1

Қазақстан Республикасы білім және ғылым Министрлігі

А. Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті

Электроника және есептеуіш техника кафедрасы

А.Ш.Бегалин

ЕСЕПТЕУІШ ЖҮЙЕЛЕРДІҢ АРХИТЕКТУРАСЫ

050602 – Информатика мамандығы бойынша студенттерге арналған оқу-әдістемелік құрал

Қостанай, 2011

ББК 32.973.2-04

Б37

Құрастырған:

А.Ш. Бегалин, Электроника және есептеуіш техника құжырасының аға оқутышысы

Пікір жазғандар:

Г. Павелко, п.ғ.к, Информатика кафедрасының менгерушісі, ҚМПИ.

Калакова Г.К., А.Байтұрсынов ат. ҚМУ «Электроника және ЕТ» кафедрасының аға оқытушы

Исмаилов А.О., А.Байтұрсынов ат. ҚМУ, «Бағдарламалық камтамасыз ету» кафедрасының. т.ғ.к., аға оқытушы

Бегалин А.Ш.

Б 37 Есептеуіш жүйелердің архитектурасы. Оқу-әдістемелік құрал.-Қостанай: А.Байтұрсынов атындағы ҚМУ, 2011.- 153.

Осы Оқу-әдістемелік құралға кіреді: дәрістердің конспектер, Зертханалық жұмыстардың орындалуына әдістемелік нұсқаулар, бақылау сұрақтары, емтиханға дайындау тесттер.

050704 – Есептеуіш техника және бағдарлама қамтамасыз ету мамандығы бойынша оқитын студенттерге арналады.

.

ББК 32.973.2-04

А Байтұрсынов атындағы ҚМУ Оқұ-Әдістемелік кеңесімен бекітілген, __.___.201_ ж. № __ хаттамасы.

© А.Байтұрсынов ат. Қостанай

мемлекеттік университеті

Мазмұны

Лекциялардың конспектері 5

Тақырып 1. Компьютерлердің классификациясы.. 5

Тақырып 2. BIOS аналық плата және чипсеттер. 6

Тақырып 3. Аналық тақша. 10

Тақырып 4. Қазіргі оперативті жадтың теориялық негіздері 12

Тақырып 5. Энергияға жүйесіне тәуелсіз жад. 19

Тақырып 6. Принтер және сканерлер. 22

Тақырып 7. Дисплейлік адаптерлер. 26

Тақырып 8. НЖМД.. 34

Тақырып 9. НГМД. 36

Тақырып 10. Оптикалық жинақтағыштар. 38

Тақырып 11. ДК видеожүйесі 41

Тақырып 12. Пернетақта. 47

Тақырып 13. Тышқан. 50

Тақырып 14. Жүйелік блоктің қоректену модулі 52

Практикалық жұмыстардың жоспарлары.. 61

Тақырып 1. Жүйелік тақшаның архитектурасы.. 61

Тақырып 2. Аппараттық үзілімдер. 61

Тақырып 3. Компьютердің функцианалдануы.. 62

Тақырып 4. Статикалық жады.. 62

Тақырып 5. Дисплейлық адаптерлер. 63

Тақырып 6. Принтерлер. 63

Тақырып 7. Бағдарламалардың периферийлік құрылғылармен қарым-қатынасы 64

Тақырып 8. Ноутбуктар. 64

Тақырып 9. Сымсыз құрылғылар. 65

Тақырып 10. Мониторлардың перспективті технологиялары.. 65

Тақырып 11. Аудиожүйе. 66

Тақырып 12. Дыбыстық карта. 66

Тақырып 13. Әртүрлі фирмалардың қаттты дискілері 67

Тақырып 14. HD-DVD, Blu-ray Disc, VMD заманауи оптикалық дискілер және голографикалық жазба. 67

Тақырып 15. Цифрлық фотоаппараттар және бейнекамералар. TV-тюнерлер. 68

Зертханалық жұмыстардың орындалуына әдістемелік нұсқаулар. 69

Зертханалық жұмыс №1. 69

Зертханалық жұмыс №2. 73

Зертханалық жұмыс №3. 76

Зертханалық жұмыс №4. 77

Зертханалық жұмыс №5. 78

Зертханалық жұмыс №6. 83

Зертханалық жұмыс №7. 86

Зертханалық жұмыс №8. 87

Зертханалық жұмыс №9. 93

Зертханалық жұмыс №10. 96

Зертханалық жұмыс №11. 102

Зертханалық жұмыс №12. 106

Зертханалық жұмыс №13. 109

Зертханалық жұмыс №14. 116

Зертханалық жұмыс №15. 120

Емтиханға дайындау тесттер. 132

Қолданылатын әдебиеттер тізімі 162

# Дәрістердің конспектері

## Тақырып 1. Компьютерлердің классификациясы

Мақсат: дербес компьютердің контрукциясын және компьютерлердің классификациясын қарастыру.

Жоспар:

1. Компьютерлік техниканың классификациясы.

2. Дербес компьютердің контрукциясы.

3. Жүйелік pecypстар.

4. Plug - and - Play (PnP) жүйелері.

1. Компьютерлік техниканың классификациясы.

Компьютер – берілген бағдарлама бойынша, операциялары анық, жүйелі түрде орындау мүмкіншілігі бар құрылғы. «Компьютер» ұғымы, электронды есептеуіш машинаға» (ЭЕМ) қарағанда кең, сондықтан соңғы айқын акцент есептеулерге негізделеді.

Компьютерлік техниканың әртүрлі классификациясы бар:

· даму кезеңдері бойынша (ұрпақтарға);

· архитектура бойынша;

· эксплутация шарттары бойынша;

· процессорлардың саны бойынша;

· тұтыну қасиеттері бойынша және т.с.с. ;

2. Дербес компьютердің контрукциясы.

Классикалық түрде ДК орындалуы, пернетақта, видеомонитор және барлық шеткі құрылғылар қосылатын жүйелік блоктан тұрады. Жүйелік блокта (1-сурет) жүйелік плата (System Board немесе MotherBoard - аналық плата) орналасқан, онда компьютердің орталық компоненттері орнатылған: процессор, оперативті жад, көмекші схемалар және кеңейту платасын орнатуға болатын щелелі разъем слоттар. Жүйелік блоктың корпусында диск жинақтағыштар және басқа үш және бес дюйм форматты шеткі құрылғыларды орнатуға арналған және сонымен қатар, қоректену блогі бар (Bay) бөліктері болады. Корпустың артқы қабырғасында пернетақта және басқа шеткі құрылғылар үшін арналған разъем тесік бар, сонымен қатар кеңейту платасында орнатылған щелелі тілік арқылы, корпустан сыртқы разъем шығады. Плата(карта) кеңейтулер өлкелі баспа разъемдан тұрады, олар енгізу/шығару шиналар слоталарымен және корпуста платаны бекітіп қоятын металл тұтқамен қосылады. Бұл тұтқада сыртқы разъемдар орнатылуы мүмкін.

3. Жүйелік pecypcтар.

Жүйелік ресурстарға коммyникaциялық арналар, шинаның көмегімен ақпарат алмасу үшін кoмпьютep түйіндерде қолданылатын aдpecтер және cиrнaлдар. Әдетте жүйелік ресурстың астарында түсінеді:

- Кеңістікте адрестерді бірыңғай тарату жүйесі оперативті жад арасында, шеткі адаптерлер қызмет жадпен, тұрақты жадпен және кеңейтілген оперативті жадпен;

- (IRQ) үзіліс сауалдардың арналары;

- (DMA) жадына тура рұқсат арналары;

- Енгізу/шығару порттарының aдpecтері.

Бұл pecypcтардың барлығы кoмпьютep әртүрлі кoмпoнeнттерінде дұрыс жұмыстары үшін қажет.

4. Plug - and - Play (PnP) жүйелері.

Plug - and - Play (PnP) жүйелері - қазіргі тexнoлoгияда жүйелік ресурстарды тарату peвoлюциясына әкелді. Алғаш рет олар ресурстар нарығында 1995 жылы пайда болды және көбіне жаңа жүйелерде бұл технологияның артықшылығы қолданады. Бұрын әрбір жаңа құрылғыны қосарда ДК пайдаланушы " дeбpи " ауыстырып қосқыштар және ұстатқыштар керек, aл нәтижесі көбінесе жүйелік ресуртардың конфликтісі және жұмыс істемейтін плaталар болды.

Plug - and - Play толығымен жаңа тexнoлoгия болып табылмайды, оның мүмкіншіліктері MCA және EISA сияқты шиналарда орындалады, бірақта көп кoмпьютepлерде басқа шиналар қолданылады. Қазір Plug - and - Play cпeцификaциясы ISA, PCI, SCSI, IDE, SATA және PCMCIA cтaндapттарында қолданады.

Бұл принциптің орындалуы схемотехникалық шешімдермен ғана емес, мынадай компонеттерді өңдеумен де байланысты:

- Plug - and - Play аппараттық құралдары;

- Plug-and-Play BIOS;

- Plug - and – Play оперциялық жүйелері.

Бұл кoмпoнeнттер Plug - and - Play cтaндapтын ұстау керек, яғни берілген міндеттермен қанағаттандыру керек.

Аппараттық құралдар астарында кoмпьютepлер сияқты, плата адаптерлері де түсінеді. PIug - and - PIay компьютepінде шинаның ISA ("мұра" деп аталатын) ескі адаптерлін қолдануға болады. бірақ, автоматты конфигурация көрсететін артықшылығы енді болмайды.

Plug-and-Play адаптерінің платасы BIOS жүйесіне және oпepaциялық жүйеге (OЖ) қажет pecypcтар туралы ақпарат береді. Осыдан кейін адаптер платсы автоматты түрде осы ресурстарда бапталады.

Әдибиет: 1, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. Компьютер нені ұсынады?

2. Компьютерлік техниканың қандай классификациясы бар?

3. Классикалық түрде ДК неден тұрады?

4. Жүйелік ресурстарға не жатады?

5. Plug - and - Play технологиясы жұмыс принципі қандай?

## Тақырып 2. BIOS аналық плата және чипсеттер

Мақсат: функциялар, чипсет тағайындау және BIOS қарастыру.

Жоспар:

1. Солтүстік және оңтүстік чипсет мостлері.

2. BIOS микросхемасы және оның конфигурациясы.

1. Солтүстік және оңтүстік чипсет мостлері

Чипсет нақты аудармасында (chipset) «микросхемалар жинағы» дегенді білдіреді. Чипсетті, сонымен қатар жүйелік логиканың жинағы деп те атайды, бұл бір немесе екі микросхема, арналғандар процессор, жад, енгізуді/шығару порттары және компьютерды қалған компонентері арасындағы әрекеттерді ұйымдастыруға арналған. Компьютерлік техниканың дамуы, ПК бөлек элементтері арасындағы әрекеттерді ыңғайлы болуы үшін ұйымдастыруға арналған. Тек қана i486 процессорының пайда болуы, бөлек микросхемалар бір-екі үлкен микросхемаларды біріктірді, және оны чипсет деп атады.

PCI шинасын жасаумен чиптсеттіңи бөлек микросхемалары - мостлер деп атады, осыдан мынадай терминдер пайда болды: чипсеттің солтүстік мості (North Bridge) және оңтүстік мості (South Bridge), солтүстік мост процессормен қосылады, ал оңтүстік мостм - солтүстікпен. –Кейбір жағдайларда өндірушілер солтүстік және оңтүстік мостді бір микросхемаға біріктіреді, және сондай шешімді бірчипті деп атайды, ал егер екі микросхема, онда ол екімостлі схема.

Чипсеттің солтүстік мості жад контроллерінде дәстүрлі қосылған (AMD64 архитектуралы процессорларға арналған чипсеттерден басқа), графикалық шинаның контроллері (AGP немесе PCI Express x16), оңтүстік мостмен әрекеттесу интерфейсі және процессормен әрекеттесу интерфейсі. Кейбір жағдайларда чипсеттің солтүстік мості интерфейске сәйкес келетін кеңейту картасымен әрекеттесуді ұйымдастыру үшін қосымша сызықтар PCI Express x1 тұруы мүмкін.

Чипсеттің оңтүстік мостіне енгізу-шығару құрылғыларымен әрекеттесу ұйымдастыру функциясы жүктеледі. Оңтүстік мост қатты диск контроллері (SATA және/немесе PATA), USB-контроллер, желілік контроллері (тек қана МАС-деңгейлі), РСІ-шина контроллері және РСІ-Express-шиналар, үзіліс контроллері және DMA-контроллері. Сонымен қатар оңтүстік мостге әдетте дыбыстық контроллер кірістіріледі, және мұндай жағдайда сыртқы чипсетке кодектің микросхемасы керек. Сонымен қатар, оңтүстік мост аналық платада тағы екі маңызды микросхемалармен қосылады: ROM-жады BIOS микросхемасымен және Super I/O микросхемасымен, жүйелі және паралельді порттарға және флоппи – дисководқа жауап береді.

Солтүстік және оңтүстік мостлерді бір-біріне қосу үшін арнайы бөлінген шина қолданылады, және де әр түрлі өндірушілер, бұл үшін әр түрлі шинаны (әртүрлі өту қабілеттілі) қолданады:

- Intel - DMI (Direct Media Interface),

- ULi - HyperTransport ;

- VIA - V-Link;

- SiS — MuTIOL;

- ATI - HyperTransport, PCI Express ;

- NVIDIA - HyperTransport.

Чипсеттің аты солтүстік мост атымен сәйкес келеді, бірақ нақ солтүстік және оңтүстік мостлердің жиынтығын нұсқау дұрыс болып табылады, сондықтан көптеген жағдайларда бір чипсеттің солтүстік мості оңтүстік мостлердің әртүрлі нұсқаларымен сәйкес келеді.

Чипсет кез келген аналық платаның негізі болып келеді. Аналық платаның функционалдылық фактісі процессор типін қамтамасыз ететін өнімділігінің 90%-ы нақты чипсетпен анықталады, сонымен қатар шеткі құрылғыларды қосудың функционалды мүмкіншілігіне тәуелді.

Чипсетов таңдауы қазіргі таңда маңызды және егер процессорларды барлығы екі компания шығарса: Intel и AMD, онда чипсеттерді Intel, және VIA, және SiS, және NVIDIA, және ATI, және ULi өндіреді.

2. BIOS микросхемасы және оның конфигурациясы.

BIOS термині аналық платада орнатылған барлық жабдықтауды басқаруға жауап беретін бағдарламаны анықтайды, Нақты BIOS жүйелік платаның ажырамас құрастырушы келеді.

BIOS аббревиатурасы - Basic Input/Output System (енгізу/шығару базалық жүйесі). IBM PC алдыңғы жүйесінде, BIOS негізгі тағайындауымен енгізу-шығару функцияларының қамтамасыз ету операциялық жүйе интерфейсіне арналған аппаратурамен әрекеттесу, бірақ соңғы кезде оның тағайындауы және функциялары маңызды кеңейді.

BIOS басқа маңызды функциясы әрбір компьютерді қосуларынан кейін тестілеу процедурасы (POST, Power On Self Test) барлық аналық платада орнатылған жабдықтау (қосымша плата кеңейтуден басқа) болып табылады. Тестілеу процедурасына кіреді:

· электркоректенуді басқару жүйесінің жұмысқа қабілеттілігін тексеруі;

· жүйелік ресурстар және чипсет регистрлер инициализациясы;

· оперативті жадты тестілеуі;

· пернетақтаны қосуы;

· порттардың тестілеуі ;

· контроллерлердің инициализациясы, анықтама және қатты дисктердің қосуы.

Инициализация барысында және BIOS жабдықтау тестілеулері деректерді жүйе конфигурациясының ақпараттарымен салыстырады, жүйелік платада орналасқан арнайы жадта энергиятәуелділі - CMOS сақталады. CMOS чипінде деректердің сақталуы анайы батарейкамен қамтамасыз етіледі және ақпарат BIOS баптауының әрбір өзгертілуінде жаңартылып отырады. Сол себепті жад жүйелік компоненттер туралы соңғы мәліметтерді сақтайды, ағымдағы дата және уақыт, сонымен қатар, BIOS кіруге немесе операциялық жүйе жүктелуіне орнатылған парольді сақтауы мүмкін. Назар аударыңыз: қатардан шығуда, батарейкаға зақым келуі немесе өшірілуі CMOS жадындағы барлық деректер нөл болады!

IBM PC уақытымен BIOS орындайтын үшінші маңызды функция, операциялық жүйе жүктелуі болып табылады. Қазіргі BIOS, операциялық жүйенің жүктелуін тек қана иілгіш (FDD) немесе қатты (HDD) дискпен ғана емес, сонымен қатар CD-ROM, ZIP, LS-120, SCSI-контроллері т.с.с. мүмкіндік береді. Құрылғыдағы жүктелу ақпаратын оқып, BIOS программаны іздеуге кіріседі, операциялық жүйе жүктеу немесе жүктеу сауалын басқа құрылғыға береді. Жауап алғанда, жүктеу программасы оперативті жадқа орналаса бастайды, және жүйелік конфигурацияда жүктелу және операциялық жүйенің құрылғы драйверлерінде болады.

Pentium процессорының пайда болуымен, BIOS бір функцияны орындайтын болды - тұтыныушы қуат басқару, ал түрлердің – форм-фактор АТХ аналық платаның пайда болуымен және қоректену көзінің қосу және өшіру функциясы, ACPI (Advanced Configuration and Power Interface – спецификациясы, конфигурацияның ілгері жылжыған интерфейсі және тұтынушы қуатты басқару). Сонымен бірге АРМ (Advanced Power Management - ілгері жылжыған тұтынушы қуатты басқару)спецификациясы да бар. Ерекшелігі ACPI – ОЖ негізгі құралдарымен, ал АРМ – BIOS құралдарымен іске асырылады

Пайдаланушы интерфейстің әртүрлі нұсқалары және әртүрлі өндірушілерінің сыртқы ұқсастығы, BIOS жүйелік шақыруы қатал стандартталған.

BIOS программалық жабдықтамасын өңдейтін фирмалар, бүкіл тарих бойынша оның пайда болуы өте аз болған. Ең белгілі үшеуін ерекшелеуге болады: Award Software (Award BIOS), кезінде Phoenix Technologies Ltd (PhoenixBIOS қазірге дейін ноутбуктарда кездеседі), American Megatrends, Inc. (AMI BIOS) және Microid Research (MR BIOS). Дегенмен, бүгінгі күні компьютерлердің басым көпшілігінде Award Software компаниясының BIOS әртүрлі нұсқалары қолданылады.

BIOS физикалық тұрғыда энергиятәуелділгі қайта программалайтын флэш-жадта орналасады, ол аналық платаның арнайы негізге орнатылады (бұл микросхемада – BIOS үшін программалық жабдықтама өңдеуші фирмасының жарық голографиялық жапсырма бар). Компьютері қоректенуі сөнуінен кейін, бұл жадтағы ақпарат өшірілмейді және көп уақыт сақталауы мүмкін. BIOS жазбасы үшін тапсырыс бойынша ТЖҚ микросхемасын әзірлеу пайдасыз және тіпті қауіпті. Пайдасыз, өйткені аналық платаның әрбір тиражында кішкене салыстырмалық бпар, ал қауіпті себебі жаңа аналық платаның жарыққа шығуынан кейін және кең сатылым басында түзету керек қателіктер пайда болады. Эксперттер, плата сатылымынан бастап, 4-6 ай ішінде негізгі қателіктер жойылу керек деп есептейді. Бұл қателіктер жұмыспен бірге, көп пайдаланушылардың қатысуынсыз, экзотикалық жабдықтаумен пайда болады

Әдибиет: 1, бет. 12-45; 12, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. Чипсетов негізгі функциялары?

2. Чипсеттің солтүстік мостіне не кіреді?

3. Чипсеттің оңтүстік мостіне не кіреді?

4. Солтүстік және оңтүстік мостлердің байланысы үшін қандай шиналар қолданылады?

5. Чипсеттерді өндіретін белгілі фирмаларды атап шығыңыздар?

6. BIOS термині нені анықтайды?

7. BIOS қандай функцияларды орындайды?

8. POST тестінің қадымдар жүйелілігіне не кіреді?

9. CMOS жадында не сақталады?

10. BIOS микросхема өндірісімен қандай фирмалар шұғылданады?

## Тақырып 3. Аналық тақша

Мақсат: аналық тақшаның құрамы қарастыру, негізгі анықтамалар беру.

Жоспар:

1. Аналық тақшаның негізгі компоненттері.

2. Карта, сокеттер, слоттар, джамперлер, DIP-ауыстырып қосқыштар.

1. Аналық тақшаның негізгі компоненттері.

Жүйелік тақша (System Board), немесе аналық тақша (Mother Board), негізгі баспа платасы деп атайды, оған процессор, оперативті жад, ROM BIOS және басқа жүйелік компоненттерді орналастырылады.

ДК бірінші моделінің жүйелік платасы бірнеше функционалдық түйіндерден тұрды, ашық суреттеудің арқасында сенімді статусты ие болды, тақ санмен кепілдік беретін программалар және программалық өнімдер, оларды қолданатындар. Сондай түйіндерге келесілер жатады:

1 - жүйелік ресурстарды беру схемасы - жад, енгізу/шығару, үзуліс, жоғарыда суреттеген жадқа тура рұқсат.

2 - BIOS микросхемасы, бастапқы тестілеу программалық кодымен, жіберу және енгізу/шығару функциялары.

