуына түрткі болды.

CASE-технологияны дамытудың бастапқы кезеңі, түрлі фирмалар концептуалды инструменттерді көз алдына әкелудің өз жеке инструменттерін ұсынуымен сипатталды. Көбінесе сол немесе басқа CASE-құралдарды таңдауды әзірлеушілер сұлбалар мен диаграммаларды ұсыну тілінің инструментімен қолданатын нотация қарапайымдылығымен анықталды. Осы салада алғашқы стандарттардың пайда болуы жағдайды тек бір уақытқа тұрақтандырды. Алайда бағдарламалық қамтамасыз етудің өндіруші-фирмалары арасында шиеленіскен бәсекелестік CASE-құралдардан бағдарламаларды әзірлеудің объектілік-бағдарлы технологияларын жүзеге асыруды және бағдарламалау тілдерінің кең ауқымын және нақты деректер базаларын қолдауды талап етті.

Барлық CASE-құралдарын өндіруші-фирмалар арасында нақ Rational Software Coip. Компаниясы алғашқылардың бірі болып бағдарламалық жүйелердің объектілік-бағдарлы технологияларын дамытудың стратегиялық перспективалығын мойындады. Бұл компания OMG консорциумы шеңберінде көзбен модельдеу тілін бірегейлендіру инициаторы ретінде қатысты, бұл соңғы нәтижеде UML тілінің алғашқы нұсқаларының пайда болуына алып келді. Осы компания бірінші болып инструменталды объектілік-бағдарлы CASE-құралды әзірледі, онда UML тілі көзбен модельдеудің базалық нотациясы ретінде жүзеге асырылды.

CASE-құралдарын қолдануды кідіртетін және олардың бағдарламаларды батыс және отандық әзірлеушілер арасында атақтылық контрасын анықтайтын себептер арасында, бірінші кезекте, жобалардың ауқымдылығын және бағдарламаларды құру технологияларында айырмашылықты атап өткен жөн. Бір жағынан G CASE-тех-нологиялар базасында бағдарламалық жүйелерді талдау және жобалауды автоматтандыру қажеттігі, жоба жеткілікті түрде күрделі және ауқымды болып табылатын кезде ғана мойындала бастайды. Екінші жағынан ауқымды жобаларды жүзеге асыру программисттердің қолынан келеді, ал жобамен топтық жұмысты қамтамасыз ету оның құрамды бөліктерінің үйлесімділігін қамтамасыз ету үшін қосымша инструменттерді талап етеді.

Rational Rose 98/2000 CASE-құралдарының жалпы сипаттамасы

Rational Rose CASE-құралы өзінің пайда болған уақытынан бастап айтарлықтай эволюцияға түсуі мен жаңа заманғы және қуатты талдау, модельдеу және бағдарламалық жүйелерді әзірлеу инструментіне айналды. Атап айтқанда Rational Rose 98/2000-де UML тілі бағдарламаларды көзбен шолудың және әзірлеудің базалық технологиялары болды, бұл осы инструментарийдің атақтылығын және стратегиялық перспективалығын анықтады.

Rational Rose шеңберінде жүзеге асырылған мүмкіндік ауқымымен ерекшеленетін түрлі бағдарламалық инструментарийлер бар. Қазіргі кезде базалық инструмент Rational Rose 98 болып қалады, ол төрт негізгі түрлендіруде болады:

 Rational Rose 98 Enterprise Edition;

 Rational Rose 98 Professional Edition;

 Rational Rose 98 Modeler Edition;

 Rational Rose 98 для UNIX.

Осы инструментті аталған түрлендірудің біріншісі анағұрлым толық мүмкіндіктерге ие болады. Осы мүмкіндіктерден мыналарды атауға болады: 1.0 нұсқадағы UML жүзеге асыруды, бағдарламалаудың әр түрлі тілінде кодтарды өндіруді (Java, C++, VisualBasic, PowerBuilder), бағдарламалық код негізінде диаграммаларды (реинжиниринті) кері өндіру және жобалау құжатын шығару.

Келесі нұсқа Rational Rose 98 құралы болды, ол осы төрт түрлендірумен шығарылады. Бұл нұсқа MS Visual C++ стандартының бағдарламалық кодын өндіруге қосымша мүмкіндік береді, жобаны Web-жарияланымдар үшін HTML пішімінде құжаттауды қамтамасыз етеді және бағдарламаларды объектілік-бағдарлы әзірлеудің басқа инструментарийлерімен, деректер базаларымен және MS Office 2000 компоненттерімен шоғырлануын қолдайды.

