Практикалық жұмыс №3

Зертханалық жұмыс№3

Практикалық жумыс №3

Бағдарламаның интерфейсы

Мазмұны:

1. Үлгіге сәйкес;

2. Міндетті белгілеу;

3. Талаптар ерекшелігі;

4. Мәліметтер құрылымы;

5. Бағдарламалық қамтамасыз етудің архитектурасы;

6. Қолданушы интерфейсі;

7. Түсініктемесі бар код;

8. Тестілеу нәтижесі;

9. Бақылау сұрақтарына жауап.

Ескерту. Есептеу нәтижесі нұсқа бойынша жасалынатын қосымша үшін дайындалады.

· Бағдарлама бірнеше формадан құрылу керек (екіден кем емес).

· Бағдарламада қыстырма терезе болу керек;

· Бағдарламада бас меню болу керек;

· Бағдарламада қалып жолы және контекстік меню болуы шарт;

· Бағдарламаның студент жайлы ақпарат пен нұсқа бойынша тапсырмалары бар «Бағдарлама туралы...» диалог болуы міндетті;

Бағдарламада Dialogs компоненттер палитрасы бар диалог шақырылуы болуы керек. Мысалы менюда компонеттер шрифті, түсі, т.б. болуы мүмкін;

Барлық визуалды компоненттер үшін (жазу мен шекаралардан басқа) көмек жасалынуы керек;

· Формаларда ең аз дегенде Бейнелер редакторында жасалған екі сурет, әр жүйелік меню үшін бейнелер болуы шарт.

Бақылау сұрақтары:

1. Құрамалы және аудармалы сипаттар арасындағы айырмашылық қандай?

2. Бағдарламаны орындау барысында Visible және Enabled компонеттеріне өзгеріс енгізгенде не болады?

3. Басқа форма арқылы форманы қалай ашып, жабуға болады?

4. Басқа оқиға үшін бар өңдеушіні қалай белгілеуге болады?

Жеке тапсырмалар

1.1- кесте – Тапсырмалар

нұсқа № | Тапсырма
1 | Delphiде жасауға болатын қосымшалар терезелерінің барлық стильдерін көрсететін бағдарлама.
2 | Бағдаршам макетін жасау. Бағдаршамның түнгі режимге ауысуын қарастыру.
3 | Белгіленген уақыт мерзімінен кейін белгіленген хабарламаны беру. Таймердің тоқтап қалу мүмкіндігін қарастыру.
4 | Енгізілген сөздер ішінен ең қысқасын белгілеу. Енгізілетін сөздер санын қарастыру.
5 | Бұрыш үшін синус, косинус пен тангенсті анықтау.Бұрышты өлшеу бірліктерін таңдау мүмкіндігін қарастыру: градус немесе радиандарда.
6 | Визуалды компоненттердің түсін, терезе қалпы мен фон түсін таңдау бағдарламасы
7 | Формада фигураны бейнелеу бағдарламасы. Фигура түрін өзгерту мүмкіндігін қарастыру.
8 | Форманы түзету терезелері үшін шрифт өлшемі мен жазу түрін таңдау бағдарламасы.
9 | Таңдалған файл ішінен суретті көрсету бағдарламасы.
10 | «Жүгірмелі жол» бағдарламасы. Алаңда мәтіннін қозғалу мүмкіндігін қарастыру
11 | Компьютермен 3х3 алаңында крестиктерноликтер ойыны.
12 | Материалды нүкте L бұрышты жазықтыққа V жылдамдығымен секіреді. Әр бір соқтығысу сайын кинетикалық энергия Z есе қысқарады. Алғашқы N нүктелерінің абциссаларын табу. Нүктелер траекторияларын бейнелеу.
13 | Жеңіл атлетика бойынша жарыста ұпай мен орындарды есептейтін табло бағдарламасы. Командалар атауларын енгізу мүмкіндігін қарастыру.
14 | Калькулятор бағдарламасы.
15 | Студенттің Рейтингпарағы бойынша жалпы ұпайларды есептейтін бағдарлама.
16 | Алфавит бойынша іздеу қызметі бар қалталы телефон ақпаратшысы бағдарламасы.
17 | Тапсырыс пен тапсырыс сомасын есептейтін мәзір бағдарламасы. Мәзірдің құрамы мен бағалардың өзгертуді қарастыру.
18 | Жүріс санын есептейтін Поле Чудес бағдарламасы.
19 | Delphiде тышқан бағдаршасы формаларын көрсету бағдарламасы .
20 | Файлдарда мәтін бөлігін іздеу бағдарламасы.
21 | Берілген санды экранда бейнеленген бухгалтерлік шоттарда көрсету.