3 - жүйелік таймер, 8253микросхемада іске асырылған, жад регенерациялар сауалдардың генератор сияқты қолданылған, динамика үшін интервал таймер және үндес генератор. АТ функцияларды аналогиялық 8254 микросхема орындады.

4 - 8255 микросхемада үш жүйелік порт, пернетақта интерфейсіне, конфигурацияның ауыстырып қосқыштарын оқу, дыбыспен басқару және үзіліспен қолданады. АТ пернетақта интерфейсі үшін 8042 микроконтроллер қолданды, конфигурацияның ауыстырып қосқышы қысқартыды, ал қалған функциялар бір жүйелік портқа ауыстырып салынды.

5 - дыбыспен басқару арнасы – логикалық схема, таймердің үндес сигналы қолданады және жүйелік порттың программалық-басқару биттері. АТ машиналарында мұндай “синтезатор” тіпті жазылған музыканы және сөйлеуді орындай алды.

6 - пернетақта жүйелі интерфейсі, ХТ аппараттық логикада орындалатын, ал АТ - 8042 микроконтроллер көмегімен орындалады.

7 – конфигурация жады және сағат-календарь - CMOS RTC - түйін, АT пайда болған.

Уақыт өте келе жүйелік платаның элементтік базасы радикал өзгерді, бөлек контроллерлердің барлық функцияларын чипсет өзіне жауапкершілікке алды, бұл түйіндердің бірақ программалық моделі сақталды.

2. Карта, сокеттер, слоттар, джамперлер, DIP - ауыстырып қосқыштар.

Плата кеңейтілімі, немесе карта кеңейтілімі (Expansion Card), өлкелі разъем баспа платасы деп атайды, слот кеңейтіліміне қондырылған. Карталар кеңейтілімі, ДК енгізілетін қосымша интерфейс, интерфейстік карталар (Interface Card) деп атайды. Сондықтан интерфейстік карта қандай болмасын құрылғының қосуға арналған “лайықтау” ұсынады, оған адаптер (Adapter) деген атау берілген. Мысал ретінде дисплейлік адаптер (Display adapter) дисплей-мониторды қосу үшін қызмет етеді. Адаптер және интерфейстік карта синонимдер, және мысалы, NIC (Network Interface Card - желілік интерфейс картасы) жиі ЛВС (жергілікті есептеуіш жел) адаптер ретінде аударылады.

Слот (Slot) щелелі разъем ұсынады, оған қайсы бір баспа платасы орналастырады. Слот кеңейтілімі (Expansion Slot) ДК-де жүйелік шинаның разъемсы тілікпен жиынтықта компьютердің корпусының артқы қабырғасына ұсынатын - карталар кеңейтілімін орнатуға арналған орын бар.

(Socket) микросхемаларды орналастыратын ұяны ұсынады. Оны контактілері DIP, PGA корпусындағы штырьковті шығару микросхемаларға есептелген, SOJ және PLCC корпусындағы барлық модификацияларда немесе шығару микросхемалары «J» әріпті формалы. ZIF-Socket (Zero Insertion Force –нөлдік күшпен кірістіру) жоғары сенімді контактілерде жеңіл орнату үшін арналған, Бұл ұялардың кілті болады, оны ашып шығаруға қосымша күш жасамай, микросхеманы орнату немесе алып тастауға болады. Жұмыс үшін, орнатудан кейін кілтті жабады, сокеттің контактілері шығару микросхема тығыз бекітіп алады.

Джампер (Jumper) жинап алатын ұстатқышты ұсынады, сорайтылған баспа платасынн штырьковті контактілерді орнатады (1.6, а-сурет). Джамперлер ажыратқыштар немесе ауыстырып қосқыштар сияқты әртүрлі компоненттердің конфигурациясы үшін қолданылады, оперативті басқару қажет тудырмайды. Джамперлер пинцет көмегімен көрсетіледі, тек қана өшірілген қоректенуде істеуге ұсынылады, оларды қажет емес орынға түсіріп алу қауіпі бар немесе жақын орналасқан контактілер пинцетпен ұстау.

DIP-ауыстырып қосқыштар (DIP Switches) DIP корпусында кішкене габаритті ажыратқыштар ұсынады, джамперлер қолданылатын мақсаттармен сәйкес келеді. Олардың артықшылығы жеңіл ауыстырып қосуда, шарикті қолмен ыңғайлы өндіру. Үлкен ауыстырып қосқыштардың жетіспеушілігі, джамперлермен салыстырғанда, платада алатын орны және көбірек жоғары баға. Сонымен қатар, атына қарамастан, олар әдетте тек қана ажыратқыштар болып келеді, олардың қолдануы джамперлерді қолдануға қарағанда иілгіш кемірек істейді.

Компоненттер, конфигурацияны орнатқаннан кейін автоматты, РnР (Plug and Play - сал және ойна) класына апарып береді.

Чип (Chip)- бұл жартылай өткізгіштік микросхема, әдетте оның функционалды қиындығы түсіндіріледі. Берілген кітапта бұл сөз көп кездеспейді - авторға “микросхема” сөзі көбірек ұнайды. Чипсет (Chip Set) - бұл “ интеграл схемалардың жинағы, қосу кезінде есептеуіш жүйенің функционалды блогі қалыптасады”. Чипсеттер жүйелік платаларда кеңінен қолданылады, графикалық контроллерлерде және басқа күрделі түйіндерде, бір микросхеманы салуға болмайтын функциялар.

Кабельдер және разъемдар.

Құрылғыларды қосу және ДК түйіндері үшін әртүрлі разъемларды қолданылады, олардың арасында келесілер жиірек кездеседі.

D-типті разъемлары сыртқы құрылғыларды қосуы үшін – мониторлардың, принтерлердің, модемдердің, манипуляторлардың және т.б. қолданылады. Розеткалар (Female, қарапайым тілде “шеше ”) DBxx-S сияқты белгіленеді, хх - контактілердің саны. Шаңышқының (Male -“әке”) DBxx - P сияқты белгіленеді. D-бейнелі қаптама кілті болып келеді, бірақ мониторлардың үш қатарлы разъем кабельдері “аяқтармен жоғары” жеңіл салынады. ДК артқы қабырғасына шығатын разъемлардың тағайындауы стандартталған.

Разъем IDC (Insulation - Displacement Connector - разъем, оңашалау жылжытқан) кабель қосылу тәсілі. Контактілер бұл разъемларды сырт жағынан, кабельге айналғанның, пышақтар, кесетін және оңашалау жылжытқан кабель бағыттаушысы бар. Бұл разъемлар негізінен ленталық кабельдердің шлейфтерін қолдануы үшін арналған, бірақ оларда бітеу және жеке бағытаушылада да болуы мүмкін. Кабельдердің бітеуіне арналған бұл разъемларға арнайы құралдар бар болады, бірақ қажеттілігінше жалпақ бұрауышпен (және епті қолдармен) іске асыруға болады. IDC разъемлары өлкелі баспа разъемлар және контактілердің штырьковті үшін бар болады. Разъемлардың кілті бола алады: баспа разъемлар үшін бұл тілік және оған сәйкес ұстатқыш, бірінші контактілерге жақынырақ орналасқан. Штырьковке арналған кілтпен копуста болып келеді, бірақ бұл кілт тек қана егер жауап беретін бөлім пластмассалық бандаждан болса және тілік болса істейді. Штырьковті разъемлар бандаж арзан нұсқалары болмайды. Кілтпен ретінде, келмейтін штырек болуы мүмкін, разъемда ол тесіктерді қалдырмайды.

Әдибиет: 1, бет. 25-34, 5, бет. 12-24;

Бақылау сұрақтар

1. Аналық плата қандай түйіндерден тұрады?

2. Плата кеңейтілімі деп нені атайды?

3. Слоты деп не атайды?

4. Сокет деп нені атайды?

5. Джампер деп нені атайды?

6. DIP ауыстырып қосқыштар нені ұсынады?

7. Чип нені ұсынады?

8. D-типті разъемлар не үшін қолданылады?

9. IDC типті разъемлар не үшін қолданылады?

## Тақырып 4. Қазіргі оперативті жадтың теориялық негіздері

Мақсат: оперативті жадтың теориялық негіздері, жад микросхемалары және жад мінездемелері қарастыру.

Жоспар:

1. SDRAM анықтамасы

2. SDRAM микросхемасы: физикалық ұйым және жұмыс принципі.

3. DDR/DDR2 SDRAM.

4. Жад мінездемесі.

1. SDRAM анықтамасы

SDRAM абревиатурасы Synchronous Dynamic Random Access Memory - синхронды динамикалық жадқа өз бетімен рұқсат. Бұл анықтамалардың әрбіріне толық тоқталамыз. «Синхронды» әдеттегі жүйелік шина жиілігіне жадтағы уақытша диаграммалармен жұмыс жасайды және басқарушы сигналдардың байланысы қатал түсіндіріледі. Сол себепті «синхронды» SDRAM операциясымен осы кезде командалардың жіберу уақытша аралықтарының қатал байланысы түсінуге болады және деректердің лайықты интерфейстермен жад құрылғыларының жад шиналары жиілігіне (ЖЖҚ барлық операциялар жад интерфейс синхросигналасы қатал фронтқа/кесуге іске асырылады). Дәл осылай, командалардың жіберу және деректердің оқу /жазу жад шиналары әрбір тактіде жүзеге аса алады (дұрыс жағдайда – «фронт» синхросигналына; DDR/DDR2 жад жағдайында деректерді жіберу «фронттағыдай» болады, дәл осылай қате жағдайда - «кесу» синхросигналына), бірақ өз бетімен уақытша аралықтармен емес (бұл DRAM асинхрондықтай жүзеге асты).

«Динамикалық» жад түсінігі, DRAM жатады, барлық оперативті жад түрлеріне қатысты, бұлт ертеде «әдеттегі» асинхрондық динамикалық жадтан бастап, және қазіргі DDR2 жад аяқтайды. Бұл термин қарама-қарсылық ұғымы «статикалық» (SRAM) жад негізінде енгізіледі және жадтың әрбір ұяшығының мазмұнын оқтын-оқтын қажетті жаңартуды білдіреді, (оның контрукциясы ерекшелігінің нәтижесінде, экономикалық түсініктермен айтып жаздырылған). Сол уақытта, статикалық жад, көбірек күрделі және көбірек қымбат ұяшық контрукциясын сипаттайды, және процессорларда кэш-жад ретінде (ал ертеде - аналықтарды платада) қолданылады, регенерация циклдарынан, тәуелсіз және оның негізінде сыйымдылығы емес, (динамикалық құрастырушы), триггер (статикалық құрастырушы) жатады.

2. SDRAM микросхемасы: физикалық ұйым және жұмыс принципі.

Ұйымның жалпы принцип және (DRAM) динамикалық жад микросхемаларының жұмыс жасаулары оның барлық түрлері үшін практикалық түрдей бірдей - алғашқы асинхрондықтай, дәл осылай қазіргі синхронды. DRAM жадының массивін матрица ретінде (екі өлшемді жиым) элементтеріндей қарастыруға болады, әрбірі бір немесе бірнеше физикалық ұяшықтардан тұрады (микросхема конфигурациясына байланысты), ақпараттың элементарлық бірлікті сыйдыру қабілеттілігі – деректердің бір битті. Ұяшықтар транзистордың (кілттің) үйлестіруін және конденсаторды (сақталған элемент) ұсынады. Матрица элементтеріне рұқсат, жол мекенжайлары және бағана мекенжайлары кері кодтау көмегімен жүзеге асады, RAS# сигналдарымен басқарылады (жолдар таңдау сигналы - Row Access Strobe) және CAS #(бағананы таңдау сигналы - Column Access Strobe).

Микросхема орамалары минимизация мөлшері, жолдар және бағаналар мекенжайлары микросхеманың бір ғана адрестік сызығымен беріледі - басқаша айтқанда, жолдар және бағаналар мекенжайлары мультиплексациялауы көрсетеді (жоғарыда айтылған айырмашылығы, жалпы DRDRAM микросхемаларының жұмыс жасау принциптарында) «әдеттегідей» синхрондылар/асинхрондықтар DRAM, сонымен қатар, осы типте - микросхемалар жадында жолдар және бағаналар мекенжайлары әр түрлі физикалық интерфейстермен беріледі.

Динамикалықпен жад матрицасымен статистикалық табиғатмен ерекше буфері байланысты, «деңгей күшейткішімен»(SenseAmp) аталынған, мөлшері бір жол мөлшеріне тең, ұяшық жадында орналасқан оқу операциялары және деректер регенерацияна арналған қажетті жүзеге асыруы. Сондықтан соңғы физикалық тұрғыда конденсаторларды ұсынады, әрбір оқу операцияларын іске асыруда ұяшықта сақталынған деректерді деңгей күшейткіші қалпына келтіруге міндетті, жанында, цикл аяқталуынан кейін рұқсат (жад микросхемасынан деректерді оқу циклында деңгей күшейткіш көбірек қатысуы толық төмен қарастырылған).

Сонымен қатар, конденсаторлар сондықтан өз уақытынд қуатын жоғалтады (оқу операцияларынан тәуелсіз), ұяшықтың мазмұнын деректерді жоғалтпау үшін оқтын-оқтын жаңарту қажет. Жадтың қазіргі үлгілерінде, автоматты регенерация режімдерін ұстайды («оянған» күй-жағдайда) және саморегенерация («ұйықтап жатқан» күй-жағдайда), бұл микросхема жадында орналасқан әдеттегі регенерация ішкі контроллері тапсырмасы болып келеді.

Жалпы жағдайда жад ұяшығына айналдыру схемасы келесі үлгімен көрсетіледі:

1. Микросхемалар жадындағы адрестік сызықтарға жол мекенжайы беріледі. Сонымен қатарға RAS# сигналы беріледі, мекенжай буферіне жол мекенжайларын (ілгешекті) орналастырады.

2. RAS# сигналының тұрақтануынан кейін, жол мекенжай декодері керек жолды таңдайды, және оның мазмұны деңгей күшейткішіне орналасады (массив жолының логикалық жағдайы ауыстырады).

3. Микросхемалар жадындағы адрестік сызықтарға баған мекенжайы CAS# сигналымен бірге беріледі, мекенжай буферіне баған мекенжайларын (ілгешекті) орналастырады.

4. Сонымен қатарCAS# сигналы деректерді шығару сигналымен қызмет етеді, оның тұрақтануы таңдалған деректер шығару буферіне (бағана мекенжайына лайықты) деңгей күшейткіші атқарады.

5. CAS# және RAS# сигналдары жүйелі дезактивацияланады, циклға рұқсатты қайта бастауға рұқсат етеді (уақыт арасы өткен соң, деңгей күшейткіші ішіндегі деректер қайтадан массивтің жол ұяшығына қайтып келеді, оның бұрынғы логикалық жағдайы қалпына келтіреді).

SDRAM модульдері: Ұйым

Микросхемалар жадтың логикалық ұйымының негізгі параметрлері - сыйымдылық, тереңдігі және ені, SDRAM типті жады модульдеріне таратуға болады. Сыйымдылық (немесе көлем) ұғымы модульдің анықтығы - бұл ақпараттың үлкен көлемді, берілген модуль өзіне сыйдыруға қабілетті. Ол теориялық жағынан битпен сипатталады, бірақ жалпы қабылданған «тұтыну» жад модулі мінездемесімен оның көлемі, байтпен сипатталуы, қазіргі деңгейде жад көлемдері мега, немесе гигабайттарда қолданылады.

Модульдің ені - бұл деректер шина интерфейсінің шеберлігі, жад контроллер деректер шина шеберлігіне сай болады және SDRAM (SDR, DDR және DDR2) жад контроллерлерінің барлық қазіргі типтеріне арналған 64 бит тұрады. Сол себепті, барлық қазіргі модульдер деректер шинасы «x64» интерфейсті енімен сипатталады, 64-биттік шина енімен жад контроллері (жад модульінің 64-биттік интерфейспен) деректерінің арасындағы сәйкестігі қалай көрсетіледі, қашан микросхемалардың жадтың деректер шинасы ішкі шинасы әдетте барлығы 4, 8, немесе 16 битті құрайды? Жауап өте қарапайым – берілген модульдің шина интерфейсі жад модульінің дара микросхемаларының сыртқы шиналардың қарапайым жүйелі «қосылумен» құрастырылады. Осындай «толтыру» жад контроллерінің деректер шиналары физикалық банк жад құрастырушысымен қабылданған атау. Сол себепті, бір физикалық банкінің құрастырылуы 64-разрядты жадтың SDRAM модуліне бары 16 микросхемасы x4, 8 микросхемасы х8 (бұл ең жиі кездесетін нұсқасы) қажетті және жеткілікті, немесе 4 микросхемасы х16.

Модульдің қалған параметрі - тереңдігі, жад модулінің (сыйымдылық) көлімінің мінездемесі болып табылады, берілген енінің «сөздер» санымен есептеледі, модульдің толық көлемін қарапайым бөлуімен (битпен көрсетілген) байқауға болады, оның еніне (сыртқы шинаның деректерінің разряды битпен көрсетілген). Дәл осылай, типтік 512-МБ жад модулі SDR/DDR/DDR2 SDRAM тереңдікті, 512МБайт * 8(битты/байт)/64 бит =64 М тең. Сәйкесінше, тереңдікке енінің туындысы модульдың толық көлемін береді және оның ұйымын немесе геометрияны анықтайды, ол берілген мысалда «64Мx64» түрінде жазылады.

Жад модульінің физикалық банкімен қарастырсақ, x8 немесе x16 микросхемалардың «кеңінен» қолданылуы, көбінесе саны бойынша сәйкесіне бір емес, екі физикалық банкілерге -16 микросхемалардың x8 немесе 8 микросхемалардың x16 сыйғызуға кедергі жасамайды. Дәл осылай бірбанкті (немесе «бірранкілі», single - rank) және екібанкті («екіранкілі», dual - rank) модульдерді айырады. Екібанкті жад модульдері көбінесе «16 микросхемасы х8» конфигурациясымен көрсетіледі, сонымен қатар физикалық банктердің бірі (бірінші 8 микросхема) модульдің бет жағында орналасқан, ал екінші олардан (қалған 8 микросхема) - сырт жағында орналасқан. Жад модулінің бір физикалық банкі көбінесе айқын артықшылықпен есептеуге болмайды. Командалық интерфейс тоқтауларының артуының талап ете алады.

Жад модульдері: SPD микросхемасы

Синхронды динамикалық SPD оперативті жады бірінші үлгісі пайда болғанға дейін тағы SDRAM стандартымен JEDEC ескереді, әр жад модулінде кішкене мамандандырылған ТЖҚ микросхемасы қатысуы қажет, «қатысуының жүйелі табылуы» (Serial Presence Detect, SPD) микросхемамен аталынған. Бұл микросхема модуль конфигурациясы және типі туралы негізгі ақпараттан тұрады, уақытша тоқтаулар, жад микросхемаларының деңгейінде оперциялардың орындалуын ұстау қажет, сонымен қатар қалғаны ақпараттарды, модуль өндіруші кодын қоса, оның сериялы нөмірі, даярлау датасын т.б. тұрады. SPD стандартының соңғы тексеруі жад модульінің DDR2 сонымен қатар өзіне модульдердің жұмыс жасау температуралық режим туралы деректерді қосады, қолданыла алады, мысалы, үйлесімді температуралық режим сүйемелдеуіне арналған синхронизациямен басқару арқылы жадтың («жад троттлингісі» DRAM Throttle деп аталатын синхросигнал импульсін реттеу).

Жад таймингілері

Жад модульдерінің микросхемалардың мінездемелерінің категориясы «жад тайминг» - ұғымы болып келеді, бұл ұғым кез келген ДК пайдаланушыға таныс. «Тайминг» ұғымы тоқтаулармен байланысты, жад ұяшығында және басқа интеграл схемалардың сияқты SDRAM құрылғысың соңғы жылдамдықпен жұмыс жасауларына байланысты кез келген операциялармен пайда болады. Жадқа кіруде пайда болатын тоқтауды, «латентность» жады деп атау қабылданған (бұл термин «latency»нақты аудармасы «тоқтау» дегенді білдіреді).

3. DDR/DDR2 SDRAM

DDR SDRAM микросхемаларының қарастырсақ, олар көп жағынан SDR SDRAM микросхемаларға ұқсас болады, себебі, микросхемалардың екі типінде бірдей логикалық ұйымды болады (бірдей сыйымдылық жанында), жад массивінің 4-банктік ұйымын қоса, және бірдей командалық-адрестік интерфейсті. SDR және DDR арасындағы салыстырмалы қалыптасуы берілген интерфейстің логикалық қабат ұйымында жатады. Берілген интерфейспен SDR SDRAM типті жадта деректер синхросигналға («фронтқа») дұрыс беріледі. Сонымен бірге SDRAM микросхемаларының ішкі жиілігінің жұмыс жасауы деректердің сыртқы шина жиілігімен сәйкес келеді, ал SDR SDRAM деректерінің ішкі шина ені (ұяшықтың енгізуді/шығару буферлеріне дейін) деректердің сыртқы шина енімен сәйкес келеді. Сонымен қатар, интерфейсінің деректері DDR типті жад (сонымен қатар DDR2) деректер шина бір тактісінің артынан екі рет беріледі: синхросигналға дұрыс («фронтқа»), дәл осылай және дұрыс емес («кесуге») беріледі.