Кітапты жазу моментінде нұсқалардың соңғысы Rational Rose 2000 болып табылады, оның мүмкіндігі ақпараттық технологиялық салада практикалық түрде барлық жаңа заманғы жетістіктерді жинақтайды:

 MS Visual Studio-мен 6 шоғырлану, бұған кодтар мен VB 6, Visual C++ 6, Visual J++ 6 (ATL-Microsoft Active Template Library, Web-Classes, DHTML, Data Connections) диаграммалардың тікелей және кері генерациясы деңгейінде қолдауды енгізеді;

 Орындалатын модульдермен және EXE, DLL, TLB, OCX пішім кітапханаларымен тікелей жұмыс (инжиниринг және реинжиниринг);

 MTS (Microsoft Transaction Server) және ADO (ActiveX Data Objects) технологияларын, сонымен қатар Microsoft — СОМ+ (DCOM) стратегиялық технология элементтері деңгейінде қолдау;

 CORBA 2.2-ні, CBD (Component-Based Development) қосымшаларды, IDL (Interface Definition Language) интерфейсін анықтау тілін, DDL (Data Definition Language) деректерін анықтау тілін компоненттік әзірлеу технологияларын жүзеге асырумен қоса толық қолдау;

 Java пішімі JAR кластарының тікелей және кері генерациясымен, CAB және ZIP пішімдер файлдарымен жұмыспен қоса JDK 1.2 Java-қосымшаларын әзірлеу ортасын толық қолдау.

Инструментальдық құралдың өзі тек жұмыс аспабы болып қана қоймай, практикалық түрде барлық жаңа заманғы объектілік стандарттар мен компоненттік интерфейстер үшін деректердің өз бетіндік базасы болып шыққан кезде CASE-технологияларды жүзеге асырудың мүлдем жаңа деңгейіне қол жеткізу туралы қорытынды жасау үшін, осы негізгі ерекшеліктер тізімі жеткілікті болып шығуы мүмкін.

Әрине, бір тарауда Rational Rose 2000 сияқты инструменттің мүмкіндіктерін қарастыру мүмкін емес және автор өз алдына мұндай міндет қойған жоқ. Біздің осы инструментариймен танысу мақсатымыз – жеке диаграммалар әзірлеу деңгейінде UML тілін жүзеге асырудың негізгі ерекшеліктерін көрсету. Сондықтан одан әрі Rational Rose 98-де және осыған сәйкес Rational Rose 98J/2000-де жүзеге асырылған UML тілінің канондық диаграммалар түрінде көзбен шолу модельдерін әзірлеуге қажетті негізгі ережелер мен ұсыныстар ғана сипатталады.

Rational Rose жұмыс интерфейсінің ерекшеліктері

Rational Rose CASE-құралында, көзбен бағдарламалауда белгілі ортаға ұқсас, бағдарламаның жұмыс интерфейсінде жалпы қабылданған стандарттар жүзеге асырылды. Rational Rose-ні пайдаланушының компьютеріне орнатқаннан кейін, бұл практикалық түрде тіпті жаңа бастағандардың өзінде қиындық тудырмайды, осы бағдарламаны MS Windows 95/98 ортасында қосу экранда жұмыс интерфейсінің пайда болуына алып келеді (1.1-сурет).

1.1 - сурет - Rational Rose бағдарламасы жұмыс интерфейсінің жалпы түрі

Rational Rose жұмыс интерфейсі түрлі элементтерден тұрады, олардың ішінде негізгілері:

 Бағдарламаның басты менюі;

 Диаграмма терезесі;

 Инструменттердің стандартты панелі;

 Құжаттар терезесі;

 Браузер терезесі;

 Журнал терезесі;

 Инструменттердің арнайы панелі.

Бағдарламаның басты менюі

Бағдарламаның басты менюі жалпы қабылданған стандартта орындалды және келесі түрі болады (1.2-сурет).

Менюдің жеке пункттері, олардың мақсаты өздерінің атауынан түсінікті, барлық жобаға тұтастай жататын ұқсас операцияларды біріктіреді. Меню пункттарының кейбіреулерінде жақсы таныс функциялар болады (жобаның ашылуы, диаграммалар баспасын шығару, буферге көшіру және буферден диаграммалардың түрлі элементтерін қою). Басқаларының ерекшелігі соншалық, - зерделеуге қосымша шарттарды талап етуі мүмкін (бағдарламалық код генерациясының опциялары, модельдердің үйлесімділігін тексеру, қосымша модульдерді қосу).