(IDE) Delphi құрастырылымының интеграцияланған ортасы бір сала шегіндегі қосымшаларды дайындау, жасау, қосу және кейінге қалдыру үшін арналған. Бұл орта өзіне түрлі құралдарды біріктіреді (бастапқы кодпен жұмыс істеу, бейнелерді түзету, мәліметтер базасына кіру мүмкіндігі). Delphiде жұмыс істегенде негізгі терезелер:

· Жоба менеджері (Project Manager) (View|Project Manager или Ctrl+Alt+F11);

· Формалар дизайнері (Form Designer) (View|Toggle Form/Unit или F12);

· Бастапқы мәтінін түзету терезесі (Editor Window) (View|Toggle Form/Unit);

· Бас меню (Alt или F10);

· Компоненттер Палитрасы;

· (ComponentPalette);

· Объектілер инспекторы (Object Inspector) (View|Object Inspector или F11).

Жоба менеджері жобаларды бір топқа жинақтауға мүмкіндік береді. Бұл бір және көпміндетті немесе DLL сияқты өзара байланысты жобалардың, сонымен қатар бірге орындалатын бағдарламалардың қызметін ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Формалар дизайнері Компонеттер палитрасынан компонеттерді тышқанмен қарапайым түрде апарып қою жолымен визуалды интерфейс құруға мүмкіндік береді.Түзету терезесі бастапқы мәтіннің модульдерін, бағдарламаларын қамтиды. Бағдарламалар коды бойынша іздеу, терезенің сол жағында орналасқан, Өткізуші арқылы жүзеге асырылады. Форма және оның компонеттері үшін мәндерді белгілеу Объектілер инспекторында жасалады. Ол екі қосымша беттен тұрады (сипат және оқиға) және ағымдағы белгіленген компонентті үшін сипкт мәндерін өзгертуге мүмкіндік береді.

File|New Application таңдау керек. Осыдан кейін жобаны (яғни бағдарлама не кітапхана жасау үшін қажетті барлық файлдарды) жеке каталогта сақтап қалған жөн. Сонда келесі кеңейтілудегі файлдар жасалынады:

· DPR – «Басты» бағдарламаны қамтитын жобаның негізгі файлы;

· RES – жоба ресурстарының екілік файлы;

· CFG – жоба үшін компилятор опцияларының мәтіндік файлы;

· DOF – жоба ортасы опцияларының мәтіндік файлы;

· DPR – жобаның басты файлы;

PAS – модульдің бастапқы мәтінінің файлы;

DFM – форма файлы;

· DCU – модулдің компилирланған файлы.

Бағдарлама жобаның негізгі файлынан (.DPR) және әр форма үшін кодтары бар модульдерден (unit) құралған. Әр модуль өзінің жеке файлында сақтаулы (.PAS), компилирланған модульдердің DCU кеңейтілуі болады. (.DFM) формасындағы файл әрбір форма үшін жасалынып, құрамындағы форма мен компонеттердің екілік көрсетілімін қамтиды. .DPR жоба файлы және .PAS. модулінен басқа файлдарды түзетудің қажеттілігі жоқ.

Delphi визуалды компонеттерімен жұмыс.

Delphiдағы Формалар дизайнері түсінікті және қолдануда қарапайым, бар болғаны алғашқы кезде бос форманы Компонеттер палитрасынан түрлі объектілермен толтыру жеткілікті. Ол үшін Палитрадағы қажет элементті белгілеп, тышқанды форманың қажет жерінен сырт ету керек (немесе мөлшерін белгілеу үшін тышқанмен созу керек). Тышқан көмегімен формада орналасқан объектіні қозғалтып, мөлшерін өзгертуге болады. «Визуалды емес» (бағдарламаны орындау кезінде көрінбейтін) компонеттер өзгермейтін пиктограмма түрінде болып, форманың кезкелген жерінде орналаса алады. Визуалды компонеттер кітапханасы (Visual Component Library, VCL) құрастырушыға өзіндік қосымшаларды жасау үшін «кірпіштер» ұсынып, Delphiдің негізі болып табылады.