DDR SDRAM қолданылатын архитектура, «2n - предвыборки» архитектурасы деп аталады. (2n-prefetch ). Бұл архитектурада деректерге кіру «екі-екіден» жүзеге асады - әрбір жеке деректерді оқу командасы екі элементтің деректерін сыртқы шинамен жіберуге әкеледі (деректер қуаты, SDR SDRAM сияқты сыртқы деректер шинасынның қуатына тең). Әрбір деректерді жазу командасы сыртқы деректер шинасынан екі элемент түсулерін күтеді. DDR SDRAM құрылғыларында деректерді жіберуде неліктен (Burst Length, BL) «пакет-ұзындығы» мөлшері 2-ге азырақ емес.

DDR2 SDRAM типті құрылғылар «2n-prefetch» архитектурасының дамуына логикалық жалғасы болып келеді, DDR SDRAM құрылғыларында қолданылады. DDR2 SDRAM құрылғыларының архитектурасы «4n-prefetch» аталады, ішкі деректер шинасы ені екі емес, төрт есе үлкен сыртқы шина енімен салыстырғанда. Бірақ бір тактіде сыртқы деректер шинасын жіберуде деректердегі бірліктер санын үлкейтуде емес, әйтпесе бұндай құрылғылар «Double Data Rate2 ұрпақты» деп аталмас еді. Ішкі деректер шинасының «кеңеюі» DDR2 SDRAM микросхемаларының жұмыс жасау ішкі жиілігін төмендетеді, DDR2 SDRAM микросхемаларының жұмыс жасау жиілігімен салыстырғанда, теориялық өткізу қабілеттілігімен бірдей. Бір жағынан, микросхемалардың жұмыс жасау ішкі жиілік төмендеуі, жадтың құрылғысы тұтынатын қуаттылық елеулі төмендетуге рұқсат етеді. Басқа жағынан, DDR2 микросхемалардың 4n-prefetch архитектурасы сыртқы деректер шинасы екі есе үлкен жиілікті береді, DDR микросхмасының сыртқы деректер шинасы жиілігімен салыстырғанда, бұл микросхемалардың жұмыс жасау ішкі жиілігі бірдей. Қазіргі уақытта жұмыс жад модулінің стандартты жылдам категориясы DDR2-800 (деректер шинасының жиілігі 400 мГц) бүгінгі күні жад нарықта жеткілікті көп таралған, сол уақытта соңғы ресми стандарт DDR сияқты шек қойылған жылдам категориясы DDR-400 (деректер шинасының жиілігі 200 мГц).

DDR2 микросхемаларының жұмыс жасауының ішкі жиілігі оның сыртқы интерфейсі жиілігінің жартысын құрайды. Сол себепті, бір «ішкі» такт жад микросхемасының екі «сыртқы» такті болып келеді, олардың әрбірі, өз кезегінде, екі элементті оқу/жазу болып табылады. Демек, әрбір «ішкі» жад микросхема тактісі лезде деректердің 4 элементтердің (осы арадан 4n- prefetch атауы) оқу/жазу, яғни жад микросхемасы ішіндегі барлық операциялар «4-элемент» деңгейде деректер блогі жүзеге асады. Осы арадан, (BL) пакет ұзындығының ең аз мөлшері 4-ке тең болу керек. Жалпы жағдайда, «2nn-prefetch» архитектурасында әрқашан Burst Length ең аз мөлшер, 2n–ке тең сәйкес келеді (n =1 сәйкес келетін DDR; n =2 - DDR2; n =3 - болатын DDR3).

4. Жад мінездемесі

Жадтың негізгі мінездемесі оның өткізу қабілеттілігі болып келеді, яғни деректердің барынша көп саны, жадтың уақыт бірлігіне жадтан оқуға/жазуға болады. Бұл мінездеме жад типінде атауында түзу немесе жанама болады.

Жадтың өткізу қабілеттілігін анықтау үшін, бір тактта жіберілетін жүйелік шина жиілігінің байтты санына көбейту керек, тапсырылғандардың бір тактінің артынан. SDRAM жады 64- биттік (8-байт) деректер шинасын иеленеді.

Мысалы, DDR400 жадының өткізу қабілеттілігі 400 МГц x 8 байт =3,2 Гбайт/c. Егер жад екіарналы режимде жұмыс істесе, онда жад теориялық өткізу қабілеттілігі екі еселенеді, яғни екіарналы режидегі DDR400 жадында ол 6,4 Гбайт/c құрастырады. Әтүрлі типті жад үшін теориялық өткізу қабілеттілігі 2-кестеде көрсетілген.

4.1 Сурет. жад типтерінің сәйкестігі және теориялық өткізу қабілеттілігі.

Неғұрлым жадтың өткізу қабілеттілігі көп болса, соғұрлым жақсы деуге болады. Жадтың өткізу қабілеттілігі процессорлық шинаның өткізу қабілеттілігімен байланысты болу керек. Егер жадтың өткізу қабілеттілігі процессорлық шинаның өткізу қабілеттілігінен басым болса, онда процессорлық шина жүйеде тар орында тұрып, жад мүмкіншіліктері шек қояды. Егер Intel Pentium 4 процессорын қарастырсақ, немесе жаңа екіядролы Intel Pentium D процессорлар, онда процессорлық шинаның тактілік жиілігі 800 немесе 1066 МГц құрастырады. Шина ені 64 бит (немесе 8 байт) құрастырады, онда процессорлық шинаның өткізу қабілеттілігі 6,4 немесе 8,5 Гбайт/c құрайды. Егер жүйеде FSB 800 МГц жиілігімен процессор қолданылса, онда бірарналы режимде - DDR2-800 жады, ал екіарналы режимде - DDR2-400 жадыны қолдану жеткілікті.

Егер жүйеде FSB 1066 МГц жиілігімен процессор қолданылса, онда бірарналы режимде DDR2-1066 жадысы, ал екіарналы режимде - DDR2-533 жадысын қолдану жеткілікті.

Типтік жағдаймен жадты екіарналы режимде қолданған жөн, DDR2-533 жады шешімді қамсыздандырады.

Сұрақ: егер DDR2-533 жадысы өткізу қабілеттілікті қамсыздандырса, процессорлық шинаның өткізу қабіліттілігімен бірге, онда жылдам әрекет етушіге жадтың керегі неде? Осыған дейін біз теориялық, яғни өткізу қабілеттілігінң көп мүмкіндіктері туралы, деректердің әрбір тактпен жіберу кезініде - жүйелі жіберуді қалыптастырады. Нақты жағдайда теориялық жеткіліксіз, өйткені, жад ұяшығына рұқсат алу үшін тактіні ескеру керек, сонымен қатар жад модулі баптауға арналған. Осыған орай жад басқа маңызды мінездемелерімен жад тайминги немесе оның латентность болып табылады.

Латентность команда түсуі аралығындағы тоқтау және оның орындауы деп түсіну қабылданған. Латентность мәнін телефон соғумен салыстыруға болады. Нөмірді теру (абонент шақыру) және трубкада жауапқа дейін өтетін уақытпен, бұл телефондық шақыру латентность болып табылады.

Әдибиет: 1, бет. 49-68; 7, бет. 35- 39.

Бақылау сұрақтар

1. SDRAM аббревиатурасы қандай мағына береді?

2. SDRAM «синхронды» операциясының астарында қандай түсінік бар?

3. DRAM «динамикалық» жад астарында қандай түсінік бар?

4. DRAM жадында физикалық ұяшықтар қалай ұйымдастырылған?

5. Деңгей күшейткіші нені орындайды?

6. Жад ұяшығының схемасы қалай көрсетілген?

7. Жад микросхемаларының логикалық ұйым қандай негізгі параметрлері ерекшелеуге болады?

8. SPD микросхемасы не орындайды?

9. Жад таймингілері нені анықтайды?

10. DDR-SDRAM қарапайым SDRAM жадынан айырмашылыға неде?

11. 2n-сұрыптау архитектурасы не орындайды?

12. Жадтың негізгі мінездемелері ата?

13. Өткізу қабілеттілікті қалай есептейді?

14. Латентность нені анықтайды?

## Тақырып 5. Энергияға жүйесіне тәуелсіз жад

Мақсат: тұрақты жад, жазу принциптары және ақпартты өшіру.

Жоспар:

1. Тұрақты ROM, PROM, EPROM.

2. Электр арқылы өшіру жады — EEPROM және флэш - жады.

3. CompactFlash және SmartMedia Card жад картасы.

1. Тұрақты ROM, PROM, EPROM.

Атына сәйкес, энергия жүйесіне тәуелсіз жад жазылған деректерді сақтайды және коректенуші күш болмағанда да, статикалық және динамикалық шала өткізгіштік жадтан айырмашылығы. энергия жүйесіне тәуелсіз жадтың типтерінің көп түрі бар: ROM, PROM, EPROM, EEPROM, Flash Memory, өзінің тұтыну қасиеттермен, ескертілінген тәсілімен есте сақтайтын ұяшықтардың құру, және қолдану сфераларында ажыратылады. Энергия жүйесіне тәуелсіз жадқа ақпаратты жазу, бағдарламалаумен аталатын, қиын және уақыттың үлкен шығындарын және энергиялар талап етеді, оқумен салыстырғанда.

Бұндай жадтың негізгі жұмыс режимі деректерді оқу болып табылады, ал типтері бағдарламалаудан кейін оқуды рұқсат етеді, және олардың жалпы атауы ROM (Read Only Memory - тек оқуға арналған жад), ТЖҚ (тұрақты жадтайтын құрылғы). Ең бірінші тұрақты жадтайтын құрылғы магниттік өзекшелерде орындалды, оқу бағыттаушында ақпарат тігумен тозады. Бағдарламалауда ТЖҚ “ тігу ” ұғымы жатыр.

Программалауды мынадай мүмкіншілігімен ажыратады:

1. Даярлауда программаланатын микросхемалар, (ТЖҚ) - ROM.

2. Толық құрылғыға орнатуды бір рет даярлаудан кейін программаланатын микросхемалар, (ТЖҚ, арнайы программаторларда программаланады) - PROM (Programmable ROM) немесе ПТЖҚ (Программаланатын ТЖҚ).

3. Көп рет өшірілетін және программаланатын микросхемалар, РТЖҚ (репрограммаланатын ТЖҚ), EPROM (Erasable PROM – ТЖҚ өшірілетін).

Энергия жүйесіне тәуелсіз жадта есте сақтайтын ұяшықтар әдетте өз табиғатында тек қана нөлдерді жазуға рұқсат етеді (жиі – тек қана бірліктерді) алдын ала өшірілген (таза) ұяшықтар. Бір рет программаланатын микросхемалар (даярлаудан кейін) тек қана шығатын ұяшықтардың күйін өзгертуге рұқсат етеді. Ұяшықтардың өшіруі барлық микросхемалар үшін орындалады, немесе белгілі бір блок үшін орындалады, немесе бір ұяшықтарға (байт) арналған. Өшіру барлық биттерді өшірілген облысты бір күйге әкеледі (әдетте барлық бірліктерді, жиі - барлық нөлдерді). Өшіру процедурасы жазудан әдетте ұзағырақ. Өшіру тәсіліне байланысты ажыратады:

1. Ультракүлгін сәулемен өшірілетін микросхема — оларды әдетте EPROM (Erasable PROM — стираемые микросхемы) деп атайдым немесе UV-EPROM (Ultra-Violet EPROM, УФРПЗУ);

2. Электрмен өшірілетін микросхемалары (Elecrical Erasable PROM, ЭСПЗУ), соның ішінде және флэш - жады.

Жад типтерінің көбінде программалау процедурасы жоғарғы күшті программалауды (12-26 В) талап етеді, ал бір рет программалау микросхемалар үшін және арнайы басқару интерфейсі. Программалаудан кейін жазылған ақпаратты түпнұсқамен салыстыруы верификация қажет етіледі, программалауды сапасыз басқару жазылған ұяшықтардың өсуіне әкеледі, қайтадан программалауды талап етеді (сәтсіз болуы мүмкін). Кері жағдайда болуы мүмкін, қай кезде көршілес ұяшықтарды “жарып өтеді”, сол кезде қайтадан өшіру талап етіледі (сәтсіз болуы мүмкін). Микросхемаларды өшіру және программалау арнайы құрылғыда – программаторда орындалады, немесе өз толық құрылғыда, егер оған сәйкес құралдар қарастырылған болса. ДК толық құрылғыларына шығарылған микросхемаларға үшін, оларды қайта программалаудың екі әдісі мүмкін:

1. ДК өзінің меншікті процессоры PC -ISW (In - System Write) қолдану;

2. Платаға сыртқы программаторды - ОВР (On - Board Programming) қосу.

Энергия жүйесіне тәуелсіз жад негізінде өзгертілмейтін (немесе сирек өзгеретілетін) ақпаратты сақтау үшін жүйелік программалық қамтамасыз ету (BIOS) қолданылады, кестелер (мысалы, графикалық адаптерлердің генераторлары белгісі), құрылғы конфигурациясының жадтары (ESCD, EEPROM адаптерлері). Бұл ақпарат әдетте ДК жұмыс жасауына маңызды, сондықтан оның сақталуы және бекітілмеген өзгерту өте маңызды. Мазмұнын өзгерту қолайсыздығы (қате немесе вирус әрекетімен) мүмкіншілігі BIOS флэш-жадын сақтауына арналған қолдану болады, толық құрылғыда бағдарламаланады (ДК жүйелік платасында).

2. Электр арқылы өшіру жады — EEPROM және флэш - жады.

Тұрақты жад микросхемаларын өшіру электрлік тәсілменде болуы мүмкін.

Бірақ бұл процес энергия шығын талап етеді, өшіруде (10-30 В) қосымша жоғары күшті қажет етеді және өшіруде көбірек ондаған микросекунд импульс ұзақтығы қажет етеді. EEPROM дәстүрлі микросхемалардың интерфейсі жазу режимінің уақытша диаграммасын үлкен импульс ұзақтығымен иеленді, жүйелік шина жазу сигналы қолдануды рұқсат етпеді. Сонымен қатар, ұяшыққа ақпарат жазуының алдында әдетте жеткілікті ұзақ өшіру талап қойылды. Кішкене көлемді EEPROM микросхемалары әртүрлі адаптер конфигурациясында энергияға тәуелді жады ретінде кеңінен қолданылады. Қазіргі EEPROM микросхемаларында күрделі ішкі құрылысы бар болады, басқарушы автомат ретінде болады.

Флэш - жад анықтамамен EEPROM класына жатады, бірақ есте сақтайтын ұяшықтарды құру ерекше технологиясын қолданады. Флэш - жадын өшіру ұяшықтардың толық облыстары үшін лезде болады (блоктармен немесе толық барлық микросхеманың). Бұл жазу режимінде өнімділікті (бағдарламалауды) маңызды жоғарылатуға рұқсат етті. Флэш-жады жоғары тығыздықты орама үйлесімге ие болады (оның ұяшықтары DRAM ұяшықтарынан 30% аз, электрлік өшірулер және жазулар, төмен тұтынулар, жоғары сенімділікпен үлкен емес құн.

Қазіргі флэш-жады оқу кезінде 35-200 нс рұқсат уақыты болады, динамикалық жад интерфейсімен және синхронды интерфейспен нұсқалары бар болады, синхронды статикалық жадқа интерфейс еске түсіретін. Ақпаратты өшіруі (барлық микросхемада) 1-2 секунды алады. Байтты программалау (жазу) 10 мкс ретпен уақытты алады, микросхемаға айналдыру шиналық циклдары және де жазулар – нормалы процессорға арналған (EPROM және EEPROM сияқты созымағандар).

3. CompactFlash және SmartMedia Card жад картасы.

CompactFlash

CompactFlash карталары флэш - жадта деректерді сақтау құрылғысы (12.9. сурет). Карталар мөлшер 42,8 х 36,4 х 3,3 мм болады және 50-контакті разъем (розетка картаға, екі қатарлық штырьковты слотта разъем, тағайындау контактілері пункт.13.1.1). Өткізгіш арқылы 50-ден 68-контакті разъем карталар жасай алады РС Card Type II немесе III слотына орнатады. Қазіргі уақытта шығарылатын карталардың жад көлемі - 4-32 Мбайт, күштену қоректенудің -5 немесе 3,3. Карталар үшеу режимнің бірінде жұмыс істей алады: жад карталары PC Card енгізу/шығару карталары, таза IDE (ATA). Бірінші екі режимде карта PC Card сияқты сол интерфейстік сигналдармен жұмыс істейді. IDE режиміндегі электрлік интерфейс және командалардың жүйесі АТА спецификациясымен толық сәйкес.

5.1. Сурет. CompactFlash картасы

SmartMedia Card

SmartMedia флэш-жады карталары деректерді сақтау үшін арналған ең әр түрлі құрылғылар - РОЛ, фотокамераларда, музыкалық аспаптарда және т.б., олар дисктік құрылғылар ретінде ауыстырады. Карталар микросхемаларда флэш-жады есте сақтайтын NAND ұяшықтардың (ұяшықтар логикалық элемент И – НЕ құрастырады) ұйымы үшін негізделеді. Бұл типке флэш-жадқа жылдам оқу тән, жазу және кішкене блоктарды өшіру (256 немесе 512 байт), файлдарды жазулар үшін ыңғайлы. Бұл жадқа арналған өз бетімен байтты баяу оқу және байтты жазу мүмкіншілік жоқ болуы, бірақ қосымшаларға бұл карталардың сондай мүмкіншілік қажет емес, олар сондықтан блоктық айырбасқа келтірілген. Карта түрлері 12.10. суретте көрсетілген. 5В карталар көлемі 16 және 32 Мбит (2 және 4 Мбайт) шығарылады. 3,3В карталар көлемі 16,32 немесе 64 Мбит (2,4,8 Мбайт) шығарылады. SmartMedia карталар үшін PC Card Type II слотына қарапайым өтетін адаптерлер шығарылады. FlashPath ™ құрылғылары - бұл карталарды қарапайым дисководта (!)1,44 Мбайт оқу үшін пайда болды.

5.2 сурет. SmartMedia картасы: а – 5В қоректену , б – 3,3В қоректену.

Әдебиет: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтары:

1. Электр жүйесіне тәуелсіз жадтың қандай типтері бар?

2. Программалау мүмкіншілігімен қандай типтерді ажырата алады?

3. Өшіру тәсіліне байланысты қандай типтерді ажырата алады?

4. Flash-жадта өшіру қалай өтеді?

5. CompactFlash картасы нені көрсетеді?

6. CompactFlash картасының артықшылығы неде?

## Тақырып 6. Принтер және сканерлер

Мақсат: Принтерлер мен сканерлердің негізгі типтерін, олардың жұмыс жасау принциптерін қарастыру.

Жоспар:

1. Принтерлердің негізгі типтері.

2. Сканерлер.

1. Принтерлердің негізгі типтері.

Бүгінгі күні түрлі түсті баспа үшін алты технологияны кеңінен қолданылады. Олар екпінділерді («инелік») матрицалық принтерлерде (dot matrix), сиябүріккіш принтерлерде сұйық сиялармен (liquid ink - jet), принтерлерде термоауыстырумен балауыз мастиканың (thermal wax transfer), принтерлерде термосублимациямен бояғыш зат (dye sublimation), сиябүріккіш принтерлерде бояғыш зат фазаларды өзгертумен (phase-change ink-jet) және түрлі түсті лазерлік принтерлерде (colour laser).

Принтерлердің графикалық ақпартты шығару қабілеті бар, жалпы айтсақ (монитордан жоғары) растрлық құрылғылар болып табылады. Бірақта олар басқа алғашқы түстермен жұмыс істейді және сәйкесінше түстік бейнелеу – субтрактивті (subtraction - шегеру) басқа үлгісін қолданады.

Сонымен, түрлі түсті принтерлерге арналған алғашқы түстер жасыл-көкшіл келеді (Cyan), ашық-қызыл (Magenta) және сары (Yellow). Бұл алғашқы түстер ішінен екеуін араластыру бұл жағдайда қызыл, жасыл немесе көкшіл түс береді. Барлық үш алғашқы түстердің араласуы субтрактивті үлгі қара түсті береді. Кейбір принтерлерде нағыз қара түс алуына арналған бөлек қара бояғыш зат (blacк) қолданылады.

Сиябүріккіш принтерлердің технологиясы.

Баспаның сиябүріккіш технологиясы бүгінгі күні көп таралғанның түрлі түсті құрылғылар болып табылады. Сиябүріккіш сиялық принтерлер үздіксіз құрылғылар (continuous drop, continuous jet) және дискреттікті әрекеттің (drop-on-demand) деп бөледі. Соңғысы тағы да екі категорияға бөлінеді: сияның қыздыруымен («мостшікті» технология bubble-jet немесе thermal ink-jet) және әрекетке негізделген пьеза - күшті әсер (piezo).

Қарапайым жағдайда құрылғы әрекет принципі continuous jet технологиясымен негізі салынған, басушы басының соплодан жиі шығарылған сияның ағысы, қағазға бағытталады (бейне түсіруі үшін), немесе арнайы қабылдағышқа, мұнда сиялар жалпы резервуарға қайтадан тигізеді. Жұмысшы камераға сиялар микронасостардан түседі, ал элементпен, олардың қозғалысы туралы беретінмен, пьезодатчик. Бүгінгі күні жоғарыда көрсетілген баспа құрылғысының әрекет принципі кішкене принтерлерді қолданады. Түрлі түсті принтерлердің өндірісімен, берілген технологияны қолданатын, фирмалар бірі, мысалы, Iris Graphics фирмасы.