1.2 - сурет – Бағдарламаның басты менюінің сыртқы түрі

Құралдардың стандартты панелі

Инструменттердің стандартты панелі бағдарламаның басты менюінен төмен орналасады және келесі түрлері болады (1.3-сурет). Инструменттердің кейбіреулері қол жетерлік емес (жаңа жобада ешбір элемент болмайды). Инструменттердің стандартты панелі әзірлеушілер анағұрлым жиі орындайтын меню командаларына жылдам қол жеткізуді қамтамасыз етеді.

1.3 - сурет - Инструменттердің стандартты панелінің сыртқы түрі

Пайдаланушы осы панельдің сыртқы түрін өзінің қалауынша баптай алады. Бұл үшін Tools -> Options (Инструменттер -> Параметрлер) меню пунктін таңдау қажет және Toolbars (Инструменттер панелі) ендірмесін ашу керек. Осы тәсілмен инструменттердің түрлі батырмаларын көрсетуге немесе жасыруға, сонымен қатар олардың өлшемін өзгертуге болады.

Инструменттер панелінің сыртқы түрі таңдау арқылы ғана емес және әзірленетін диаграмма түрімен ғана емес, сондай-ақ осы диаграммалардың элементтерінің өздерін бейнелеуге арналған графиктік нотациялар таңдаумен де анықталады. Rational Rose-да осындай үш нотация әзірленген: UML, ОМТ және Booch. Әңгіме сол бір диаграмманың әр түрлі берілуі мүмкін екені туралы болады, бұл үшін View (Вид) меню пункті арқылы қалаған көріністі таңдау жеткілікті. Осы кезде ешқандай қосымша әрекет жасау талап етілмейді — диаграмма таңдап алынған нотацияға автоматты түрде түрленеді. Алайда Rational Rose-ні UML тілі контексінде қарастыра отырып, біз осы инструменттің эволюциялық аспектін бейнелейтін басқа екі нотация ерекшеліктерін назар аударусыз қалдырамыз.

Браузер терезесі. Браузер терезесі келісім бойынша инструменттердің стандартты панелінің астында жұмыс интерфейсінің сол жақ бөлігінде орналасады (1.4-сурет).

Браузер иерархиялық құрылым түрінде модельдер көрсетуді ұйымдастырады, ол навигацияны жеңілдетеді және жобада модельдің кез келген элементін табуға мүмкіндік береді. Осы кезде әзірлеуші модельге қосатын кез келген элемент браузер терезесінде бірден бейнеленеді. Осыған сәйкес элементті браузер терезесінен таңдағаннан кейін біз диаграмма терезесінде көзбен шола аламыз немесе оның ерекшелегін өзгерте аламыз. Браузер сондай-ақ модель элементтерін пакеттерге ұйымдастыруға және модельдің түрлі көріністері арасында элементтерді жылжытуға мүмкіндік береді. Браузер терезесін қалауынша жұмыс интерфейсінің басқа жеріне орналастыруға немесе мүлдем жасыруға болады, бұл үшін View (Вид) меню пунктін пайдаланып орналастыруға болады. Браузер өлшемдерін, оның сыртқы жақтау шекарасын тышқанмен жылжытып өзгертуге болады.

1.4 - сурет - Браузердің сыртқы түрі

Аспаптардың арнайы панелі. Аспаптардың арнайы панелі браузер терезесі мен диаграмма терезесі арасында жұмыс интерфейсінің ортаншы бөлігінде орналасады. Келісім бойынша модель кластарының диаграммасын салу үшін инструменттер панелі ұсынылады (1.5-сурет).

1.5 - сурет – Кластар диаграммасы үшін инструменттердің арнайы панелінің сыртқы түрі

Инструменттердің арнайы панельдерінің орналасуын панель жақтауын қажетті жерге жылжытып, өзгертуге болады. Сол немесе басқа инструментке сәйкес келетін жеке батырмаларды қосып немесе алып тастап панель құрамын да баптауға болады. Батырмалардың белгіленуін тышқан нұсқағышын кідірткеннен кейін сәйкес батырма үстінен пайда болатын қалқып шығатын сөздерден білуге болады.