Компонеттер палитрасы келесі қосымша беттерден тұрады (олардың тек негізгілеріне тоқталып кетейік):

· Standard (Стандартты) – бұл беттегі компонеттердің көбісі Windows басқарудың экрандық элементтерінің аналогтары болып табылады: батырмалар, жазулар, енгізу алаңдары, тізімдер, меню, айналдыру жолақтары және т.б.;

· Additional (Қосымша) – графика, кесте, тізім, ағаш және диаграммалармен жұмыс ісетуге арналған күрделі компоненттер;

· Win32 (Windows кеңейтілген компонеттері) – Win32 APIге қосылған компоненттерінен тұрады: бетбелгі панельдері, кеңейтілген мәтіндік түзетуші, қалып жолы және т.б.;

· System (Жүйелік) – таймер, DDE, OLE сияқты жүйелік файлдарға кіру үшін қажетті компонеттерден тұрады;

· Dialogs (Диалогтар) –Windows жүйелік диалогтары: файлдарды ашу және жабу, принтерді таңдау және орнықтыру, түс пен шрифтті таңдау, іздеу мен алмастыру терезелері;

Формаға компонетті тек компоненттер палитрасынан ғана емес, сонымен қатар компоненттер тізімінен (View|Component List) қосуға болады.

Delphi түсінігінде компоненттер (component), бұл өзара ісәрекетті бағдарламамен қоса, жобалаудың визуалды ортасы (Формалар Дизайнері) көмегімен жүргізуге болатын сынып. Компонент «өз ішіндегі зат» болып табылады, ол өзіне қатынауға қасиеттер (property) арқылы ұсынады және қолданушы немесе жүйе әрекетіне өңдеупроцедураларын қосуға мүмкіндік береді. Форма да компонент болып табылады.

Delphiда графикалық интерфейстің жасалуы қажетті компонеттерге толыққан форма және олар арасында өзара әрекетті баптауын жасауға тіреледі. Ол келесінің көмегімен іске асырылады:

· компонеттер қасиеттерінің мәндерін өзгерту;

· жағдайларға дұрыс жауап беруді жазу.

Олардың негізгі компонеттері мен қасиеттерін қарастырайық:

· TMainMenu (Бас Меню) – форманың басты менюі болып, «көрінбейтін» компонеттентке жатады. Менюді жасау үшін TMainMenu–ді басты формаға қойып, Меню дизайнерін (тышқанды екі сырт етіп не Объектілер Инспекторында Items қасиетін таңдап ) іске өқосуға болады;

· TPopupMenu (Қалқымалы меню) – объектінің үстінен тышқанның оң жақ батырмасын басу нәтижесінде пайда болатын контекстік менюді жасауға мүмкіндік береді;

· TLabel (Таңба) – әдетте бағдарламамен жұмыс істегенде өзгермейтін экранда мәтінді көрсету үшін қолданылады;

· TEdit (Енгізу алаңы) – мәтіннің бір жолақты фрагментін көрсету және түзету үшін қолданылады;

· TButton (Батырма) – бағдарламының орындалуы уақытында батырманы басып қандай-да бір іс-әрекетті орындауға мүмкіндік береді. Батырманы формаға қойып, оны екі рет сыртқанда (не Объектілер Инспекторынан Events|OnClick-ті таңдап) батырманы басудың өңдеуші кодын қосуға болады;

· TCheckBox (Жалауша) – түрлі опцияларды қосып/өшіруге мүмкіндік береді;

· TRadioButton (Радиобатырма) – (TradioGroup көмегімен бірге топтастырылған) қол жетімді опциялардың ішінен тек біреуін таңдауға мүмкіндік береді;

· TListBox (Тізім) – айналдырылатын элементтер тізімін көрсету үшін қажет;