Bubble-jet әдісінің орындалуы басушы басының әрбір соплосында кішкентай қыздырғыш элемент орналастырылған (мысалы, жұқа пленкалы резистор). Жұқа пленкалы резистор арқылы ток өткізу соңғы бірнеше микросекундта 500 градус шамасындағы температураға дейін қыздырылады және бөлінетін жылуды оны қоршаған сияларға береді. Жылдам қыздырудан сиялық булы мостшік құрылады, сұйық сия тамшысын канал шығатын тесігі арқылы итеріп шығаруға талаптанады. Сондықтан ток өшірілгеннен кейін жұқа пленкалы резистор жылдам суиды, булы мостшік мөлшері азайып, сияның жаңа порциясын канал кіріс тесігі арқылы «сорады», «атып шығатын» тамшының орнына ие болады. Canon және Hewlett - Packard фирмасының түрлі түсті принтерлері осы технологияны қолданады.

Соплоны басқаруға арналған екінші әдіс пьезоэлектрлік элементпен қосылған диафрагма әрекетіне негізделеді. Белгілі, кері пьезоэффекті сияқты электр өрісі әсері астында пьезокристалла түр өзгертуінде болады. Пьезоэлемент мөлшерлерінің өзгертуі, орналасқанды канал шығатын тесіктері бір бүйірден және байлаулыны диафрагмамен, қарайттардың жаңа порция кіріс тесігі арқылы тамшы алып тастауына және тасуға ертіп әкеледі. Орынды көріп қаламыз ұқсас құрылғылар Epson компанияларымен, Brother, Data - products және Tektronix. босатылады, не Epson фирмасымен көп қабатты пьезоэлектрлік кішкене бас жаңа үлгісі ұсынылған, жояды «сателлиттер»- кішкентай тамшының, негізгі тамшыны бірге жүрушілер. Монохромдық бейнелеулердің артынан негізінде мына оқиғада анықтық жоғарылайды.

Сиябүріккіш принтерлерде басушы басының соплосында, сия шашылатын, матрица принтерлердің инелік «екпіндімен» сәйкес келеді. Әрбір соплпо мөлшері ине диаметріне азырақ (адам шашынын жұқа), сопло саны көп болуы мүмкін, алынатын бейне бұл жағдайда теориялық түрде айқын болуы керек. Өкінішке, бұл әрқашан дәл осылай емес, және көбінесе бұлқолданылатын қағаз сапасынан тәуелді болады. Сиялар (керек емес жерге) кебу, ағу және араласыу қасиеттеріне ие. Мынау жарықтық төмендеуіне әкеледі, сонымен қатар бейне түсінің өзгертуіне әкеледі.

Лазерлік принтерлердің технологиясы

Лазерлік принтерлерде бейнелер құру үшін көшіру машиналарда сияқты электрографикалық принцип қолданылады. Лазерлік принтердің ең маңызды бөліктері фото өткізу барабанын (немесе лентаны ), жартылай өткізгіштік лазер және призиондық оптикалық - механикалы жүйені, сәуле орналасушы есептеуге болады. Лазер тонердің әрбір түсіне (CMYK) арналған жүйелі лазер фотоны жарық сезгіш лентада электрондық бейнелеуді қалыптастырады. Яғни принтер, монохромдық режимде 8 бет/мин жылдамдықпен жұмыс істейтесе, ал түрлі түсті режимде 2 бет/мин қамтамасыздандырады. Жарық сезгіш лентада толығымен құрылғанда, берілген қағаз былай қызады, барабандағы тонер қағазға тартылды. Кейін балқу температурасына дейін тонердің кішкентай бөлшектерінің қызу шотының артынан бейнеге нықталып бекінеді. Бейненің соңғы бекітуін арнайы кішкене валиктер жүзеге асырады, қағазға балқытылған тонермен қысады.

6.1. Сұлба. Лазерлік принтер құрылғысы

1. Лазер генераторы

2. Айналатын айна

3. Лазерлік сәуле

4. Қағазға беретін валиктер

5. Тонерге беретін валиктер

6. Фото өткізгіш цилиндр

7. Бейнені бекіту түйіні

2. Сканер

Сканерлердің негізгі типтері. Құрылғы және жұмыс принципі.

Сканерлер компьютер көздері болып келеді, аналогтық бейнелерді (суреттер, фотографиялар, машинкаға басылған мәтін және т.б.) қайта құратын немесе әртүрлі бағдарламалық құралдардың қолданып өңдеу және қайсыбір электрондық форматты жүйелі сақтауға арналған.

Сканерлер тасымалдаушының жүктеу тәсіліне байланыстыбірнеше типтерге бөлінеді. Қазіргі уақытта ең көп таралған планшеттік сканерлер болып табылады: сканерленетін құжат жалпақ шыны планшетке бейнені төмен қаратып орналастырудан бастайды (ол әдетте үстіңгі жағынан арнайы қақпақпен жабылады), астында жарық көздері бар жанды каретка орналасқан, оптикалық жүйе және жарық сезгіш элементтердің сызығышы да орналасқан. Каретка сканерлеу барысында осьты бойлай қозғалады, планшет қабырғасы бойымен паралельді ұзындықта қозғалады және бейнелеу және планшет тасымалдаушында орналасқан бейненің әрбір жолын оқиды.

Кейбір бірнеше сканерлер басқаша жасалған: оларда жарық көзі, оптикалық жүйе және жарық сезгіш элементтердің сызығышы сканерлеу барысында жансыз болып қалады, ал тасымалдауда валиктер мен роликтер жүйесінің көмегімен сканерлеуші түйін арқылы созылады. Қазіргі уақытта осындай құрылғылар, сканерлеу тасмалдаушы үшін негізінде көбінесе үлкен A3 форматы қолданылады

Сканерлердің мінездемелері

Дюймға пиксельдермен (pixels per inch, ppi) өлшеу қабілеті, және мөлшері немен үлкен, соғұрлым шығатын бейненің бөлшектерін көрсетуге болады.

Сканерлеу барысында өндірілетін реңктердің саны түрлі-түсті каналда битпен өлшенетін шеберлікпен анықталады. Түрлі түсті сканерлерде үшін үш түрлі-түсті каналдар сумарлық мөлшер жиі көрсетіледі. Мысалы, жазу «24 бит», әрбір үш түрлі-түсті каналдардың - қызыл, көк және жасылға - түске 8 бит шеберлік құрайтынын білдіреді; барынша көп реңктердің саны 16,7 млн құруы мүмкін.

Планшеттік сканерлерге арналған барынша көп түпнұсқалардың сканерлеу мөлшері планшет мөлшерімен анықталады; көбінесе типтік мағынасы -216 х 297 мм.

Әдебиет: 1, бет. 312-345; 5, бет. 215- 258

Бақылау сұрақтар

1. Қандай баспа технологияларын сіздер білесіздер ме?

2. Матрицалық принтерлердің әрекет принципі неде?

3. Принтерлер бейненің қандай моделін қолданады ?

4. Түрлі түсті принтерлерде түстер алғашқы болады?

5. Сиябүріккіш баспада технология қалай жұмыс істейді?

6. Соплоны басқару әдісінің негізі неде?

7. Лазерлік принтерлерде бейнені түсіру принципі қандай?

8. Лазерлік принтерлердегі маңызды бөліктерін ата.

9. Сканерлермен тасмалдаушысынан ақпаратты оқудың жалпы принципін түсіндіріңіздер.

10. Сканерлер қандай типтерге бөлінеді?

11. Сканерлердің негізгі мінездемелерін атаңыздар.

12. Сканердің шеберлігі нені анықтайды?

## Тақырып 7. Дисплейлік адаптерлер

Мақсаты: видеоадаптер құрылысы жұмыс принципін қарастыру.

Жоспар:

1. Видеоадаптер құрылысы.

2. Жұмыс принпиі

Видеоадаптер құрылысы және видеоадаптер компоненттері

Дисплеялік адаптермен шартты түрде компьютер блогі деп атайды, оған дисплей көбінсе, монитордың электрондық-сәуле трубкаға қосылады. Бұл адаптердіңі міндетті тапсырмасы компьютерлік программалардың басқарылуыммен экранда бейнені қалыптастыру кіреді, бейнелік елес графикалық және (немесе) алфавиттік-цифрлік режимде орындалады. Кеңейтілген тапсырмасы монитор экранынан «жанды» видео деректер ағынын қосуға болады, ол компьютерден немесе қандай болмасын теледидарлық сигнал көзінен алынады.

Графикалық адаптердің функционалдық схемасын қарастырайық (7.5. сурет), ДК қолданылатын, практикада барлық адаптерлерде қолданылған немесе қосылған.

Адаптер мониторды қосуға арналған болғандықтан, оның міндетті элементі ЭЛТ контроллері (CRT Controller) болып табылады. Бұл контроллердің мақсатына видеожадтың сканерлеу сигналдарын келісіммен құру кіреді. және монитор синхронизацияларының вертикаль тік және көлденең сигналдардың құруы болып табылады. ЭЛТ контроллері развертка талап қойылатын жиіліктері және видеожадты сканерлеу режимдерін қамсыздандыру, олар елестету бейне режиміне (графикалық немесе мәтіндік) және видеожад ұйымдарына тәуелді болады. Контроллер жұмысына арналған тіреу жиілігі DotCLK — графикалық режимдегі пиксельдер шығару жиілігі немесе мәтіндік режимдегі символды салу нүктелері болып келеді. Адаптерлердің ең бірінші модельдері ЭЛТ контроллері ретінде, Motorola 6845 микросхемасын қолданылды және оның регистрлік моделі, CGA және MDA адаптерлерінің эмуляциясы жанында қазіргі адаптерлермен сүйенеді. қазіргі адаптерлермен сүйенеді Мәтіндік режимде бұл түйін аппараттық курсорды қалыптастыра*ды.

7.1.сурет. Графикалық адаптердің функционалды схемасы.

Видеожадтың арнайы облысы болып келеді, одан ЭЛТ контроллері бейне регенерациясын құрайтын циклдік оқуды ұйымдастырады. Картада видеожадқа арналған дәстүрлі РС жад тарату AOOOO-BFFFFh адрестер облысы бөлінген болатын, сәйкесінше кезкелген х86 процессорына қолайлы. Бұл облыстың бірінші адаптері (MDA, CGA) көбінесе, жеткілікті болды. EGA адаптерлері бұл 128 Кбайт толығымен қолданды, ал ары қараша көлемді үлкейту үшін, VGA және SVGA адаптерлерін қажет ететін, банктерді қосу техникасын қолдануға тура келді. Бұл амалсыз өлшемі бейненің программалық құруы, биік рұқсат режимдерінде түстердің үлкен санымен бір банкіге орналаса бастамайды. Видеожадтың типтік көлемі 1 Мбайт қатардағы адаптерлерге жетті, бірақ жад деректерінің шина 16 бит барлығы қуатты құрастырады (әйгілі микропроцессорлар 512 Кх8 ұйыммен 4 Мбит). 2 Мбайт көлемді видеожадтың болуы жақсы, сонымен қатар, 32-биттік чипсеттердің барлық мүмкіншіліктері қалыптасады. Қазіргі графикалық адаптерлер үлкен адрестер облысында (16 Мбайт шекара жоғары) видеожадты переадресациялау мүмкіншілігі бар, процессорлардың қорғалған режимінде экранның мақсаты бейнелерімен 386+ жұмыс істеуге рұқсат етеді. Аппараттық-бөлінген видеожадтан басқасы, графикалық адаптерлерде орнатылған, унифицирілді жадтың архитектурасы UMA (Unified Memory Architecture) бар болады. Бұндай жағдайда видеобуфер жүйелік ЖЖҚ облысында ерекшеленеді, бұл компьютер бірнеше есе арзандатуға мүмкіндік береді. Бұл «сіреңкеге үнемділік» графикалық ішкі жүйелер сияқты өнімділік төмендеуіне ертіп әкеледі, дәл осылай және компьютердің бүтінде, және UMA даму болашақтары сенімсіз. Диаметральды қарама-қарсы қарастыру, көзделген өнімділік жоғарылауына, видеожадты ерекшелеу ғана емес, және де және онда арнайы архитектуралы микросхемаларды VRAM, WRAM, MDRAM, RDRAM, SGRAM қолданады.

Видеожадтың қажетті көлемі қажетті графикалық режиммен анықталады (мәтіндік режимде барлығы бірнеше килобайт талап етіліді). Әртүрлі видеорежимнің бір бетіне арналған қажетті көлемдер 7.6.кестеде көрсетілген. Егер бұл көлемнің екі еселенген мағынасы алсақ, онда көптеген адаптерлер буферлерді қосумен екібетті режимді ұйымдастыруға рұқсат етеді, олар кейде динамикалық бейнелерді шығаруда пайдалы.

7.1. кесте. Видеожадтың рұқсат және қойылатын талап көлемі

Бит/пиксел | Түстер саны | 640х480 | 800х600 | 1024х768 | 1280х1024
4 | 16 | 150Кбайт | 234 Кбайт | 384 Кбайт | 640 Кбайт
8 | 256 | 300 Кбайт | 469 Кбайт | 768 Кбайт | 1,25 Мбайт
15 | 32,768 | 600 Кбайт | 938 Кбайт | 1,5 Мбайт | 2,5 Мбайт
16 | 65:536 | 600 Кбайт | 938 Кбайт | 1,5 Мбайт | 2,5 Мбайт
24 | 16;777;216 | 900 Кбайт | 1,37 Мбайт | 2,25 Мбайт | 3,75 Мбайт
32* | 16;777;216 | 1,172 Мбайт | 1,83 Мбайт | 3,0 Мбайт | 5,0 Мбайт

32 бит/пиксель режимде т.сті тарату үшін 24 кіші биттер қолданылады.

Видеожад деректері қолданылатын видеорежимге байланысты. Мәтіндік режимде экран әрбір белгі орнына жұп адресте орналасқан видеожад сөзі сай болады. Сонымен қатар сөздің кіші байты ( байт жұп адреспен ) ASСП-код символа тұрады, ал үлкен байт – оның атрибуттары. Бұл жағдайда жадты ұйымдастыру сызықтық болады: сөздер тізбегі сәйкесінше жиналған, жүйеленген символдар жолдарына сай болады. Графикалық режимде видеожадты ұйымдастырудың әр түрлі нұсқалары болуы мүмкін.

Әр пиксельге бір бит (6h, 1lh) видеорежиде сызықтық бейнелеу қолданылады ( 7.2 а. сурет.), бірақ 6 режимде CGA адаптерің архитектуралық ерекшеліктері жол пиксельдері кезектеседі: видеобуфер базалық адрестерінде жад ұяшықтары орналасады, жұп жол пиксельдеріне сәйкес келеді, ал тақ жолдар 2000h алмасу облысты суреттейді, HGC адаптерлер кезегінде жұптер қатынаспайды, ал жолдардың төрттіктері, және оларды бейнелерң 2000h алмасады.

4 және 5 видеорежимдерінде әр пиксель қолданылатын сызықтық бейнелеу (7.2.б. сурет), және сондай жолдардың алмасуы. Fh режимінде көпжазықтықты жад моделі қолданылады (7.3. сурет), бірақ төрт қабаттардың тек қана екі (0 және 1) қолданылады. Олар екібитті нұсқада қолданғанда, 10h режимге жатады.

Әр пиксельге төрт бит видеорежимдерінде толық көлемде төртжазықтықты жад моделі қолданылады (7.3. сурет).

Әр пискельге 8,16(15),24 және 32 биттер графикалық адаптерлерде тек қана сызықтық жад ұйымы қолданылады, мұнда әрбір пиксель 1-4 көршілестердің байтты жауап береді. High Color және True Color режимдерінің құрылысындағы байттар, RGB базалық түстің интенсивті деңгейлердің екілік кодтары арқылы түсті береді. Байт форматтары (кіші бит – оң жақта) келесі түрде көрсетіледі:

15 бит/пиксел: URRR RRGG GGGB ВВВВ (5-5-5)

16 бит/пиксел: RRRR RGGG GGGB ВВВВ (5-6-5) 24 бит/пиксел: RRRR RRRR GGGG GGGG ВВВВ ВВВВ (8-8-8) 32 бит/пиксел: UUUU UUUU RRRR RRRR GGGG GGGG ВВВВ ВВВВ (8-8-8) Мында U биттер белгілейді, түсті форматтау үшін қолданылады, ал (R, G, В) базалық түстерінің титтер тізбегінда кіші бит оң жақта орналасқан.

Контроллер атрибуттары видеожадта сақталатын түрлі-түсті ақпаратты түсіндірумен басқарады. Мәтіндік режимде белгілі орындағы атрибуттардың байт ақпаратын өңдейді, графикалықта - ағымдағы шығарылатын пиксельдерде. Контроллер атрибуттары монитор мүмкіншіліктерімен хабардың түрлі-түсті сақталатын көлемді омбылауға рұқсат етеді. Монохромды мониторларға арналған түстік ақпараттардың бөлігі безендіру элементтерін өзгертеді. жыпылықтау сияқты, астын сызу және белгілі орын инверсиясы. Контроллер атрибуттардың құрамына палитра регистрі кіреді, түстердің өзгертуі үшін қызмет етеді, видеожад биттармен кодталған, экранда нақты түстер. CGA адаптерінде түстер палитрасы өтеп қарапайым өзгереді: шығатын сигнал бір базистік түстерге (көк) қосылады (немесе қосылмайды), нәтижесінде басқа екі түстермен басқару екі әр түрлі палитраларда төрт түсті береді. EGA адаптерінде палитраны программаланған регистрі қолданылады, әрбір 16 мүмкін кодтардан 64 мүмкін түстердің бірін сәйкес қою, EGA мониторында бейнленген. Адаптерлердің пайда болуымен, үлкен (256 астам ) түстер санын беруге қабілетті, графикалық адаптер платасынан мониторға «көшті» және цифрлы-аналогті түрлендірулер базистік түстер сигналдары. Бұл түрлендіруді палитра регистрімен бірге біріктіру үлкен емес жылдам әрекеттетін ЖЖҚ (RAM) ұсынды. Бұл функционал ды құрастыру қазіргі уақытта RAMDAC (Digital-to-Analog Converter – цифрлы-аналогті түрлендіру) микросхемалары түрінде орындалады. RAMDAC микросхемалары түрлендірулердің қуатымен сипатталады, әр түске 8 бит жете алады, (DotCLK) нүктелердің сұрыптау шекті жиілігімен, олар жұмыс істеуге қабілетті. Түрлендіру дәлірек болса, оны жылдам орындау қиынырақ. Қиындықтар және жетістіктің жоғарғы құны жоғары жиілікте жоғары рұқсат жолдық разверткалар (бұл факторлар, RAMDAC жоғары жылдам әрекетті қажет етеді) үлкен түс тереңдігіне байланысты (түрлендірудің жоғары дәлдікті талап етеді) және осы себептен. Пикселге бит саны 24(True Color) жетті, бұл режимде түстерді өзгертуін қажет етпейді. Бірақ Microsoft фирмасы мода дикторын функцияларын алып, не тәртіптерге арналған 1998 жылына пикселге 24 1998 жылы RAMDAC жүктелуі режимждер үшін пиксельге 24 бит және одан жоғмры, жаңа графикалық адаптерлерге міндетті талап болады. Бұл адаптердің аппараттық құралдарымен түс гамма-түзетуді орындауға рұқсат етеді.

Белгі генераторы экранның мәтіндік режимінде растрлық кескін символдарын құруы үшін арналған. MDA/HGC және CGA адаптерлерінің белгі генераторлары программада рұқсатсыз: олар ТЖҚ микросхемаларының түрінде орындалған, процессор адрестік кеңістігінде ешбір бейнеленбеген. Бұл белгі генераторлары бекітілген 256 бейнеленген символдарды анықтайды. Белгі генераторы CGA 8х8 форматты болады және қарапайымды көрнекті ұйымды: бит 7 ыдырату жолының ең сол жақ нүктеге талапқа сай болады, ал бит 0- оң жақта. Әрбір символға 8 байттан тең, ТЖҚ көлемі 2 Кбайт тең. Белгі генераторы MDA/HGC 8х14 форматқа ие, жолда бит орналасуымен, және ол үшін сыйымдылығы 4 Кбайт ТЖҚ қажет. Бірақ жолдардың орналастыруы әртүрлі нұсқада кездеседі. Бұл әрбір символға арналған бөліс 16 байт ТЖҚ соңғы екеуін елемеу, және күрделі түрлер көбірек, жолдардың алмасуы қоса. Көп таралған нұсқасы, мысалы, ТЖҚ бірінші жартысында әрбір символға арналған 8 бірінші жолдардан орналасқан, ал олардың төменгі бөлім ( төртеуі қолданылатын және төрт өтірік жол) екінші жартыға орналасады. Бірақ берілген белгі генераторына барлығы 4 Кбайт қажет етіледі, көбінесе кең таралған 2764 (8Кх8) микросхемалары жиі қолданылады. Кейде оларға екі белгі генераторды орналасады, және адаптер кестені программамен таңдауға рұқсат етеді ( әдеттегі ешкімге белгілі емес тәсілмен). Бағдарламалауда екі жартыдан бірдей кестелер жазуға болады.

EGA және VGA адаптерлерінің белгі генераторы видеожадтың екінші қабатта орналасады және сондықтан бағдарламалық қолайлы. Олар адаптер инициализациясы үшін бейнелерден жүктеледі, ТЖҚ сақталынған BIOS кеңейтулері, платада орнатылған графикалық адаптерлері. EGA адаптері бір уақытта төрт кестені 256 символдан сақтауға мүмкіндік береді, ал VGA - сегізден. Белсендісі (бейнелеу үшін қолданылатын) олардан бірі немесе лезде екеуі болуы мүмкін. Соңғы жағдайда бір уақытта бейнелеу символдардың 512 кеңейеді, ал екі кестенің бірі, нақты символ үшін қолданылады, опре 3 битпен оның атрибуттардың байтын анықтайды.