Диаграмма терезесі

Диаграмма терезесі оның интерфейсінің негізгі жұмыс аймағы болып табылады, онда жоба моделінің түрлі түсініктері көзбен бақыланады. Келісім бойынша диаграмма терезесі жұмыс интерфейсінің жұмыстық бөлігінде орналасады, алайда оның орналасуы мен өлшемдерін де өзгертуге болады. Жаңа жобаны әзірлеген кезде, егер жобалар шеңбері пайдаланылмаған болса, диаграмма терезесі, модельдің ешқандай элементтері болмайтын таза облыс болып табылады (6.6-сурет).

Берілген терезеде орналасатын диаграмма атауы бағдарлама тақырыбы жолында (бағдарламаның ең жоғарғы жолы) немесе егер терезе бүкіл экран бойынша айқара ашылмаған болса диаграмма терезесі тақырыбының жолында көрсетіледі. Бір мезгілде диаграмма терезесінде бірнеше диаграмма болуы мүмкін, алайда олардың біреуі ғана белсенді бола алады. Мысалы 1.6-суретте жаю диаграммасы белсенді болып табылады, дегенмен басқа диаграммалар да болады. Диаграммалар арасында қайта қосылуды инструменттердің стандартты панелінде қажетті көріністі таңдау арқылы немесе Window (Окно) меню пункті арқылы жүзеге асыруға болады. Диаграмманың жеке түрін белсендіру кезінде инструменттердің арнайы панелінің сыртқы түрі өзгереді, ол диаграмманың нақты түріне қарай бапталады.

1.6 - сурет – Модель көріністерінің әр түрлері болатын диаграммалар терезесінің сыртқы түрі

Құжаттар терезесі. Келісім бойынша құжаттар терезесі экранда болмауы мүмкін. Бұл жағдайда ол View -> Documentation (Вид->Документация) меню пункті арқылы белсендірілген болуы мүмкін, бұдан кейін браузерден төмен пайда болады (1.7-сурет).

Өзінің атынан байқалатындай, құжаттар терезі модельді беру элементтерін құжаттауға арналған. Оған алуан түрлі ақпаратты жазуға болады, оның маңыздысы – орыс тілінде. Бұл ақпарат кейіннен комментарийге түрленеді және бағдарламалық кодтың орындалу логикасына ешқандай әсер етпейді.

Құжаттар терезесінде диаграмманың жеке ерекшеленген элементіне жататын ақпарат белсендіріледі. Осы кезде элементті немесе браузер терезесінде, немесе диаграмма терезесінде бөліп алуға болады. Диаграммаға жаңа элемент қосқан кезде (мысалы, класс), оған берілетін бос (No documentation) болып табылатын құжаттар автоматты түрде генерацияланады. Одан кейін әзірлеуші өз бетімен қажетті түсіндірме ақпаратты енгізеді, ол еске сақталады және жобамен жұмыс істеу барысында өзгеруі мүмкін.

Жұмыс интерфейсінің басқа терезелері сияқты құжат өлшемдері мен терезелердің орнын өзгертуге болады.

1.7 - сурет – Құжаттар терезесінің сыртқы түрі

Журнал терезесі. Журнал терезесі (Log) бағдарламамен жұмыс барысында түрлі қызметтік ақпаратты автоматты жазуға арналған. Журналда әзірлеуші орындайтын, модельді жаңарту, менюді және инструменттер панельдерін баптау, бағдарламалық кодты генерациялау кезінде туатын қателер туралы хабарламалар сияқты әрекеттердің уақыты және сипаты белгіленеді.

Журнал терезесі әрқашан диаграмма терезесі аймағында жұмыс интерфейсінде қатысады (1.8-сурет). Алайда ол диаграммалары бар басқа терезелермен жабылуы немесе оралған болуы мүмкін. Терезе журналын Window->Log (Терезе>Журнал) меню арқылы белсендіруге болады. Бұл жағдайда ол жұмыс интерфейсінің оң жақ аймағында басқа терезелерден жоғары бейнеленуі мүмкі. Бұл терезені толығымен жоюға болмайды, оны тек минимумдеуге болады.

1.8 - сурет – Журнал терезесінің сыртқы түрі

Rational Rose ортада жобамен жұмыстың басталуы. Rational Rose 98/98i ортасында канондық диаграммалардың барлық қарастырылған түрлерінен қызмет ету диаграммасы ғана қолдау алмайды. Жобамен жұмыс істеудің жалпы реттілігі кітапта канондық диаграммаларды қарастыру реттілігіне ұқсас. Жаңа жобаны дайындаудың бастапқы қадамы жеке модельдер немесе канондық диаграммалар салу контексінде көріністер құру болып табылады.