· TComboBox (Түзетілетін тізім) – көбіне біріктірілген TListBox пен Tedit-ке ұқсайды. ComboBox-тың бірнеше типі бар, бірақ ең тамылалысы түсіп шығатын (drop-down) тізімі. Түзетілетін мәтіннің Типі (не стилі) Style қасиетімен қойылады;

· TTimer (Таймер) – Interval қасиетінде көрсетілген уақыт аралығы арқылы OnTimer оқиғасы шақырылады. Уақыт аралығы 1-ден 65535 миллисекундқа дейін болуы мүмкін. Таймерді іске қосу үшін оның Enabled қасиетін «шындық»-қа орнату керек;

· TShape (Фигура) – формада қарапайым графикалық примитивтерді көрсету үшін қолданылады: шеңбер, квадрат, эллипс және т.б. Фигура типі Shape қасиеті арқылы анықталынады;

· TStatusBar (Қалып жолы) – бағдарламаның қалып жолы еске түсіруді және басқа да ақпаратты көрсетеді.

· Компонеттердің «табиғаты», яғни ішкі құрылымына байланысты компонеттердің бірнеше қасиеттер типтері:

· Қарапайым қасиеттер – бұл сандар мен жолдар болып табылатын мәндер;

· Аталынатын қасиеттер алдын ала анықталған, True не False мәндерін қабылдай алатын, boolean типті қасиеттері сияқты мәндерін қабылдай алады;

· Құрама қасиеттер – бұл тіркелеген мәндер мен қасиеттерді қабылдайтындар. Объектілер инспекторы оларды ағаш формасында көрсетеді. Мұндай қасиеттердің екі түрі бар: (төртбұрышты жақшада көрсетілетін) көбейтінділер және (Font қасиеті сияқты түрлі мәндер типтерінен тұратын) комбинирланған мәндер.

Кейбір қасиеттер өз мәндерін өзгерту үшін диалогтық терезені шақыру мүмкіндіне ие. Ол үшін инспектор жолағындағы аталған қасиетті көрсететін, үш нүктелі батырманы шерту керк.

Delphi жобаны жасау (Инспектор көмегімен Формалар Дизайнері) режимінде де, бағдарламаны жасау (бағдарлама кодында мәндерді белгілеу) режимінде де компонеттер қасиеттерін оңай басқаруға мүмкіндік береді.

Көптеген визуалды компонеттерге түс, шрифт, экрандағы орналасу, мәтін сияқты бірдей қасиеттер тән:

· Enabled – жұмыс істеу үшін компонеттің «қолжетімдігін» анықтайтын логикалық жалауша. Қолжетімсіз компонеттер (Enabled қасиеті false-қа тең) әдетте сұр түске боялып тұрады;

· Visible – бағдарламаның орындалуы кезінде компонеттің «көрінушілігін» анықтайтын логикалық жалауша.;

· Constraints – компонеттердің максималды және минималды үлкендігін анықтайтын құрама қасиет. Үлкендігін өзгерткенде ол осы параментрлерімен шектеледі;

· Anchors – объектінің ата-компонетіне «байланыстылығын» көрсететін жалаушаларды белгілейтін құрама қасиет. Егер, формадағы жазудың бұл қасиеті [akTop,akLeft] мәніне ие болса, онда форманың үлкендігін өзгерткенде белгі терезенің оң жақ, жоғарғы бұрышында қалады. Егер, бұл қасиетті [akLeft,akRight]-ке тең деп көрсетсе, онда жазу терезенің үлкендігін өзгерту барысында созылады;

· Align – компонеттің ата-компонетіне қатысты түзетілуі;

· Width, Height – компонеттің пиксельдардағы Ұзындығы мен Ені;

· Color – компонент боялатын түс;

· Font – берілген компонент қай шрифтте болатынын көрсететін құрама қасиет. Оған жазу, размер және түс сияқты қасиеттер кіреді;

· Cursor – компонент үшін курсор пішінін таңдауға мүмкіндік беретін атаулы қасиет;

· Name – компонент үшін айнымалы есімі. Әдетте ол бағдарламада қлданылып, компоненттің тип атауы мен ағымдағы нөмірінен құрылады, мысалы: Label1, Label2, белгі үшін TLabel және т.б.;

· Caption – компонентте көрсетілетін мәтіндік жол. TEdit объектісі үшін Text қасиетін, ал Tmemo мен TRichEdit компоненттері үшін (көпжолақты және кеңейтілген редауторлар) – Lines-ты қолдану керек.;

· Items – компоненттер үшін, қандай-да бір тізімі бар, элементтер коллекециясын белгілейді (мысалы TlistBox не TComboBox);

· Hint, ShowHint – еске түсіруді көрсету керек па, жоқ па екендігін көрсететін мәтін мен логикалық жалауша.