Кестелер 32-байт әр символға 16х16 форматта развертка болады, ол EGA 8х14 матрицада қолданылады, ал VGA - 9х16. Егер белгі генераторы кестесі (фонттар) EGA арналған VGA жүктеу, символдар кішкентай көрінеді, ал сызықтарда, символдармен суреті салынған графика көрінеді. Егер VGA үшін фонттар EGA жүктесек, онда қиып тасталған символдар көрінеді (әсіресе төмен жағынан). Белгі генераторы бағдарламалық қол жетерлігі аппараттық русификация адаптері қажет, бірақ русификация фонттарын қайта BIOS графикалық адаптерде жазуға болады (ТЖҚ соңғы байтында бақылау соманы түзеуге ұмытпау). сондай процедура үй тиеулер - орыстандырушы қажеттілігінің виты, жадта орын алатын. Сондықтан белгі генераторы видеожадтың бір қабатынада орналасқан, графикалық режимде көпшілік қолдануынан кейін оны қайтадан жүктеу керек, ал BIOS құрылған драйвері үнсіз келісім бойынша бейне алады. Егер сонда қажетті фонтпен қойса, онда экранның қосымша драйвері қажет емес.

7.2. сурет. EGA/VGA графикалық контроллердің жазбасы.

Графикалық контроллер өндірістің жоғарлау құралы болып келеді, ведеожадтағы бейнелердің бағдарламалық құрылуы. Бірінші (CGA и HGC) графикалық адаптерлерде бұл блок болған жоқ. Ол EGA адаптерінде тіркелді, және VGA тасмалдады. Бұл адаптерлерде оның михромасының функциялары аппараттық құралдармен іске асырылған. EGA және VGA адаптерлерінің графикалық контроллер функцияларын қарастырайық. Ол ведеожад ұйымның төртқабатты моделімен жұмыс істейді. (7.3. сурет). EGA және VGA адаптерлері төрт 8-битті регистр-ілгешек болады, бұнда ведеожадтағы кез келгкен оқу операциясының барысында, түстік қабатармен сәйкес келетін деректерді бекітеді. Келесі жазу операциясында әр қабатқа деректерді қалыптастыру процессора (1 байт) деректері қатыса алады және қабаттарға сәйкес келетін регистр-ілгешек деректері (7.6. сурет). Процессор деректері алдын-ала циклдік жылжытылған бола алады. Поцессордан (мүмкін, жылжытылғанмен) және регистр-ілгешектен логикалық операциялар ЖӘНЕ, НЕМЕСЕ және ШЫҒАРЫП ТАСТАЙТЫН НЕМЕСЕ орындала алады. Бұл операциялардың нәтижелерімен бірге кейбір қабаттарды нольдердің байттары немес бірліктер жазылған бола алады. Регистр маскасының биттері жазылған деректер көзі битпен басқарауға мүмкіндік береді: егер регистр маска биті нөл мән қабылдаса, онда ведеожад биті барлық қабаттарда регистр-ілгешек үшін жазылады. Жазылушы тап осы қайнармен басқару тізім - маскалар побитноны рұқсат етеді : егер маска тізім биты ноль мағынаны болса, анау видеопамятьта мынау бит барлықтардың қабаттарда тізімді - ілгешектен жазылған болады. Процессордан (логикалық өңделген) деректер маскаға бірлік бит мәнімен түседі. Жазба рұқсат етілген қабаттарға ғана шығарылады, қабаттардың рұқсат функциясы синхронизаторға жатады.

Оқу барысында графикалық контроллер оқылатын қабат нөмірін сұрайды және түстерді салыстырумен оқу мүмкін. Бұл жағдайда түс коды көрсетіледі ( бит мәні сәйкес қабаттар үшін) және барлық қабаттарды лезде оқу нәтижесімен байт болады, бірлік мәндерін бит пиксельдер қабылдайды, түс қайсы үлгімен сәйкес келеді (7.3. сурет). Түстердің салыстыруында барлық қабаттар қатыса алмайды.

7.3. сурет. Түсті салыстырумен оқу.

Графикалық контроллер функциялары регистр арқылы басқарады. Бөлек түрлі-түсті қабатқа тура айналдыру мүмкін оқу сияқты, дәл осылай және жазу. Бірақ графикалық контроллер мүмкіншіліктері оның аппараттық құралдарына жиі қолданылатын функциялар қою рұқсат етеді. Бірақ егер сондай аппараттық графикалық контроллер қабылдау төртқабатты ұйым арналған (4 бит пиксельге)болса, онда терең түстер үшін (8 бит пикселге және көбірек) болады. Қазіргі адаптерлерде графикалық контроллер функциялары, EGA және VGA салыстырғанда кеңейтілген, микропроцессормен - графикалық акселератормен орындалады. Графикалық акселератор мүмкін функциялары жоғарырақ қаралған болатын.

Синхронизатор, EGA адаптерінің пайда болуымен, процессордың видеожадқа бейнені регенрациялау процесімен айналдыру циклінің үйлестіруге рұқсат етеді. Адаптерлерде синхронизация кварцоті өзіне меншікті генераторлары болады (кейде және бірнеше). Ішкі генератордан DotClock (DotCLK) пиксельдер шығару жиілігі дағдыланады, видеожадта барлық уақытша жүйелі сканерлеу құрылады, видеосигналдың қалыптасуы және монитор синхронизациялары. Сол уақытта процессора видеожадқа регенерация процесімен салыстырғанда асинхрондық бұрылады. SVGA адаптерінде PCI шинасы үшін кейбір ведеорежимдерге сапалы қолданады және 33 МГц жиілік тура шинадан, ал циклді процессор айналдырулары және дәл осылай бұлға синхросигнал байланысты, синхрониза мақсаты торды оңайланады. PCI шина 30 және 25 МГц жиіліктер рұқсат етеді, ал жүйелік шиналар жиілігінде 83 МГц PCI жиілігі 41,5 МГц болады. Процессорды алмастыру (кейде жүйелік жиілікті алмастыру) монитор экранда геометриялар бейнелердің өзгертуіне әкеледі.

Адаптер ішкі шинасы ведеожад аралығанда деректердің жоғары өнімді алмастыру үшін берілген, графикалық акселератормен және сыртқы интерфейспен. Бұл шинаның канал деректері типтік разряды қазір 64, 128 және 256 бит құрады. Бірақ қолданылатын разряд аз бола алады, егер видеожадтағы алдын ала ескерілген микросхемалары толық орнатылған болса.

Сыртқы интерфейс блогі адаптерді компьютер шиналарының біреуімен байланыстырады. Егер ертедегі графикалық адаптерлер үшін ISA(8 немесе 16 бит) шинаны қолданса, онда қазіргі графикалық адаптерлерде негізінде жоғары өнімді шиналар қолданады. VLB локальды шиналар 486 класты процессорларымен бірге жылдам түсті. Қазіргі уақытта PCI шина перспективті мақсаттары үшін және көбінесе AGP өндіргіш каналы.

Монитор интерфейс блогі сәйкес типтерден шығатын сигналдар қалыптастырады (RGB-TTL, RGB-Analog, композитті бейне немесе - S-Video). Бұл блок монитормен диалогқа жауап береді: қарапайымда жағдайда – идентификация битін оқу (VGA мониторлар үшін), ал ең қиыны - DDC каналымен деректерді алмастыру. VGA монитор ониторына қосылған тип индентификациясы қызыл немесе көк түс шығуларында бейнесигнал деңгейімен өндіре алады: монитор әрбір аналогті кірісінде терминатор (75 Ом) бар. Қосу кезінде жүктелу шығатын сигнал күштенуі төмендетеді. Монохромды мониторда тек қана жасыл түсті канал қолданады – қызыл және көк түсті жолы жүктелмей қалады. Бұл фактіні және интерфейстік блок бекітіп, монохромды монитор табылуы туралы жүйеге хабарлау. Егер түрлі түсті мониторда терминаторлар сөндіріп тастаса (кейбір үлкен мониторлар рұқсат етеді ), онда олары монохромды деп қабылдайды.

BIOS модулінің кеңейтілуі (Video BIOS) видеосервис (INT10h) драйверлерінің кодын сақтайды және белгі генераторларының кестелері. Бұл модуль EGA және VGA адаптерлерімен пайда болды және кез келгені карта орнату мүмкіншілігін қамсыз етеді. Модуль кеңейтілуі графикалық адаптер инициализациясына арналған басында POST (басты жадты тестілеуге дейін) басқаруды алады, экранда оның заставкасы BIOS жүйесінің заставкасына дейін пайда болады. Модуль бастапқы адрес 0000 h ие, оның өлшемі адаптер модуліне байланысты: соңғы адрес EGA BIOS — C3FFFh, VGA BIOS — C7FFFh. BIOS кеңейтілуінде ТЖҚ 8-разрядты микросхема қолданылады, бейне құрудың жоғары өнімділігі үшін көлеңке жад (Video BIOS Shadowing) қолданады немесе кэштеу (Video BIOS Caching). MDA және CGA адаптерлері үшін драйверлер BIOS жүйесінде құрылған. Графикалық адаптерлер үшін, интеграцияланған жүйелік платада, бағдарламалық сүйеу сонымен қатар BIOS жүйесінде құрылған.

Видеокомпоненттер әзірше дисплейлік адаптердің маңызды қажеттілігі емес. Олар әртүрлі кодековпен аппараттық сүйеуді қоса алады (көбінесе - MPEG-плейер), сүйеу құралдары видеоовер, фрейм - граббер, TV-тюнер.

Біріншіден, графикалық адаптерлер ЭЛТ (6845) контроллері базасында құрылды, орта дәрежелі интеграция көп жиектелген микросхемалар. Қазіргі дисплейлік жоғары дәрежелі интеграциялы арнайы интгерлады схема жинағы – графикалық және видеочипсеттер. Бұл микросхемалар видеожад микросхемаларымен бірге қолданылып, адаптерлердің негізгі мінездеме анықтайды.

Әдебиет: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. Видеоадаптер құрылғысын түсіндіріңіз?

2. EGA мен VGA айырмашылығы?

3. Видеожад не ұсынады?

4. ЭЛТ контроллері не ұсынады?

5. Атрибуттардың контроллері не ұсынады?

6. Белгі генераторы не ұсынады?

7. Графикалық контроллер не ұсынады?

8. Синхронизатор не ұсынады?

9. BIOS модуль кеңейту не ұсынады?

## Тақырып 8. НЖМД

Мақсаты: НЖМД құрылғы және жұмыс принципін қарастыру.

Жоспар:

1. НЖМД. құрылғысы

2. Жұмыс принципі

1. НЖМД құрылғысы

НЖМД, НГМД сияқты диск және бірнеше дисктен құралған, кішкентай үйінді түрінде бірінің үстінен бірі орналасқан. Сонымен қатар, НГМД айырмашлығы, НЖМД қатты металдан дайындалған, әдетте алюминийдан, және магниттік тотықтар жіңішке қабыршақпен жабылған.

Қатты дисктің «қатты» аталу себебі, өйткені ол өте жылдам жылдамдықпен әдетте минутына 7200, иілгіш диск жылдамдығынан 20 есе көбірек айналдырады. НЖМД дисктің жоғары жылдамдықпен айналуына байланысты, ақпаратты жазу және оқу жылдам жүзеге асырылады.

Сонымен қатар, НЖМД толығымен корпусқа орналастырылған. НГМД айырмашылығынан қарағанда, ішкі құрылғысы жақсы көрінеді, НЖМД сыртқы ортадан бөлектенген, басқа бөліктерді де және магниттік тасымалдаушы немесе оқу/жазу сезгіш бастиектеріне зақым келтіруден, шаңнан қорғайды. Жылдам айналатын диск бірнеше он миллиондаған дюйм үлес арақашықтықта, үстінен бастиектің қалай орналасқаны маңызды. Магнитті қабығының тығыздығы жазбаның өте тығыз алып келуге рұқсат етеді, сондықтан НГМД салыстырғанда НЖМД маңызды ақпараттарды көп сақтайды.

2. Жұмыс принципі

НГМД сияқты дисктер ось-шпиндель бойымен айналады, жинақтағыш қозғалтқышы қозғалысына келеді. Әрбір диск плиттер деп аталады. Көп иілгіш дисктер сияқты, екі жағы қолданылады. Плиттер көп болғандықтан, жақтары жоғарыдан төмен қарай нөмірленген. Типті НЖМД үш плиттерамимен 0-5 жақтарына ие болады, жұп жақтары жоғарыдан, тақ жақтары - төменнен.

Плитттердің әрбір жағында оқу/жазу бастиегі бар. Барлық бастиектер бірыңғай бүтін құрастырылған, бастиек блогі. Олар барлығы бір уақытта орналасады, олардың әрбірі өз жолына рұқсат етеді, және де орналасады, дискінің бір жағында орналасқан. Цилиндр терминге форматтауда қолданылатын нақ кеңістікте барлық жолдардың физикалық орналастыруы мәнді нақты қосып береді. Үш плиттер алты жақпен кеңістікте алты дөңгелек цилиндрді құрастырады.

Оқу/жазу бастиектері бірыңғай бүтін сияқты бастиектің келтіру механизмы көмегімен қозғалады, ұқсас құрылғыға, иілгіш диск жинақтағышта бастиекті ішіне кіргізеді және итеріп шығарады.

Бастиекті келтіру механизмі жоғары рецизионды құрылғы болып келеді. Әдетте келтірулердің екі типі қолданылады: адымды қозғалтқыштар және соленоидты келтірулер магниттік өзекшемен (voice - coil actuators). адымды қозғалтқыштар арзандау, бірақ баяу жұмыс істейді. Адымды қозғалтқыштар арзан, бірақ ақырын жұмыс істейді. Адымды қозғалтқыштан айырмашылығы, бастиек блогін дискреттік позициялардың берілген санына орналастырады, соленоидный келтіру магнит көмегімен орналастырады. Магнитосоленоид сияқты магнит жұмыс істейді, өзекше динамика ішіне кіргізеді және итеріп шығарады.

Басқа жағынан, герметикалық және жоғары рецизионды шарттарынан басқасы НГМД, үлкен НГМД ұқсас.

НГМД және НГМД қоректену разъем және 34-түйіскен соңғы разъем бар. Сонымен қатар ұстатқыштар және келісуші резисторлар көруге болады. Олар қатты дискідегі жинақтағышты анықтайды: немесе бірінші жинақтағыш С, немесе екінші D.

НЖМД контролері шина арқылы НЖМД ДК-мен байланыстырады. Кейбір жағдайларда НЖМД контроллері аналық платада орналасуы мүмкін, кейде қиыстырылған контроллерлері НГМД және НЖМД қолданылады.

Стандартты НЖМД контроллер айырмашлығы бірнеше типті НЖМД контроллері бар болады. Контроллдер типі жинақтағыштан және дискіде ақпаратты жазу әдісіне тәуелді болады.

Деректерді кодтау.

Модификацияланған жиі модуляция (MFM) - бұл магниттік кодтау схемасы, магниттік бетке битті жазу әдіс анықтайды.

Магниттену (RLL) өту арасындағы қашықтық шек қоюымен кодтау. Бұл әдіс МРМ қарағанда, ақпаратты үлкен тығызыдықпен есте сақтауын қамсыз етеді, сондықтан RLL-жинақтағыш форматты сыйымдылығы, MFM-жинақтағыш аналогті форматты сыйымдылығынан екі есе көбірек.

Әдебиет: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. НЖМД құрылғысын түсіндіріңіз?

2. НЖМД мен НГМД айырмашылығы?

3. Қатты дисктің цилиндрі не ұсынады?

4. Бастиек блогі қозғалысы үшін қандай келтірулер қолданылады?

5. НЖМД қосуы үшін қандай разъемлар қолданады?

## Тақырып 9. НГМД.

Мақсат: НГМД құрылғысы және жұмыс жасау принципін қарастыру.

Жоспар:

1. НГМД құрылғысы

2. НГМД контроллері

1. НГМД құрылғысы

Бұл дисковод - жеңіл және тұтас ыңғайлы құрылғы. Оның өлшемдері:

ені 6 дюйм, биіктігі 5 дюйм және ұзындығы 8 дюйм.

Жинақтағыш құрылғы ішінде компоненттер болады, олар НГМД жұмысын қамсыз етеді.

Дисковод шпиндель және шпиндель қозғалтқышы. Шпиндель (білік) дисководтің диск орталығын қысады, ал қозғалтқыш дискті айналдырады.

Дисководтердің көбінде біруақытта дискінің екі жағында оқитын екі бастиек бар болады, 1 бастиек блогі оқу/жазу бастиектерінен тұрады, ол дискіден деректерді оқуға және дискіге деректерді жазуға жауап береді.

Дисковод құрылғысының ішіндегі басқа компоненттері дисководке дискті беруі үшін, орнатулар және орнында диск бекітулер, қай кезде қақпақ ілгешекті жабуға арналған. Сонымен қатар, схема бар, ол жұмысшы ркжиміндегі лампаны басқарушы болады, сонымен қатар тағы бір жарықдиод, ол шпиндель жанында орнатылған және диск көрсеткі тесігі байқайды. Әйтеуір, НГМД бір жағында кішкене ауыстырып қосқыш болады, жазудың қорғаныш дискінде бары немесе жоқ болу анықтайды.

НГМД жинақтағыштың форматты сыйымдылығы сияқты кейбір ерекшеліктері болады, жинақтағыш габариттары, жақтардың саны және бастиектері, диск өлшемі.

Жинақтағыш сыйымдылығы, форматты сыйымдылықпен, форматтау барысында анықталады. Қазіргі уақытта ДК-ке арналған төрт стандарт бар болады:

- 1.4 Мб, 3,5 дюйм;

- 1.2 Мб, 5,25 дюйм;

- 720К, 3,5 дюйм;

- 360К, 5,25 дюйм;

Форматты сыйымдылық – бұл диск өлшемінің физикалық көрсеткіші,1,4 Мб форматы ені 3,5 дюйм болады.

Жинақтағыш биіктігі (немесе габариттар (height)) әдетте назарға қабылданды, бір уақытта жинақтағыштардың екі типі таралған болатын: толықгабаритті (fifl - heigfat) және жартылайгабаритті (half - height). Қазір НГМД барлығы жартылайгабаритті болып келеді;

Бұл жүйеде жинақтағыштардың үлкен санын орналастыруға рұқсат етеді. Тек қана сол уақытта қатты дискдегі жинақтағыштармен жұмыс істеуде, габариттар өзгешеліктерін анықтауға болады.

Қазіргі уақытта жинақтағыштың жақтар саны және бастиектері салыстырмалы сұрақ болып келеді. Бастапқыда диск жинақтағышта оқу/жазу үшін тек қана бір бастиек (жоғарыда) болады. Дисктің төменгі жағы қолданылмады. Сондықтан диск біржақты деп аталады. Қазір барлық дисководтер екі бастиектермен шығарылады: оқу/жазу: бірі - жоғарыдан, басқасы - төмен жағынан. Бұндай жинақтағыштар екіжақты деп аталады.

2. НГМД контроллері

НГМД корпусында орнаталған электроника платасында, қозғалтқыштармен басқару схемалары ғана орналасқан, жазу және оқу сигналдарының күшейткіштер-құрастырғыштары және көрсеткіштің сигналдардың құрастырғыштары. Иілгіш дисктердің контроллері әдетте компьютер жүйелік платасында орналастырады немесе арнайы кеңейту картасына көтеріп шығарылған («компанияда» НЖМД интерфейсімен). Арнайы стандартты интерфейс арқылы НГМД контроллерге іске қосылады. Барлық сигналдар логикалық деңгейлерімен ТТЛ болып келеді, белсенді деңгей – төмен. Жинақтағыш шығатын сигналдарының құрастырғыштары шығу типі болады «ашық коллектор». Құрылғының әрбір сигнал жолы үшін интерфейс терминаторлардың барын, резисторлардың жүктеу түсінеді. Теориялық түрде оларды тек қана соңғы дисководте шлейфқа қосуға шамаланды, практикада оларды ешуақытта сөндіріп тастамайды. Қазіргі үш дюйімді жинақтағыштар «таратылған терминатор» қолданады - резисторлар салыстырмалы жоғары кедергімен (1-1,5 кОм), интерфейс кіріс жолдары мен шина +5В байланысуы тұрақты. Интерфейс сигналдардың төменгі жиілігі импеданс шлейф келісулері және терминатор кедергілері туралы рұқсат етпейді. Бірақ егер шлейфте ескі жинақтағыштары 5" алынған терминаторлармен тұрса, олар сенімді жұмыс істеуге бас тарта алады (ашық коллектормен шығатын жолдар жүктеусіз қалады).

Кабельдер және иілгіш дисктердің қосу разъемлары.

Әрбір дискте кемінде екі кабель болады. Олардың бірі – бұл кабель қоректену блогінің көзі. Бұл көп түсті төрт өткігішті кабель, дисководтің артқы бөлігіне іске қосылады.

Қоректену көзі кабельдерінен басқа, әрбір дисковод үшін деректер контроллері кабелі қарастырылған.

Әдебиет: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. НГМД жұмыс істеу принципін түсіндіріңіздер?

2. «Форматты сыйымдылық» ұғымды түсіндіріңіздер.

3. НГМД контроллерінің қандай компоненттері болады?