Жаңа жоба үшін типтік жобалар шеберін пайдалануға болады (егер ол берілген конфигурацияға орнатылған болса). Типтік жобалар шебері File-»New (Файл^Жасау) менюінен қол жетерлік. Егер шебер қол жетерлік болмаса, онда бағдарламаның диаграмманың таза терезесі бар жұмыс интерфейсі пайда болады.

Егер дайын жоба болатын болса (mdl — модель кеңеюі бар файл), онда оны FiIe->Open (Файл->Ашу) менюі арқылы одан әрі түрлендіру үшін ашуға болады. Бұл жағдайда бағдарлама іс жүзіндегі жобаны ондағы болатын барлық диаграммалармен, ерекшеліктермен және құжаттармен жүктейді.

Жобаға жүргізілген жұмыс сеансы аяқталғаннан кейін орындалған жұмысты mdl кеңеюі болатын жоба файлына сақтау қажет. Бұны File->Save (Файл->Сақтау) немесе File->Save As (Файл->Қалай сақтау керек) менюі арқылы істеуге болады. Осы кезде жоба туралы барлық ақпарат, диаграммалар мен элементтердің өзгешеліктерін қосқанда, бір файлда сақталады.

Басқа бағдарламалар сияқты Rational Rose, модельдің түрлі элементтерін беру үшін шрифттар мен түстерді таңдау сияқты ортаның жаһандық параметрлерін баптауға мүмкіндік береді. Шрифттарды реттеу Tools->Options (Инструменттер->Параметрлер) менюі арқылы жүргізіледі. Ортаның өзіне тән ерекшелігі кириллица символдарымен жұмыс істеу мүмкіндігі болып табылады. Алайда, модель элементтерін бағдарламалық код мәтінін одан әрі генерация арқылы ерекшелендіру кезінде элементтердің атаулары мен қасиеттерін бағдарламалаудың сәйкес тілімен қолдау алатын тілдің символдарымен бірден жазу керектігін байқаған жөн.

Сызық түсін өзгерту үшін Edit->Diagram Object Properties->Line Color (Түзету->Диаграмма объектісінің қасиеттері->Сызық түсі) меню пунктін пайдаланған жөн. Бұл жағдайда арнайы түс палитрасы ұсынылады, онда диаграммалардағы сызық үшін лайықты түсті таңдауға болады.

Жобамен жұмыс істеудің жалпы процесі диаграммаларға сәйкес графиктік элементтерді қосумен, осы элементтер арасында қатынастар орнатумен, оларды сипаттаумен және құжаттаумен шектеледі. Модель дұрыстығын тексеріп, оның элементтер сипаттамасының келісімділігінен кейін бағдарламалық код мәтінін таңдап алынған бағдарламалау тілінің бірінде туындатуға болады. Әрине, бұл мәтінге сәйкес бағдарламалау ортасында толық жұмыс жасауға және белгілі операциялау ортасында және есептеу платформасында жұмысқа бағдарланған бағдарламалардың орындалатын модульдерін алуға болады.

Диаграммаларға графиктік элементтерді қосу процесі көзбен бағдарламалаудың белгілі ортасында жүзеге асырылғанға ұқсас. Осы кезде диаграммаларға элементтерді абайламай қосудан сақтандыру қажет, себебі әрбір қосылатын элемент браузерге енгізіледі. Одан кейін элементті диаграммадан автоматты түрде алып тастау оны браузерден алып тастамайды және жоба моделінен қажетті емес элементті алып тастауға арналған қосымша шараларды қолдану қажет.

Бақылау сұрақтары:

1. Объектіге бағытталған программалау?

2. Объект дегеніміз не?

3. Қасиеттерге не жатады?

4. Оқиғаларға не жатады?

5. ОБП негізгі принциптері? сипаттамасы

6. Case құралдарының жіктелуі

7. Категория бағытының функциялар

8. Типті бағытының құралдары

9. Модель дегеніміз не?

10. Rational Rose құралы интерфейіс элементтері, сипаттамасы

11. Браузер қандай көрсетілімдерді қолдайды

12. Актер –дің сипаттамасы

13. Прецедент-тің сипаттамасы

14. Rational Rose –тің тағайындалуы