Қасиеттен басқа кез-келген компонент өзі жауап бере алатын оқиғалар жиынымен сипатталады. Оқиға деп қолданушының іс-әрекетін түсіну қажет: тышқан не батырмаларды шерту, курсордың орнын ауыстыру. Объектілердің өздері де әрекет ете алады: комполнентті жасау немесе іске қосу, құрамын өзгерту, т.б. Қосымшаларды бағдарламалау түп негізінде осы оқиғаларды өңдеушілерді жазуға бағдарланған. Осы қасиеттерді атауға келісім жасалынған, мысалы OnDblClick тышқанды екі ретшертуге, OnKeyUp басылған батырма босатылған кездегі оқиғаға сәйкес келеді. Өңдеушіні (event handler) белгілеу Объектілер инспекторында қажетті оқиғаны таңдау арқылы іске асырылады, бұл кезде Delphi сәйкес өңдеуші-процедураға автоматты түрде тақырыпты қосады.

Delphi-ді зерттеуге көмектесетін қарапайым қосымшаны қадамдап жасаудың үлгісі берілген. Код мысалдарында үндемеу бойынша (мысалы TLabel үшін Label1) жасалынған идентификаторлар есімдері қолданылады. Қосымша көмекті Delphi анықтамасында (F1 батырмасы) алуға болады.

Delphi-ді қосып, өзіңіздің жаңа қосымшаңызды жасаңыз (File|New Application).

1. Үндемеу бойынша жасалынған Form1 формасы үшін келесі қасиеттерді белгілеңіз:

Caption – ‘Тест-Қосымша’ (форма терезелеріне тақырыпты белгілейді), Width – 300, Height – 200

2. Формаға TMainMenu менюін қойыңыз. Меню Дизайнерін іске қосып, менюдің келесі пункттерін қосыңыз (TMenuItem компоненттері):

Caption қасиетінде ‘&Файл’ (Alt+<батырма> көмегімен менюдің элементіне тез енуді амперсанд қамтамасыз етеді);

Caption – ‘&Выбор цвета…’;

Hint – ‘Изменение цвета метки’;

Caption – ‘&Выход’;

ShortCut – Alt+X;

Hint – ‘Выход из приложения’.

‘&Помощь’

Caption – ‘&О Программе…’;

ShortCut – F1;

Hint – ‘Справка о программе’.

3. Формаға TStatusBar (Win32 бетбелгісі) компонентін қосыңыз. True-да AutoHint қасиетін өзгертіңіз – бұл ағымдағы белгіленген компонент үшін қалып жолында еске түсірулерді көрсетуге мүмкіндік береді.

4. Менюдан жаңа диалог қосыңыз File|New…|Dialogs|Standard Dialog. Оның атауын (Caption) ‘О Программе’-да өзгертіңіз. Одан ‘Cancel’ батырмасын алып тастаңыз (Del көмегімен) және сол жаққа қарай ‘Ok’ батырмасын жылжытыңыз. Timage суретін қосып, онда өз файлыңызды (на выбор) көрсетіңіз, Picture қасиетінде.

5. Диалогқа бағдарлама сипаттамасы бар бірнеше (TLabel) белгілерін қойыңыз да, оларды мәтінді (Caption), түзтілуді (Alignment) және шрифт қасиетін (Font) талғамыңыз бойынша өзгертіңіз.