4. НГМД қосуы үшін қандай кабельдер және разъемлар қолданылады?

## Тақырып 10. Оптикалық жинақтағыштар.

Мақсат: Әйгілі CD және DVD дисктердің технологияларын қарастыру.

Жоспар:

1. CD оптикалық дисктердің технологиясы

2. DVD дисктері.

1. CD оптикалық дисктердің технологиясы

CD – ROM

Барлық оптикалық дисководтердің (СD-RОМ-нан DVD-ге дейін) негізгі жұмысы - дисктердің әр түрлі учаскілері әр түрлі шағылысу қабілеттілігіне ие болады. Дәл осылай екілік ақпаратты сақтауына арналған шарттар жасалады, осылай компьютер жұмыс істей алады. Лазер көмегімен ақпаратты оқу жүзеге асырылады, дисктің бір учаскесі нөлді, ал басқалары бірлікті қабылдайды.

Сығымдалған дәл осылай аталатын алюминийлік дисктер СD-RОМ – ең ескі технология, қымбат бағалы зауыттық жабдықтауды қолдануды қажет етеді. Дисктердің баспасы арнайы матрица көмегімен жүзеге асады. Жұмыс беті алюминийден дайындалған. Бәріне белгілі дисктер сондай әдіспен жасалынған (Read Onlу Меmоrу сөздерінен - тек қана оқылатын жад), тек қана оқытуды рұқсат етеді және қандай болмасын жазуды өндіруге рұқсат етпейді. Осы технологиямен музыкалық компакт-дискілерді және бағдарламалық жабдықтаулы дистрибутивтық дисктерді жасайды, ойындар мен мультимедиалық анықтамалар жасайды. Олар 650 Мбайт-қа дейін деректер және және 74 минутты музыканы жазуды қамтамасыз етеді. Әсіресе күрделі процесс матрицаны даярлау болып келеді.

CD-R - технологиясы оптикалық дискке бір рет жазу.

CD-R құрылымы бойыншf, СD-RОМ сияқты, белсенді қайтарушы және қорғаушы қабаттардан тұратын, негізінде жүйелі түрде (субстрат) – тесігі бар пластикалық дөңгелек шлэйфте айналдырамалы жетекті бекітуге арналған. CD-R - дискке өзіне меншікті ақпараттарды жазып қоюға болады, бірақ тек қана бір-ақ рет. Қайта жазуға бомайды.

Технологияның барлық құпиясы белсенді (немесе тіркеуші) қабатта болады. Ол бояғыш заттан тұрады, лазер әрекетінен өз қайтарушы мінездеме қабілетін өзгерте алады. Оның бетінде лазер сәулесі нүктені «күйдіріп алады», қалған қабаттарға әсер етпейді. Дәл осы нүктелер ақпаратты кодтайды. Осы қабаттың өзгеруі қайта айналмайды (тегерішті дұрыс сақтау жағдайында), осыған орай ақпарат көптеген жылдары сақталады. Бірақ, басқа жағынан, бұл қайтымсыз өзгертулер ақпаратты қайта жазуға кедергі болады, яғни жазылған ақпаратты өшіруге немесе өзгертуге болмайды. Белсенді қабатты дайындауда еш алғашқы заттардың бірі – цианин. Кейін Мitsai компаниясымен фталоцианин қаланды, ол цианинның туындысы болып келеді, бірақ жазудан кейін күн әсеріне кемірек сезгіш емес, ақпаратты артық мезгілде сақтауына жағдай жасайды. СD-R дискінің белсенді қабатының үстінде жарықты қайтару қабаты орналасады. Бұл қабат - жұқарған күміс пластинасы. Бұрында мұндай мақсатта өнеркәсіпті алтын қолданылды, бірақ ол көп кешікпей күміспен ығыстырылған болатын, ол тек қана арзан емес, сонымен қатар күн сәулесін қайтаруда үлкен коэффициентке ие (бірақ, «алтын» дисктер кейде қолданылады, мысалы, дәрігерлік архивтерді сақтауына арналған).

Қорғау қабаты, үстіндегі жарық сәулесін, СD-R дискті механикалық қорғау үшін және оған этикетка жапсыру үшін қолданылады.

CD-RW (RW ағылшын тілінен - Rewritable – қайта жазу)- қайта жазу, фазалық күйін өзгерту технологиясы.

Қайта жазыллушы компакт-дисктер бүгінгі уақытта ең пайдалы жинақтағыштардың бірі, тіпті шапшаң ақпараттарды сақтауына арналған. Қайта жазу технологиясы дисктің жұмысшы бетінде фазалық жағдайының өзгеру негізінде лазер көмегімен жасалынады. Заттың аморфты күй-жағдайда болатын учаскелерінде болады, ол тәсіл жақсы сорып алатынына ие болады, ал кристаллдық формалар бар жерде, лазер сәулесі ол арқылы бөгетсіз өтіп, содан соң қайтарушы қабаттан шағылыстырылады. Затты аморфты күй-жағдайға ауыстыру үшін, оны лазермен қатты қыздырады, ал содан соң тез арада суытады. Жиынында ол кристаллды торға айналуға үлгермейді. Ал дискті жаңадан кристаллды торға айналдыру үшін, оны қайта қыздырып, бірақ аздаған температурада, содан соң баяу суытады. Кристаллды тор қалпына келіп, сезгіш қабаты мөлдір болып тұрады. Қайтадан жазып алу жағдайында ақпарат қайта жазылушысымен сәйкесінше фазалық күй-жағдай қайта өзгереді. CD-RW дисктері 1000 рет қайтадан жазып алуға есептелген. Сырттай бұл дисктер алюминийлі дисктерге ұқсас және CD-RW дисктері деп аталады, яғни қайта жазу компакт-дисктері. Өкінішке орай CD-RW дисктері барлық CD-RОМ келтірулерде оқытылмайды, ал тек MultiRead спецификациясы бар жерлерде.

2. DVD дисктер.

Цифрлік универсалды DVD дисктер (DIGITAL VERSATILE DISC) перспективті форматымен архивтеу және үлкен көлемді ақпартты жазуға мүмкіндік береді. Ол жазу сапасының және VIDEO-CD сыйымдылықтарының, аудио-компакті дисктердің және тіпті үй бейнемагнитофон кассеталарының шек қоюларын жеңу үшін арнайы жасалған;

DVD-VIDEO және DVD-RОМ ең көп таралған (себебі стандарттары бекітілген) дисктер болып есептеледі. DVD-VIDEO дискі цифрлік дыбысты толық филімдерді сақтай алады, және бейнесімен, сәйкес ойнатқышта көруге мүмкіндік етеді, теледидарға қосылғанда, дәл осылай DVD келтірумен компьютерде. DVD форматта бейнефилімдерді лайықты қарау үшін МРЕG-2-декодер немесе қуатты процессор, программалық ойнатқышта жұмыс істеуге мүмкіндік беретін (МРЕG-2 бағдарламалық) керек. DVD видеокомпакті-дискінде бірнеше каналды дыбысты жазуға мүмкіндік береді (сол, оң, орталықты, көлемді екі каналды дыбыстау және сабвуфер). Бұдан басқа арнайы стандартты стерео-канал болады. DVD бейне-дисктерінде ойнату үшін 1х стандартты жылдамдықтарға шығарылады, DVD тегерішіне 1385 Кбайт/с құрастырады. Бұл жерде СD-RОМ дискісіне арналған 1х шатыстырып алмау. Қазіргі заманғы DVD-RОМ келтірулері ақпаратпен жұмысқа істеуіне 12х жылдамдығы қолданылады, 16,6 Мбайт/с жылдамдыққа дейін ақпараттарды жіберуге мүмкіндік береді.

DVD-RОМ дисктері тек қана ақпаратты тұрады, сондықтан оларды компьютерде қолдануға болады. Файлдық құрылым физикалық деңгейде екеулерінде бірдей, бірақ дәстүрлі СD-RОМ дисктерінен айырмашылығы бар. DVD дисктері әртүрлі сыйымдылықта болады. Біз білетіндей, классикалық CD-ROM дисетері 700 Мбайт ақпаратты немесе 80 минуты музыканы құрайды. Ал DVD дискінің сыйымдылығы олардың контрукциясынан тәуелді болады.

CD және DVD дисктері ақпаратты микро тереңді сериялары арқылы сақтайды, диск орталығынан бастап қалыптастырушы шиыршықты жолдар жасайды. Бірақ бұл микро тереңді DVD дисктері кішкентайлау, демек, бір-біріне көбірек тығыз тиіп тұрады. Сонымен қатар, DVD тректер (жолдар) анағұрлым жақын орналасады, CD-RОМ дискісіне қарағанда жеті рет көбірек ақпарат орналастыруға рұқсат етеді. DVD дисіден ақпаратты оқу үшін толқын ұзындығынан аз дәл фокустанған лазер қолданылады, кәдімгі СD-RОМ келтуруші диодтарды шағылыстырады (635-650 нанометр 780-ді CD-ге қарсы).

Әрбір DVD дискі бір жақта екі қабаты бола алады, бірінін үстінен бірі ақпарат сақтайды. Бірінші қабаты жартылай мөлдір, және лазер оны проблемаларсыз оқиды. Екінші қабаттағы ақпаратты оқу үшін лазерді перефокусироваттау керек, сәуле бірінші қабаттан өтіп тек екінші қабатта түсуі қажет. Сайып келгенде, диск сыйымдылығы екі есе көбейеді, ал келтіру контрукциясы қиындатыла өседі. Және DVD дискіде ақпаратты екі жағынан жазуға болады (ал жақтардың әр қайсысы екі деңгейден тұрады). Ал енді классикалық бірқабатты және біржақты дисктерден төрт есе артық сыйымдылығы болады.

Әдебиет: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтары

1. Барлық оптикалық дисководтердің жұмыс істеу негізі неде?

2. СD-RОМ дисктері қалай құрылған?

3. CD-R технологиясының құпиясы неде?

4. CD-RW қайта жазу технологиясының негізі неде?

5. DVD мен CD технологиясынан айырмашылығы?

6. DVD дисктердің сыйымдылығы қандай?

## Тақырып 11. ДК видеожүйесі

Мақсаты: ДК видеожүйесінің негізгі компоненттерін және мониторларды қарастыру.

Жоспар:

1. Видеожүйенің компоненттері

2. ЭЛТ - мониторы

3. Жалпақ панелді СК мониторлардың технологиясы

4. PDP плазмалық панельдері

1. Видеожүйенің компонеттері

ДК бейнелеуі жүйесі екі негізгі компоненттен тұрады:

- мoнитop (диcплeй);

- бейнеaдaптep (бейнеплата немесе графикалық плата деп аталады).

Пайдаланушы мен компьютер арасындағы байланысты монитор атқарады. Принтерсіз жұмыс істеуге болады, ал мониторсыз жұмыс – соқыр жұмыс: нәтижесі, пернетақтадан еңгізілген командалар көрінбейді.

Бейнеадаптер графикалық және мәтіндік бейнелерді бағдарламалау үшін және монитор мен компьютер шинасының аралық элементі. Бейнелеу бағдарламамен орындалады, орталық процессормен орындалады, және оған графикалық акселератор және сопроцессорлары көмектесе алады.

2. ЭЛТ - монитор

Электрондық - сәуле трубка құрылғысы

Электрондық - сәуле трубка (ЭЛТ немесе Cathode Ray Tube CRT)- бұл бейне құру дәстүрлі технологиясы герметикалық жапсырылған шыны түпте «шөлмектің» [ сурет 1]. Монитор компьютердің сигналын алады және түрге оның қайта құрады, электрондық - сәуле зеңбірекпен қабылдайды, ол осы үлкен шөлмектің «кеңірдекте» орналасқан. Зеңбірек біздің жағымызға «атады», ал үлкен түп (біз, қарап тұрған жер) маскадан тұрады және люминесценттік жабудан бейнелер жасалады. Түрлі түсті ЭЛТ үшін люминофорлар сирек жерлік металдардың негізінде күрделі құрамдарды қолданылады (иттрий, эрбий және т.б.). Люминофор - бұл бомбалауа зараядталған бөліктерінде жарық шығарушы зат. Электр-магниттік өрістері электрондардың шоғымен басқарады: люминофорға жол ағындар модулятор интенсивті арқылы жүреді және жүйені жылдамдату, потенциалдардың айырымы принципімен жұмыс істеу; сайып келгенде ауыс кеткен жүйе бөліктер ағын бағытын өзгертиді, олар экранда керек орындарға жетеді, көлеңке маска арқылы жүре, онда фосфоресті бетіне түсіп, және сонда бейнені қалыптастырады (экранда электрондық сәулемен белсенді учаскесі жарықты сыртқа шығарады, көзбен көрінетін, (сурет 4.1.1). Осындай технология эмиссиялық деп аталады.

11.1Сурет. электрондық - сәуле трубка құрылғысы.

Мониторда түстер (дегенмен, теледидарлық экранда сияқты) аддитивтік болып шығады (жиынтықпен) үш негізгі түстің араласумен - RGB, яғни қызыл (Red), жасыл (Green) және көк (Blue). Бұл үшеуі, бірдей интенсивті араласып, бізге ақ түс береді, ал түрлі-түсті реңктерді алу үшін, әрбір түстің интенсивтілігі үшін қажетті пропорциялар керек.

ЭЛТ - мониторлар, үш бөлек электрондық зеңбіректен тұрады (үш негізгі түстің әрбірінен арналған), люминофоры учаскесіне әртүрлі үлкен емес интенсивпен өз түсіне соғады .

Монитор экраны матрицаны ұсынады, ол үш-ұяшықтардан құрылады, айқын құрылымда және түрде (нақты даярланған технологияға тәуелді). Әрбір сондай ұяшық үш элементтен тұрады (нүктелер, жолақтар немесе басқа құрылымдар), RGB-үшеуін қалыптастырушы, негізгі т.стер бір-біріне жақын орналасады, бөлек элементтер - көз үшін көрінеді.

11.2 Сурет. Активтендірілген электрондық шоқ.

Сол себепті, электрондық-сәуле трубканы қолданылатын қазіргі мониторларда, негізгі элементтері келесідей болады:

• электрондық зеңбіректің (RGB-үш түстің әрбіріне біреу немесе біреу, бірақ ол үш шоқ шығарушы);

• жүйе ауыс кеткен, яғни электрондық «линзалардың» жиналуы, электрондық шоқты қалыптастырушы;

• масканы, әрбір түс зеңбірегінің қамтамасыз етуші электрондардың «өз» экран нүктелері дәл тиюі;

• люминофор қабаты, сәйкес түске нүктенің электрондарға тиюі жанында бейне қалыптастырушы.

11.3 Сурет. Электрондық - сәуле трубка жалпы схемасы.

Электрондық зеңбірек жылытқыштан түзеледі, катодтың, электрондарды ағынын шығарушы, және модулятордың, электрондар тездетілген және фокустаушыны. Қазіргі кинескоптарда тотық катодтарды қолданылады, сирек жерлік элементтерден эмиссиялық жабумен, электрондар шығарылады, никельденген кішкене қалпақпен жабылған ішінде сым орналасқан. Жылытқыш 850-880 С" температураға дейін катод жылытуын қамсыздандырады, катод бетінен электрондардың (эмиссия) шығару болады. Трубканың қалған электродтары электрон шоқ тарды тездету және қалыптасу үшін қолданылады. Сәйкесінше әрбір үш электрондық зеңбіректерді өз түс құруына арналған электрондар шоғын жасайды. Электрондық сәулелер, сәйкес маскадан кейін тарап, люминофоры қажетті түс нүктелеріне тигізеді және оларды жарқырауға мәжбүр етеді.

Мониторлардың маска типімен классификациясы.

Қазіргі мониторлар кез келген маска типімен экран формасымен жиі жалпақ болады, геометрия маңызды бұрмалаулары төмендейді, әсіресе бұрыштары. Сондықтан маска типін экран формасымен анықтау оңай емес.

Бүгінгі ЭЛТ-дисплейлерде матрицалардың құру және маскалардың RGB-үш түсіне арналған үш негізгі технологиялар қолданылады:

• үш нүктелі көлеңке маска (DOT-TRIO SHADOW-MASK CRT -(Сурет 4.1.2);

• щелелік немесе ұяшықты (SLOT-MASK CRT -(Сурет 4.1.3);

• апертурлы тор (APERTURE-GRILLECRT);

Маска типін10-20 еселі лупамен экранға қарап, анықтауға болады.

Мониторлардың жасауда маскалар басқа әртүрлі ауыс кеткен жүйелерді қолданылады.

3. Жалпақ панелді СК мониторлардың технологиясы

Қазіргі жұқа пленкалы, жартылай өткізгішті, сұйық кристалдыларды мониторларда TFT (Thin Film Transistor Liquid Crystal Display) технологиясы қолданылады. Сұйық кристалды зат шыны екі қабаттар арасында орналасқан, ал жарық сәйкес бағытпен кристалдар арқылы жүреді, ғни олардың молекуласына айналған. Поляризационды фильтрлер жарық өтуін жөнге салады. Күштену беруі жанында кристал молекулалары жайды орынға ие болады, олар арқылы өтетін басқа бұрыш астында поляризаторлық сүзгі арқылы жарық жүруге бастайды. Камера затворына ұқсас күш беруде сұйық кристалдар жұмыс істеуге мәжбүр етеді, фильтрлер арқылы жарықт өтуіне рұқсат етеді. СК - мониторлардың жоғары нәтижелілігі материалдардың және энергиялар аз шығынмен ескертілінген. Жоғары код және төмен деңгейде электромагниттік сәулелену бұл мониторларды, қоршаған ортада «достық қалыпындағы» құрылғылар разрядына жатқызуға рұқсат етеді.

11.4 Сурет. LCD - мониторлардың жұмыс принципі.

Сұйық кристалды дисплейлердің типтері

Ең кеі таралған цифрлік панельдердің типі, қысқаша аталған TN TFT немесе (Twisted Nematic + Film) технологияларға негіделген. Film термині қосымша сыртқы плекамен жабуды белгілейді, бұрышы үлгісі стандартты 90 градустан (әрбір жаққа 45) шамамен140 градусқа дейін үлкейтуге мүмкіндік беретін. TN TFT дисплейінің жұмыс схемасы төмендегі суретте көрсетілген:

1. Қашан транзистор өшірілген кезде, яғни электр өрісін құрмайды, сұйық кристалдардың молекулалары нормаль жағдайда болады және бұрыш поляризациясы арқылы өтетін жарық 90 градусқа алмастыру үшін құрылған (сұйық кристалдар серіппені құрастырады).Сондықтан бұрышы поляризациясының екінші фильтр біріншіні бұрышқа перпендикуляр, активті еес транзистор арқылы өтетін жарық сыртқа шығындарсыз шығады, жарық филтрімен сұралатын түс құрастырып, жарық нүктені түзеді (Сурет. 4.1.5).

2. Қашан транзистор электр өрісіні генерациялайды, барлық сұйық кристалдардың молекулалары сызықта салынады, паралель бұрышқа бірінші фильтр полярланулары, және ешқандай жарық ағынының өтуіне әсер етпейді. Екінші фильтр поляризациялаушы жарықты толығымен өшіреді, үш түсті жарық компонент орнында бір қара нүктені құрады (Сурет. 4.1.6).

11.5 Сурет. Бірінші фильтр полярлануы.

11.6 Сурет. Екінші фильтр полярлануы.

TN TFT - LCD нарығында пайда болған бірінші технология, қаражаттық шешімдер категориясында осы уақытқа дейін сенімді, сондықтан салыстырмалы ұқсас цифрлік панельдердің жасауы арзан өкізіледі. Бірақ, LCD мониторлар матрицасында жетіспеушіліктерді айрылған емес. Біріншіден, ұара түс сондай дисплейлердің ескі типтерінде көбінесе сұр түске ұқсас (сұйық кристалдар барлығын фильтрге перпендикуляр айналдыру өте қиынға соқты), бұл суреттің төмен айқындығына әкеледі. Жылдар өткен сайын технологиялық процес жетілдірілді, және терең- реңктердің маңызды үлкейтілген жаңа панельдер демонстрация жасайды. Екіншіден, транзистор қабыл алмауы жағдайында (ал сондай болады) экранда «өлі» жарық нүкте құрылады, көзге едәуір қара көрінеді. Бірақ технологияның бұл екі кемшілігі 15.1 дюймдік панельдердің арасында үздік орын алуына кедергі жасамайды, сондықтан қаражаттық шешімдерге арналған негізгі факторы құны болып қалады.

4. PDP плазмалық панельдері.

Плазмалық панельдердің белсенді өңделуі 70-жылдардың соңынан басталады. 80-жылдары соңында түрлі түсті плазмалық дисплейлердің бұқаралық шығаруы басталған болатын, ал 20-жылдар соңында 42 дюйм диагональды плазмалық панельдерді пайд болды. PDP жұмыс принципі, газды қабаттау арқылы электрлік ток беріледі, екі жақтан шыны панельдерді шек қояды.

Ток электродтар арасында ағады, екі шыны пластинамен қондырылған. Экран түзу бұрыш астында екі қиылысушы электродтар тарақтарымен пиксельге бөлінеді. Сол уақытта ток горизонталь электрод арқылы жұмсалады, бір уақытта қысқа күштер вертикаль электродтар арқылы өткізіледі, дәл қазір берілген жолда қосу қажет. Бұл процедураның қайталануы экран сканерлеуіне ертіп әкеледі, бейнелерді құратын, пиксельдерді қалыптастырады. Түрлі түстілерді панельдерде боялған фосфор сәуле таратуы қолданылады. Электрлік ток пиксельдер бірі арқылы өткен кезде, ондағы газ плазмаға айналдырылады, фосфорды сәуле тарату пайда болады. Фосфор көкшіл, жасыл немесе қызыл түспен жарқырайды, сәйкес түсті пиксельді қалыптастырады.

Сондай панельді дисплей CRT-мониторлар қарағанда жұп-жұқа ғана емес, сонымен қатар үлкен жарықтыққа ие, ал бейнелер тіпті жарық бөлме де жақсы айырылатын. PDP-мониторлар қызметі шек қойылған мезгілде, люминофор қабатында жарық сәулелену қабілетті төмендейді, және сәйкесінше экран жарықтығы нашарлайды. Қазіргі плазмалық экрандардың жұмыс уақыты 10 мың сағат шамасында бағаланады. Панельдердің құны есепке ала отырып, берілген технология жоғары салыстырмалы құны аламыз.

PDP-панельдердің жетістігі, практикада кез келген бұрышта оған қарауға болады. Қазіргі PDP-панельдерде квадрат метрге 400 кандел астам жарықтыққа жетуге рұқсат етеді, бұл панельдерді жақсы жарықтанған кеңістіктерде қолдануға рұқсат етеді.

Әдебиет: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. ДК бейнелеу жүйесі қандай компоненттерден түрады?

2. Пайдаланушы мен компьютер арасындағы ақпараттық байланыс қандай?

3. Графикалық және мәтіндік бейнелердің бағдарламалық қалыптасуына не қызмет етеді және монитор және компьютер шина арасында аралық элемент бар ма?

4. Электрондық-сәуле трубкалы мониторларда бейне құру принципін түсіндіріңіздер.

5. ЭЛТ мониторында түстерді қандай тәсілмен алады?

6. ЭЛТ монитор экраны не ұсынады?

7. Көлеңке маска, апертурлы тор не үшін қолданылады және айырмашлығы неде?

8. Сұйық-кристалдық мониторлардың әрекет принципі неде?

9. СК - панельдердің қандай типтерін білесіздер?

10. СК - панельдерде активті немесе пассивті матрицаының айырмашылығы?

11.Плазмалық панельдердің әрекет принципін түсіндіріңіздер?

12. Көрсетілген монитор типтерінен, оның артықшылықтары және кемшіліктері туралы қорытынды шығарыңыздар.

## Тақырып 12. Пернетақта

Мақсаты: Пернетақта құрылғысының жұмыс принципін қарастыру.

Жоспар:

1. Пернетақтаның жұмыс принцибы.

2. Пернетақта контроллері.

3. Пернетақтаны қосу

1. Пернетақтаның жұмыс принципі.

Пернетақта – ДК жұмысындағы өте маңызды құрылғылардың бірі болып келеді. Пернетақтадағы негізгі элемент пернелерді болып саналады. Пернетақтаны сатып аларда, олармен мұқият жұмыс істеп көру керек, пернетақтаның "механикасы" сіздердің жеке талаптарыңызды қамтамасыз ететіндей тексеру керек.

Пернетақтаның әрекет принципі 12.1. суретте көрсетілген. Пернелерді басу процесінде механикалы іске асырылған, пернені басқандағы сигнал пернетақта контроллерімен тіркеледі (мысалы, 8049) және аналық платаға скэн-код деп аталатын түрде дәл осылай беріледі. Скэн-код - бұл бірбайтты сан, 7 биттен кіші, теңестіррілген нөмірді ұсынады, әрбір пернеге иеленілген (кесте. 12.1-12.5). ДК аналық платасына пернетақтаны қосу үшін арнайы контроллер қолданылады. ДК үшін АТ типте әдетте универсалды перифериялық интерфейс микросхемасы UPI (Universal Peripheral Interface) 8042 қолданылады.

Скэн-код пернатақта контроллеріне (8042) түскенде, онда аппараттық үзу (IRQ1) болады, процессор өз жұмысын тоқтатады және процедураны орындайды, скэн-код талдайды. Берілген үзу арнайы бағдарламамен атқарылады, құрамына кіретіндер ROM BIOS. Скэн-код түсуі жанында жылжу пернесінің (<Alt>,<Ctrl>) немесе ауыстырып қосқыштың (<Shift>,<CapsLock>) статус өзгертуі RAM жазылады. Барлық қалған жағдайларда скэн-код символ кодына айналады (ASCII деп аталатын кодтар немесе кеңейтілген кодтар). Өңдеуші процедура алдымен пернелердің орнатылуын және ауыстырып қосқыштарды анықтайды, енгізілетін код дұрыс алу үшін ("A" немесе "a") анықтайды. Cодан соң енгізілген код пернетақта буферіне орналаса бастайды, жад облысы, қолданбалы бағдарлама оларды өңдей алып жатқанда, 15 енгізілетін символдардың есте сақтауға қабілетті, Буфер FIFO принципі бойынша ұйымдастырылған (біріншісі кірді – біріншісі шықты).

12.1 Cурет. Пернетақтаның әрекет принципі

Әрбір перне екі типті скэн-код генерациялайды: "басу коды", қашан перне басқанда, және "босату коды", қашан перне жіберіледі. ДК үшін АТ класы бір биттер тізбегі "басу кодтары" және "босату кодтары" қолданылады, бірақ босату кодтары екі байттан тұрады, олардың біріншісі әрқашан OFOH тең. ДК үшін XT-генерациялар "босату коды" 128 үлкен "басу кодынан" (бит 7=1). Мысалы, 7- битті 1 скэн-код пернелер 48 немесе 110000 екілік жүйедегі санауларға тең. Қашан пернені басқанда, пернетақта контроллеріне - 10110000 код түседі, ал қашан жібергенде -00110000 код болады.

Аналық платадағы контроллер тек қабылдап қана емес, сонымен қатар деректерді жіберу, әртүрлі параметрлерді пернетақтаға хабарлау үшін, мысалы, басылған перне қайталауы жиілігін және т.б.

8049 контроллері тек қана скэн-кодтардың генерациялауына жауап бермейді, сонымен қатар өздік бақылау функцияларының орындалуы үшін және жүйені жүктеу процесінде басылған пернелердің тексерулері. Өздік бақылау процесі POST бағдарламалау орындалуы уақытында LED пернетақтасының үш индикатор бір рет кірпік қағуымен суреттеледі. Сол себепті пернетақта кемшіліктері ДК жүктеліп жатқан кезде анықталады.

Пернетақтаны қосу.

Әдетте пернетақтаны қосу үшін ұзыныдығы 1м жуық серіппе типті кабель қолданылады. сіздерге Hi – Fi техникасынан белгілі DIN - разъем бар, болуы мүмкін.

12.5 Сурет. Пернетақтаны қосуға арналған контакты DIN разъем

Өкінішке, пернетақта кабельдерінің көпшілігі қысқа. Егер Mini-Tower типті корпус жұмысшы орынның жанында орналасса, ал пернетақта үстелде орнында болады, онда шиыршықты кабель ақырына дейін алып шығу керек. Кабель үзіліп кетпеу үшін оны ұзартуға керек.

Кабель әдеттегі 5-контакті разъеммен аяқталады. Дәл осылай деректер жүйелі түрде пернетақтадан ДК беріледі және керісінше, берәлгендерді жіберу каналы және тактілі канал қажет. Пернетақта жұмысының қоректену күші +5В. Канал RESET(тастау) ДК қайта жүктеуге арналған сигнал жіберуші, бірақ ол әдетте қолданылмайды.

Laptop және notebook типті компьютерлерінде әдетте (сонымен қатар ДК басқа типтерінде) пернетақтасында 6-контакті разъем болады, ал аналық платада 6-полюсті ұяшық болады. Бұл разъемдар Mini DIN разъемдар деп аталады және PS/2 разъемдар. Мұндай разъемдардың тағайындауы кесте 3.2.1. көрсетілген.

12.6 Сурет. Пернетақтаның 6-контакті разъемнің сигналдары

Егер пернетақта разъемі және аналық платадағы ұяшық бір-біріне сәйкес келмесе, онда лайықты өткізгіш қажет. Сонымен қатар кесте .3.2.1. деректерді пайдалануға болады.

Әдебиеттер: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. Пернетақтаның әрекет принципін түсіндіріңіздер?

2. Скан-код мен ASCII-код айырмашылығы?

3. Қандай разъемдар арқылы пернетақта қосылады?

4. Пернетақтаның 6-контакті разъемінде қандай сигналдар қолданылады?

## Тақырып 13. Тышқан

Мақсаты: Тышқан құрылғысының жұмыс принципін қарастыру.

План:

1. Тышқан жұмысының принципі.

2. Тышқан типтері (Bus, Serial, PS/2, USB).

3. Тышқаннан деректерді жіберу форматтары.

2. «Тышқан» құрылғысы (Bus, Serial, PS/2, USB).

Енгізу құрылғысы "тышқан" (mouse) жүйеге ақпаратты өзінің орнын ауыстыру және батырмаларды басу-босату арқылы жібереді. Еркін айналатын массивті резиналы шаригі бар қарапайым контрукция болады, жіберетін айналу екі координаттық дисктің фотоэлектрліктермен көрсеткіштермен - екі жұп ашық (жарықдиод-фотодиод), оптикалық каналға тіліктермен айналған диск кіреді. Компьютерде интерфейспен тышқандардың негізгі үш түрін ажыратуға болады: Bus Mouse, Serial Mouse, PS/2- Mouse. USB интерфейсімен тышқандар да пайда болды.

Bus Mouse (шиналық тышқан) - бірінші тышқандарға қолданылған нұсқа. Көрсеткіштер және батырмалардан тұрады; олардың сигналдарын өңдеу мамандандырылған плата адаптерінде шығарылады. Мультипортті карталар (COM-, LPT- және GAME-порттар), осыларда орнатылған Bus Mouse адаптері сирек кездеседі. 9-проводты кабельде, разъемі арнайы (кесте.13.1) бір жағынан PS/2-Mouse разъемін еске түсіреді.

Кесте 13.1. Bus Mouse разъемі

Контакт | Сигналдар | Контакт | Сигналдар
1 | Vcc | 6 | Lb - сол жақ батырма
2 | Xa – көрсеткіші X | 7 | Mb – ортаңғы батырма
3 | Xb – көрсеткіші X | 8 | Rb – оң жақ батырма
4 | Xa – көрсеткіші Y | 9 | GND
5 | Xb – көрсеткіші Y | - | -

Serial Mouse – тышқан жүйелі интерфейспен, 25 немесе 9-штырьк арқылы іске қосылатын COM-портты разъем (кесте.3.2.2). Құрылған микроконтроллер болады, олар координаттық көрсеткіштердің және батырмалардың сигналдарын өңдейді. Әрбір оқиға RS-232C интерфейсімен екілік жүйеде кодталады, ал қоректену интерфейстен шығарылады. Тышқан жүйелі интерфейспен - Serial Mouse – кез кедген түзу портқа іске қосыла алады. Порт разъемдары мен тышқанның келісуіне арналған DB-9S-DB-25P немесе DR25S-DB-9P өткізгіш қолдану мүмкін. Тышқан үшін үзіліс қажет, COM1 - IRQ4 порт үшін, COM2 – IRQ3 үшін. IRQ номерінің порт нөміріне қатты байланысы, драейверлерді қасиеттермен ескертілінген. Әрбір оқиға – тышқанның орын ауыстыруы немес батырмаларды басу-босату RS-232C интерфейспен екілік кодта кодталады; асинхронды жіберу қолданылады: екіполярлы қоректену интерфейс басқарушы жолдарын қамтамасыз етеді (кесте.13.2).

Кесте 13.2. Serial Mouse разъемі

Сигнал | Контакт | -
- | DB-9 | DB-25
Data | 2 | 3
GND | 5 | 7
+V (қоректену) | 4,7 | 4,20
-V (қоректену) | 3 | 9

Serial Mouse түрлері

Serial Mouse – екі түрі: MS-Mouse және РС-Mouse (Mouse Systems Mouse)- сәйкес драейверлерді талап етеді, көптеген тышқандар MS/PC ауысытырып қосқыштарға ие. Tышқан «бөтен» драейвермен қабылданбайды, немесе жасырын жоқ болады. Бұл 1200 бит/c бірдей жылдамдық жанында түрлері әртүрлі форматтары қолданады, берілген бір битте және Microsoft-Mouse бақылауы жоқ болуында 7 бит қолданады, ал PC-Mouse - 8 бит. Әрбір өзгертуі жағдайында тышқан пакетті жібереді: орын ауыстырады, батырмаларды басуда немесе босатуында. Пакет, MS-Mouse тапсырылған, үш байттан тұрады (кесте.13.3). РС - Mouse 5 байтты тапсырады (кесте.13.4). Осында LB (Left Buttom), MB (Middle Buttom) және RВ (Right Buttom) сол, орта және оң жағдайды білдіреді, X[7:0] және Y[7:0] тышқан орын ауыстыруындағы биттер алдындағы жіберулер координаталарымен Х және Ү. Дұрыс мағыналарға сәйкес орын ауыстырғандағы координата Х-оңға, Ү-төмен MS-Mouse үшін, және РС - Mouse үшін. Осыдан экрандағы орын ауыстыратын меңзердің тышқан драйверәне сәйкес еместігін түсінуге болады.

Тышқаннан деректерді жіберу форматтары

Кесте. 13.2. MS-Mouse пакет форматы.

Биттер | D6 | D5 | D4 | D3 | D2 | D1 | D0
1-й байт | 1 | LB | RB | Y7 | Y6 | Y7 | Y6
2-й байт | 0 | X5 | X4 | X3 | X2 | X1 | X0
3-й байт | 0 | Y5 | Y4 | Y3 | Y2 | Y1 | Y0

Кесте. 13.3. РС-Mouse (Mouse Systems Mouse) пакет форматы

Биттер | D7 | D6 | D5 | D4 | D3 | D2 | D1 | D0
1-й байт | 1 | 0 | 0 | 0 | 0 | LB | MB | RB
2-й байт | X7 | X6 | X5 | X4 | X3 | X2 | X1 | X0
3-й байт | Y7 | Y6 | Y5 | Y4 | Y3 | Y2 | Y1 | Y0
4-й байт | 2-ші байтпен сәйкес
5-й байт | 3-ші байтпен сәйкес

PS/2-Mouse - тышқан, PS/2 компьютерімен пайда болды. Оның интерфейсі 6-штырьк DIN мини-разъем аналогті пернетақтада. PS/2-Mouse адаптері және разъемі қазіргі жүйелік платада brand – namе орнатылады. Мұндай тышқан контроллері және пернетақта контроллеріне кіре алады немесе енгізу/шығару кеңістігінде қосымша адрестер ие болв алады. PS/2-Mullse үшін IRQI2 үзуіліс қолданылады.

Serial Mouse және PS/2-Mouse интерфейстерімен кейде жаңылыстарды көрінеді. Екеуі де жүйелі, бірақ сигналдар деңгейінде принципті ерекшеліктер болады, синхронизация тәсілінде, жиілікке және посылкалардың форматында:

· PS/2 интерфейсі бірполярлы сигнал ТТЛ деңгейін қолданады, тышқан қоректенуі - бірполярлы күші +5В, GND шинасы салыстырмалы. Serial Mouse қолданылатын RS-232C интерфейсі, екіполярлы сигналды қолданады (2-кесте) деігеймен жүмыс істеуі 3В және -3В, қоректену екіполярлы талап етеді.

· Синхронды интерфейс PS/2- Mouse екі жеке сигналдық жолдарды қолданады. Бірі – деректерді жіберу үшін, басқасы - синхронизация сигналдары үшін. Serial Mouse бір жолмен деректерді жіберудің асинхрондық тәсілін қолданады.

Литература: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. Тышқан кострукциясы?

2. Тышқандардың қандай типтерін білесіздер?

3. Тышқан әрекет принципінің жүйелілігін түсіндіріңіздер?

4. Деректерді жіберу пакеттері қандай форматтарға ие?

5. COM мен PS/2-тышқанның айырмашылығы неде?

## Тақырып 14. Жүйелік блоктің қоректену модулі

Мақсаты: қоректену блогі және оның жұмыс принципін қарастыру.

Жоспар:

1. Қоректену блогі

2. Қоректену блогінің жұмыс принципі

3. Қоректену разъемдері

1. Қоректену блогі

Қоректену блогі (ҚБ) - компьютердің өте маңызды элементтерінің бірі, бірақ оған өте аз назар аударады. Дегенмен, кез келген компьютер жүйесінің жұмыс тұрақтылығы - көбінесе дұрыс таңдаудан тәуелді болады және қажетті қуаттылықты тұтынуға негізделген.

ҚБ қажетті қуаттылығы жүйенің барлық компонеттерінің электр тұтынуын есептейді. Төменде қажетті қуаттылық есептемесі, бірақ ақиқат мағынасын өлшеу арқылы білуге болады.

14.1 Сурет. Тұтынатын ток (ампермен)

Дербес комьютердің қоректену модулі әдетте стандартты конструктивті болады және қосымша құрылғылардың жүйелік платаның қоректену разъемдарымен жгуттар жинағы. Модуль артқы қабырғасына кабель коректенетін кіріс разъемі орнатылады, сонымен қатар монитор қоректенуіне арналған транзиттік шығатын разъем. Бұл разъемға монитор қосылуы тек қана қоректену розеткасына қосылатын шаңышқы саны ғана қысқартпайды, сонымен қатар монитор және жүйелік блоктың «жерлердің» байланыс қамсыздандырады АТХ конструктивінде қоректенудің негізгі ажыратқышы қоректену модуліне қайтады, ал қоректену модулінің алдыңғы панелін батырмалар көмегімен басқарады. Сайып келгенде, коректенуші желінің сымның күштенуін компьютер копусынан алып тастады, және енді жоғарғы күші қоректену модулі корпусының тек қана ішінде болады.

14.2 сурет. Дәстүрлі модуль қоректену шығатын разъемлары.

Қазіргі сапалы қоректену модульдерінде Fan Processor деп аталатын орнатылады, вентилятор айналуының жылдамдығын реттеуші температураға тәуелді. Бұл вентилятор қоры жоғарлатуға рұқсат етеді және нормалы температура жанында ауа қоршаған шуыл төмендетеді.

АТХ стандартында қоректену модулі габарит өлшемімен, дәл осылай және электрлік интерфейспен дәстүрлі маңызды ерекшеленеді. Процессор қоректенуі үшін модуль қосымша көзіт +3,3В күши болады және «кезекші» (Standby) аз қуатты қайнары шығатын тізбек +5 VSB. Кезекші қайнар желілі күш 10 мА токпен қосылады. Ол құрылғылардың және энергия тұтынушы тізбек қоректенуі үшін басқарылады, белсенді және ұйықтау режимінде (мысалы, факс - модемнің, кіретін дыбыстардың түсу бойынша машинаны «ояту» қабілетті). Бұдан былай берілген қайнар қуаттылығы 7,10 мА үлкейту токқа дейін мүмкін, тіпті локальді желінің кезекші адаптерінің пакет қабылдауымен компьютер «ояту» рұқсат етеді. Қоректену модулі интерфейсіне басқарушы сигналы PS-ON енгізілген, негізгі қайнарлар қосылған +5В,+3В,3В,+12В,-12В және -5В. Бұл қайнарлардың күші қана PS-ON сигналы ұстап қалуы кезінде төмен логикалық деңгейде модуль шығуына түседі. Жоғары деңгейде және тізбектің еркін жағдайында бұл қайнарлардың шығатын күші нөл деңгей жанында сүйенеді. Қоректену нормалы күші PW-OK (Power туралы ' Кеу), сигнал береді, әрекетімен ұқсас сигналға дәстүрлі модульдердің Р.G. (Қоректену интерфейс басқаруымен қоректену бағдарламалық сөндіруі орындауға рұқсат етеді).

Барлық коректенуші және сигналды сымдар жүйелік платаға бір негізгі разъеммен сенімді кілт арқылы ғана іске қосылады (6 сурет). Жинақтағыштардың қосу разъемларында, табиғи, контактілердің дәстүрлі тағайындауы сақталды. АТХ қоректенуі модуліне арналған вентилятор көрсеткішінен жүйелік платаға хабар тапсыруын алдын ала ескереді, айналу жылдамдығын бақылау және ауа температуралары қамсыз етеді. Бұл қосымша мақсаттар арналған жгут разъеммен арналған, ол 6 суретте бейнеленген. FanM сигналы «ашық коллектор» типті шығуды қоректену модулі тахометрлі вентиляторі көрсеткішін ұсынады, ротор әрбір айналымына істеп шығаратын екі импульс. FanM сигналы вентилятор жылдамдығын 0...+12 В диапозонда күш беру жолмен 20 мА токта басқаруға арналған. Егер күш деңгейі +10,5В жоғары болса, онда вентилятор мксималды жылдамдықта жұмыс істейді. Деңгей +1В төмен вентилятор тоқтауын жүйелік плата жауап білдіреді. Деңгей аралық мағыналары жылдамдықты ақырын жөнге салуға рұқсат етеді. қоректену модулі ішінде FanC сигналы +12В деңгейге тартыла түседі, дәл осылай егер қосымша разъемді қосылмай қалдыру, вентилятор максималды жылдамдықта әрқашан жұмыс істейді. Қосымша разъемда сонымен қатар 1394V (+) және 1394R (-) контактілер болады және бөлектенген күш қайнары жүйелік жерінен 8-48B құрылғылардың қоректенуіне арналған шиналары IEEE-1394(FireWire). Тізбек +3.3 V Sense +3,3В күш стабилизаторына кері байланыс сигналы беруі үшін қызмет етеді.