Енді диалогты ашу үшін кодты қосу керек. Мысалы диалог айнымалысы OKBottomDlg деп аталған. (Unit1) басты формасының модуліне ӨТкізуші арқылы қайта қосылып, диалог модулінің қосылуын қосыңыз (File|Use Unit…|Unit2). Менюді таңдауды өңдеу процедурасын қосу үшін бас менюдің сәйкес элементінен (‘О Программе…’) шерту керек не Инспеторда өңдеушіні OnClick ып, келесілерді енгізу қажет:

OKBottomDlg.ShowModal; {Диалогты ашу}

7. ‘Выход’ меню элементі үшін өңдеушіні енгізіңіз:

Close; {Закрытие формы}

8. Бағдарламаны қосып көру үшін Run|Run не F9-ды басыңыз.

9. Басты формаға итүсті таңдау диалогын қосыңыз (Dialogs қосымша бетінде TColorDialog).

10. Оған Жазу (TLabel) ‘Цветная метка’ компонентін қойыңыз.

11. OnDblClick компонентіне екілік шертудің өңдеушісін қосыңыз:

Application.MessageBox('Түсті бастапқысына қайтарамыз!', 'Сброс!', MB_OK);

With Label1 do {Форма белгісімен жұмыс істейміз}

Font.Color := clBlack; {Жазу үшін түс қоямыз}

12. Меню элементін қайталайтын батырманы қосыңыз. Батырмаға келесі қасиеттерді беріңіз:

Caption – ‘Выбор цвета…’,

ShowHint – True,

Hint – ‘Мені бас!|Белгі түсін өзгерту’ (Символ ‘|’ белгісі компонент үшін қысқа және ұзын жолдар түріндегі көмекті қоюға мүмкіндік береді.

13. Элементжәне батырма үшін кодты қайталамау үшін басты менюға түсті таңдау процедурасын енгіземіз. Tform сыныбына, жабық класс (Private Declarations) аумағына процедура хабарламасын қоямыз: procedure ChangeColor;

және астында процедура денесін қосамыз:

procedure TForm1.ChangeColor;

begin

{Егер қолданушы түсті таңдаса}

if ColorDialog1.Execute then

with Label1 do {Работаем с меткой формы}

Font.Color := ColorDialog1.Color; {Диалогтан түсті таңдаймыз}

end;

14. Енді меню элементі мен батырмасы үшін OnClick өңдеушілеріне ChangeColor шақыруларын қосамыз:

ChangeColor;

15. Жобаны бөлек каталогта сақтап (File|Save Project As) бағдарламаны қосыңыз.

Сабаққа дайындалуға арналған әдістемелік нұсқаулар

Әдебиеттер:

1 Покушалова, Л.В. Метод case - study как современная технология профессионально-ориентированного обучения студентов [Текст] / Л.В. Покушалова // Молодой ученый. —2011. —No5. Т.2. —С. 155-157.

2 Романов П.В. Стратегия кейс-стади в исследовании социальныхслужб//Социс,2005, No4, с 101-109.6.

3 Фливберг, Б. Кейс-стади в контексте качественно-количественнойпроблематики: Ст. из Дании] / Б. Фливберг // Социологические исследования. -2004. -No 9. -С. 15 –

4 Гагарина, Л.Г. Разработка и эксплуатация автоматизированных систем: учеб. пособие/ Л.Г. Гагарина, Д.В. Киселев, Е.Л. Федотова; ред. Л.Г. Гагарина. - М.: Форум: ИНФРА-М, 2011. - 384с. 2. Пирогов, В.Ю. Информационные системы и базы данных: организация и проектирование: учеб. пособие для вузов/ В.Ю. Пирогов. - СПб. : БХВ-Петербург, 2009. - 528 с. 3.

5 Фуфаев, Д.Э. Разработка и эксплуатация автоматизированных информационных систем : учеб. Для студ. сред. проф. образования/ Д.Э. Фуфаев, Э.В. Фуфаев. - М.: Академия, 2010. - 304 с.б)

6 Федорова, Г.Н. Информационные системы : учебник/ Г.Н. Федорова. - 2-еизд., испр. - М.: Академия, 2011. - 208 с.

Қосымша:

7 Ларман К. Применение UML и шаблонов проектирования. 2-е издание.: Пер. с англ. – М.: Издательский дом “Вильямс”, 2002. – 624 с.: ил.

8 Калянов Г.Н. CASE-технологии: Консалтинг в автоматизации бизнес-процессов. 2-е изд. перераб. и доп. - М.-Горячая линия – Телеком, 2000.-320 с.

9 Вендров А.М. Проектирование программного обеспечения экономических информационных систем. Учебник. М.: Финансы и статистика, 2000.

10 Александров, Д.В. Инструментальные средства информационного менеджмента. CASE-технологии и распределенные информационные системы : учебное пособие / .В.Александров. -М. : Финансы и статистика, 2011. -225 с. -ISBN 978-5-279-03475-8;

11 http://www.bookwebmaster.narod.ru/uml.html

12 http://wm-help.net/books-online/book/57663/57663-53.html

Зертханалық жұмыс №3

Класс диаграмманы құру

Стандартты құралдар тақтасы(Standard) келесі келесі негізгі батырмаларды мазмұндайды:

– жаңа модельді құру;

– бар модельді ашу;

– құрастырылған модельді сақтау;

– модельдің көшірмесін жасау;

– модельді баспаға шығару;

– масштабтау.

Прецеденттер диаграммасының арнайы құралдар тақтасы (Toolbox) келесі батырмаларды мазмұндайды:

| – Actor –актерді (субъекта) құру;
| – Use Case–қолдану (аспект) вариантаны құру;
| – Unidirectional Association (бір бағыты ассоциация) – субъектілер мен аспектілердің ассоциациясын құру;
| – Generalization – жалпылау жасау.

Прецеденттер мен актерлер (субъектілер) UML тілінде үшін байланыстардың бірнеше түрлерін ажыратады:

ü коммуникациялар байланысын (communication)

ü қосу байланысын (include),

ü кеңейту байланысын (extend)

ü жалпылау (generalization).

Коммуникация (communication) байланысы – бір субъектіден немесе аспектіден басқаға бағытталған өзара байлынысы ретіндегі бір бағыты ассоциация. Бағыты коммуникацияны кім басқаратынын көрсетеді (субъект немесе аспект). (сур. 1).

Сур. 1

Жалпылау байланысы (generalization) – бірнеше актерлерде жалпы ерекшеліктері бар екенің көрсетеді. Мысалы, клиенттер корпаративті және жеке болуы мүмкін. (сур. 2)

Сур. 2

Қосу байланысы (include) - жүйенің қандай да бір қалыпының фрагменті бірден астам прецедентте қайталанатын болған кезде қолданады. Байланыс бағыты базалық прецеденттен қолданылатын прецедентке қарай көрсетіледі. Қосу байланысын құру үшін Dependency or instantiates батырмасы қолданылады, содан кейін контекстік менюден Dependency Specification терезесінде Stereotype – include опциясы таңдап алынады.

Кеңейту байланысы (extend) – келсіде пайдаланылады:

· Жүйенің қалыпты жағдайында өзгерістерде

· тек анықталған шарттарда іске қосылатын режимдерде

· актер таңдауымен іске қосылатын альтернативті ағындарда

Кеңейтк байланысын құру үшін Dependency or instantiates батырмасы қолданылады, содан кейін контекстік менюден Dependency Specification терезесінде Stereotype – extend опциясы таңдап алынады.

Бақылау сұрақтары:

1. Объектіге бағытталған программалау?

2. Объект дегеніміз не?

3. Қасиеттерге не жатады?

4. Оқиғаларға не жатады?

5. ОБП негізгі принциптері? сипаттамасы

6. Case құралдарының жіктелуі

7. Категория бағытының функциялар

8. Типті бағытының құралдары

9. Модель дегеніміз не?

10. Rational Rose құралы интерфейіс элементтері, сипаттамасы

11. Браузер қандай көрсетілімдерді қолдайды

12. Актер –дің сипаттамасы

13. Прецедент-тің сипаттамасы

14. Rational Rose –тің тағайындалуы

15. Байланыстың түрлері? Сипаттамасы

16. Стандартты құралдар тақтасының мазмұндайтын батырмалары

Тапсырма 1. Қойма сақтау жүйенің жобасын құрастырындар

Тапсырма 2. Өнім шығаратын кәсіпорын жүйесінің жобасын құрастырындар