14.3 сурет. Жүйелік платаға қосуға арналған АТХ қоректену модуль разъемлары.

АТХ қоректенуі блогінің тізбектері стандартталған түрлі-түсті таңбалауды болады:

Қосымша разъем:

* +3.3 V Sense - ақ қоңыр жолақтармен;

* FanC - ақ көк жолақтармен;

* FanM - ақ ;

* 1394V ақ қызыл жолақтармен;

* 1394R ақ қара жолақтармен.

Қоректену негізгі разъемсы:

* СОМ - қара (GND дәстүрлі модульдердің тізбектеріне сәйкес келеді);

* +5V - қызыл;

* +12V - сары;

* -5V - ақ;

* -12V - көк;

* +3.3V - қызғылт сары ;

* +3.3V Sense - қызыл қоңыр (11 контактіге жақын келе алады);

* +5VSB – таңқурай түсті (purple);

* PS-ON - жасыл;

* PW-OK - сұр.

2. Қоректену блогінің жұмыс принципі

Компьютерлік қоректену блогі өзгеретін ток күшінің тұрмыстық электр желісінде ішкі тұрақты ток күшіне өзгеруі үшін арналған, ол компьютерлікт компоненттердің қоректенуіне, атап айтқанда 12,5 және 3,3 B қажет.

Компьютерлік қоректену блогіна кері байланыспен екі есе өзгерту әдісі қолданылады. Бұнда өзгертулер тұрмыстық электр желінің 50 Гц жиілікпен ток трансформациялары арқылы емес болады, бұндай бірінші қоректену блоктарында істелді, - мұнда жұмыс 20кГц жоғары жиілікпен жүреді, ол тұтас жоғары жиілік трансформаторларды шығатын қуаттылықпен қолдануға рұқсат етеді. Сондықтан қазіргі импульсті қоректену блогі анағұрлым азырақ, классикалық трансформаторлық схема қарағанда, төмен трансформаторларды керек өлшеммен қосты. Егер кеңестік бірінші дербес компьютерлерінің EC-1840 қоректену блогі еске алсақ, онда ол осы классикалық принциппен жасалған, яғнн жүйелік блок өлшемімнен бірдей бөлек жәшікте орналасқан болатын және қалғандарына қарағанда, монитор қоса 2-3 есе тартады.

Импульсті қоректену блогі КПД өте жоғары болады (68% кем емес) кілттік режимінде жұмыс істейді, шығатын күшті жөнге салу және тұрақтануы әдісімен болады (яғни импульсті өзгерту ұзақ жолымен). Жоғары жиілік трансформаторлар қолдану үшін, токты желіден (220В, 50Гц) өзгерту керек, жоғары жиілік токқа (60 кГц). Кіруде жоғары жиілік импульсті кедергілерді фильтрлеп болу (розеткалардан 220В күші 2-3 буын фильтр арқылы жүреді, қоректену блогінің кедергілерінің желіге қосылатын басқа құрылғыларды қорғайды); түзеткішке өзгергіш ток беру, шығуда пульсті тегістейтін электрлік конденсаторлар тұрады; түзетілген тұрақты күш 300В жоғарыдан кілтке беру (әдетте бұл екі транзистор), күш беретін трансформаторлармен басқарушы, тұрақты күшті өзгергіш төртбұрыш формада импульстарды жоғары жиілікте айналдырады; ал алынған өзгергіш ток содан соң тағы да екінші қайтара түзетуге беру (бірақ жоғары жиілік).

14.4 Сурет. Коректену блогының түрі

Түрлендіргіш құрамына күшті трансформатор кіреді, желіден гальвандық шешілуін және күштін төмендеуін қамсыздандырады. Трансформаторлар, жоғары жиілік тогымен жұмыс істестейтін, классикалықтан маңызды кіші және жеңілірек, өйткені оларда кішкене орамдардың саны қолданылады, ал ферриттік темір өзекше орнына қолданылады. Сонымен, трансформатордан күшті екінші қайтара түзеткішке жүреді және жоғары жиілік фильтр арқылы жүреді, электрлік конденсаторлардан және индукциялардан құрылады. Шығуда және бізге +12,+5,+3,3,-5,-12 В және резервтегілер +5 В кезекші режимде қажетті аламыз. Бізге барлық тізбектерге арналған алты стабилизатор күші қажет, бірақ бұны прктикада іске асыру, қоректену блогі шек қойылған габариттарының мүмкін емесе және сондай шешім үшін өте жоғары бағасы.

Сондықтан барлық қоректену блогінің бір негізгі стабилизатор және бір аз қуатты, резервтегі - кезекші +5В қолданылады. Барлық тұрақтанудың топталған дроссель орамалары арқылы шығатын күштер жүреді. Үлкен сыйымдылық конденсторлар және фильтр дроссельдер (катушканың) дроссельден кейін тұрады. Бұл элементтер шығатын күштер үшін соңғы пульсті тегістеулерге қажет.

Осындай бірнеше ұқсас орындауда бар, қоректену блогін қолдануды шиеленістіреді: дәл осылай, мысалы, топталған тұрақтанулар қолдану кезінде тек қана оның шинасынада емес нақты жүктелуінде шығатын күштке тәуелділігі көрінеді, сонымен қатар барлық қалғандарында.

Қоректену блогінің «төменгі бағалы категориясы» сапалы (және қымбат) қоректену блоктардан айырмашылығы неде? Элементтердің орнатудан бұрын ең алдымен, өте төмен токтарға есептелген, аз сыйымдылық конденсаторларының қолдануымен, радиаторлардың өлшемдерінде үнемдеу, сонымен қатар фильтр дроссельдердің қарапайым ұстатқыштармен ауыстыруы. Бірақ бұл барлығы ұсақ-түйек, ал негізгі өзгеше ерекшеліктерді ерекшелеуге керек. Дәл осылай, нормал қоректену блоктарында тегістеуден күштер қуаттылық түзету фактор схемаға түседі (Power Factor Correction, PFC), сол уақытта арзан блоктар сияқты сондай схемалармен жабдықталмайды.

Әдетте қазіргі қоректену блоктарында пасситі PFC қолданылады, және тек қана жоғары сапалыдарда - активті түзету (Active PFC). PFC қоректену орындауы арнайы тізбектер арқасында энергия тұтынудың азаюына ертіп әкеледі, үлкен нәтижелілік және блок аз қызуы қамсыздандырады. Дегенмен, пассивті PFC нәтижелілік өлшеулер көрсетеді, КПД сондайларды блоктарда 0,75-ден 0,7 pf дейін теребеледі, жүктеуден байланысты (максимум 200 жүктеу), сол уақытта блоктарда қуаттылық фактор түзетулері ол 0,7 pf құрастырады, және тек активті түзету қолдануы қуаттылық факторын жақсы бұйымдарда нақты 0,98 артуын береді. Егер өндіруші блокта Active PFC барысын көрсетсе, онда нәтижелілік артуы 95% болып келеді және жоғарырақ, және де қуаттылық коэффициент активті түзету схемасы өте жақсы нәтижені береді бәріне жүктеу диапозонында.

Қазіргі уақытта (КПД) нәтижелілікке pf мағынасында қабылданған суреттеу (Power Factor) 0-ден 1-ге дейін, сол принципта, және дағдылы пайыздар (мысалы КПД 80%-і 0,8 pf тең).

Сонымен қатар, тұрақты күшті және сенімді жұмысты қамтамасыз етуіне қоректену блогінің жоғары сапалы модульдер қолданылады, ақырын қосу үшін шарттар құрылады және қайта жүктеуден қорғау қолданылады. Импульсті қоректену блогінде аралық күштер 300В жетеді, яғни оның қандай да маңызды элементтері схемадан қатардан шығу (мысалы, қоректену блогінің қызып кету нәтижесінде) тек қана қоректену блогін жеңіл істен шығара алады, сонымен қатар компьютерлік компоненттер. Сонымен қатар, сондай жағдайларда қорғаныш бірдеме істеу керек, бірақ қоректену блогі арзандау болса, онда оған аз есептеуге болады.

Қоректену блогі өзі қызып кетіп, сапасыз вентилятор тоқтап қалуы мүмкін немесе қуатты радиаторларының жеткіліксіздігі схеманы салқындатады (ал қуаттылық тығыздығы әдетте 2-5 Вт/дюйм 3 құрастырады, дәл осылай мәжбүрлік салқындау қажет), сонымен қатар қарапайым қуаттылық тұтынатын жүктеу нақты қоректену блогіне қарағанда жоғары есептелген (өйткені жүктелу қанша энергияны тұтынса, импульсті қоректену блогі сонша тұтынады). Сәйкесінше тізбек блогінан өтететін токтың күші, бағыттаушылар және схема элементтері есептелгеннен жоғары болады, бұл күшті қызып кетуге және қоректену блогінің қатардан шығуына әкеледі. Нақ сондықтан қоректену блогінің шығуынан қуаттылық шығатын көрсеткіштерді тұрады, және қорғау схемасы қоректену блогін сөндіріп тастайды, жүктелудің нақты қуаттылығы қоректену блогінің максималды қуаттылығын көтереді. Қазіргі қоректену блогінің қорғанышы, ереже сияқты, көп деңгейде істеледі: және максималды токпен (Over Current), және күшпен (Over Voltage), және қысқа тұйықталумен (Short - Circuit protection), ал кейде тіпті блок ішінде температурамен. Ал арзан қоректенуі блоктарында сондай қорғаныш жоқ болады немесе сенімді жұмыс істемейді, және сол уақытта қоректену блокта қайта жүктелу оның сөнуіне ғана емес сонымен қатар, қатардан толық шығуға әкеледі. Компьютердің басқа бөлшектерін өзімен «сүйретпей», қоректену блогі тек қана өзі күйіп кетсе жақсы болар еді.

3. Қоректену разъемдері

Қазіргі аналық платалар үшін қоректену шартты түрде екі бөлімге бөлуге болады: 20 немесе 24-контакт разъемді қоректену арқылы жүзеге асырылатын және қосымша, 4, 6 немесе 8-контакт разъем қолданылады, әдетте 20/24-контакт алыста, процессорға жақынырақ, дұрысы қоректену стабилизаторларға орналасады.

20-контакті разъем АТХ стандарттарында 2.1 нұсқасынан бастап, ATX12V.3 нұсқасына дейін қолданылды, сонымен қатар серверлік стандарттың EPS12V бұрыңғы нұсқаларында қолданды. 24-контакт разъем қоректену содан кейін пайда болды - АТХ 2.2/АTX12V 2.0 стандарттарында, және EPS12V жаңа нұсқалары. 20 және 24-контакт разъемді қоректенудің (оны осы уақытқа дейін АТХ-разъем атайды) аралық айырмашылығы аз: жиырма шеткі контактілердің екеуінің разъемдары бірдей (тіпті контактілерді физикалық ажыратып қою сәйкес келеді), ал 24-пин (оның кейде Extended АТХ немесе қарапайым EATX деп атайды) тағы төрт контакті кеңейтулер қосылған (Extended): +12,+3,3,+5 B және GND(жер). Kейде бұл төрт контакті конструктивті бөлек орындалған және ең негізгісіне қосылған, 20-контакті шаңышқы сол жағдайда, егер аналық платада 24-контакті розетка кездесті (бұл 24-контакті разъем құралады). Сонымен қатар, қоректенудің басқа разъемдары болады (20 және 24-контактілері), оларда қоректену сымдары - 5V жоқ болады, дәл осы бұл стандартпен ескерілмеген.

14.5 Сурет. ATX қосқышы

Екінші топқа – қазіргі компьютерлік жүйелер үшін қоректенудің қосымша разъемдары қолданылады, негізгі магистраль коректенуші. Стандартты 4-контакті разъемлар (ATX12 V немесе Р4 Ready деп атайды) ATX12 V стандартында 1.0. нұсқасынан бастап анықталады. Бұл разъем Intel және AMD процессорларының негізгі қоректенуі үшін қолданылады.

Қоректену блоктарында тағы 6-конткті разъемлар болады, ерекшеленуі мүмкін. (AUX) деп аталатын қатарлы разъемлар бар болады және төртбұрыштылар (Р4 Ready немесе P4 деп аталады). Қатарлы разъем Intel ескі процессорларының қоректенуі үшін қолданылды және ATX12V 1.3 нұсқасымен бірге пайда болды, ал төртбұрышты (конфигурациясымен үйлесімсіз) Intel Xeon процессорлары үшін EPS12V стандартының солтүстік қоректенуі блоктарында қолданылады.

Жоғарыда айтылғандардан басқа, қазіргі қоректену блоктарында PCI-Express формфактор қоректену разъема видеокартысы қатыса алады. Ол 6-контакті, бағыттаушымен, екі қатарға орналасқан: үш контакті +12 B және үш контактісі GND(жер). Бірақ разъем жоғарыда айтылғандармен шатыстыруға болмайды. Өйткені, аналық платаға оның тыға салу мүмкін, бірақ бұл қысқа тұйықталу шақырады.

Кең 8-штырьк разъем (кейде АТХ12V деп атайды, бірақ дұрысы оны EPS12V стандарты серверлік платаға жатқызады) Хeon және Opteron процессорларының серверлік қоректенуі үшін қолданылады, сонымен қатар «тұрмыстық» екіядролы Intel және АMD процессорларында қолданылады.

Әдебиет: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. Қоректену блогіна қажетті қуаттылық қалай есептейді?

2. ATX және AT қоректену блогінің айырмашылыға неде?

3. Fan Processor не орындайды?

4. АТХ қоректенуі блоктарының тізбектері қандай стандартталған түрлі-түсті таңбалауға ие?

5. Компьютерлік қоректену блогі не үшін арналған?

6. Қоректену блок жұмыс принципін түсіндіріңіздер?

7. Қоректену блогінің «төмен бағалы категориясы» сапалы (және қымбат) қоректену блоктарынан айырмашылығы?

8. EATX және ATX қоректену разъемдарының айырмашылығы?

# Практикалық жұмыстардың жоспарлары

## Тақырып 1. Жүйелік тақшаның архитектурасы

Мақсаты: Жүйелік тақшаның архитектурасыны қарау.

Жоспар:

1. Шинно-көпірлік архитектурасы

2. Хабовтық архитектурасы

3. HyperTransport архитектурасы

4. Солтүстік көпір және хабтар

5. Оңтүстік көпір және хабтар

6. Синхронизациялау және ақпарат ағымы

7. Чипсеттер және платалар

8. Конструктивтер және платаларды орнату

9. Жүйелік платаны қосу

10. «Тірілту» жүйелік платасы

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 19, бет.54-62; 16, бет.85-92;

Бақылау сұрақтар:

1. Аналық плата қандай түйіндерден тұрады?

2. Плата кеңейтілімі деп нені атайды?

3. Слоты деп не атайды?

4. Сокет деп нені атайды?

5. Джампер деп нені атайды?

6. DIP ауыстырып қосқыштар нені ұсынады?

7. Чип нені ұсынады?

8. D-типті разъемлар не үшін қолданылады?

9. IDC типті разъемлар не үшін қолданылады?

## Тақырып 2. Аппараттық үзілімдер

Мақсат: Аппараттық үзілімдерді негізгі түрлерін қарау.

Жоспар:

1. Тығылмайтын үзілістер

2. Тығылмалы үзілістер

3. Традициондық үзіліс контроллері — PIC

4. Жаңарған үзіліс контроллері — APIC

5. Бөлінетін үзілістердің мәселесі

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 5, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар:

1. Үзу деген не?

2. Неге үзулер көрінеді?

3. Қандай үзілістер аппараттық, қандай бағдарламалық болады?

4. Қай командамен үзу шақырылады?

## Тақырып 3. Компьютердің функцианалдануы

Мақсат: Компьютердің жұмыс істеуі негізгі принциптерді қарау.

Жоспар:

1. Бастапқы қосылу және өзін өзі тестілеу

2. ОЖ және қосалқы программалардың қосылуы

3. Компьютералердің «ұйқы» және «оянуы»

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 1, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар:

1. Бастапқы қосылу және өзін өзі тестілеу қалай шығарылады?

2. ОЖ қосылуы қалай шығарылады?

3. Қосалқы программалардың қосылуы қалай жасалады?

4. Компьютералердің «ұйқы» және «оянуы» деген не?

## Тақырып 4. Статикалық жады

Мақсат: Статикалық жадының ұйымдастыру негізгі принциптерді қарау.

Жоспар:

1. Әртүрлі типті статикалық жады

2. ОЗУ кэшировкасын жасау үшін статикалық жадыны қолдану

3. SRAM көректенуінің кернеуі

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 1, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар:

1. Статикалық жады анықтаманы айтыныз?

2. Қандай статикалық жадының түрлірін ерекшеледі?

3. Статикалық жады қай кезде қолданылады?

4. SRAM жадының кернеу қандай?

## Тақырып 5. Дисплейлық адаптерлер

Мақсаты: Дисплейлық адаптерлердің компоненттер және функцияларды қарау.

1. Графикалық адаптердің схемасы

2. Графикалық адаптер компоненттері

3. Программные модели стандартных адаптеров

4. PCI, AGP и PCI-E интерфейсті адаптерлер

5. Мультидисплейлік жүйелер

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 5, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтары.

1. Дисплейлық адаптер деген не?

2. Графическалық адаптердің функционалды схемасын түсіндіріңіз?

3. Дисплейлық адаптер ішіне не кіреді?

4. Дисплейлық адаптерлердің функциялалды не басқарады?

## Тақырып 6. Принтерлер

Мақсаты: Принтерлер негізгі түрлерін қарау.

Жоспар:

1. Матричные игольчатые принтеры

2. Термопринтеры

3. Твердокрасочные и сублимационные принтеры

4. Лазерлік және жарықдиодтық принтерлер

5. Түрлі-түсті мөрі және фотопринтерлер

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 19, бет.54-62; 16, бет.85-92;

Бақылау сұрақтар:

1. Қандай баспа технологияларын сіздер білесіздер ме?

2. Матрицалық принтерлердің әрекет принципі неде?

3. Принтерлер бейненің қандай моделін қолданады ?

4. Түрлі түсті принтерлерде түстер алғашқы болады?

5. Сиябүріккіш баспада технология қалай жұмыс істейді?

6. Соплоны басқару әдісінің негізі неде?

7. Лазерлік принтерлерде бейнені түсіру принципі қандай?

8. Лазерлік принтерлердегі маңызды бөліктерін ата.

## Тақырып 7. Бағдарламалардың периферийлік құрылғылармен қарым-қатынасы

Мақсаты: Бағдарламалардың периферийлік құрылғылармен қарым-қатынасы негізгі принциптерін қарау.

Жоспар:

1. Жады кеңістігі арқылы қарым-қытынасы

2. Кіру-шығу кеңістігі арқылы қарым-қытынас

3. Программалар мен құрылғылар синхронизациясы

4. Құрылғылардың ішкі ақпараттардың буферизациясы

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 5, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар:

1. Жады кеңістігі арқылы қарым-қытынасы қалай болады?

2. Кіру-шығу кеңістігі арқылы қарым-қытынас қалай болады?

3. Программалар мен құрылғылар синхронизациясы қалай болады?

4. Құрылғылардың ішкі ақпараттардың буферизациясы?

## Тақырып 8. Ноутбуктар

Мақсат: Ноутбуктардың мінездемелер және классификациясы.

Жоспар:

1. Ноутбуктар сипаттамасы

2. Ноутбуктар классификациясы

3. Ноутбук жұмыс істеу қабілеті

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 1, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар:

1. Ең бірінші компьютер ықшам компьютер қандай болды?

2. Что являются важными характеристиками ноутбука?

3. Pentium M микроархитектураның негізгі ерекшеліктері түсіндіріңіздер.

4. Ноутбуктың функционалдылық немен анықталады?

5. Ноутбукта интеграцияланған құрылғылар не білдіреді?

6. Ноутбук әртүрлі перифириялық құрылғылар қосу мүмкіншілігі неден тәуелді болады?

7. Порттардың репликатора және док-станциялар ұғымдарды түсіндіріңіздер.

8. Ноутбуктердің қандайлар шартты сыныптар ерекшелеуге

## Тақырып 9. Сымсыз құрылғылар

Мақсат: Ең қолданылатын сымсыз құрылғылар және олардың ерекшеліктер.

Жоспар:

1. Сымсыз тышқандар мен перне тақталар

2. Сымсыз ойын манипуляторлары

3. Дербес компьютерлерге арналған Bluetooth-адаптерлер

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 1, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар:

1. Сымсыз құрылғылар қандай болады?

2. Қандай сымсыз интерфейстер сіздер білесіздер?

3. Bluetooth-адаптерлер не үшін арналған?

## Тақырып 10. Мониторлардың перспективті технологиялары

Мақсаты: Мониторлардың перспективті технологияларды қарау.

1. OLED мониторлары.

2. LCoS мониторлары.

3. FED, SED и NED мониторлары.

4. Электрондық қағаз- мониторлары.

5. VRD ехнологиясы: Көздің қарашығына суретің проекциясын жасау

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 5, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтары.

1. OLED - дисплейлердің осы шағына басымдардың LCD-құрылғылардың принципшіл айырмашылығы неде?

2. OLED-технология бейнелеу сапасымен LCD көрінетін басым болады?

3. OLED-дисплейлерде қандай жетіспеушіліктер болады?

4. LCoS-құрылғылардың орталық бөлімі не болады?

5. FED - дисплейлердің әдеттегі ЭЛТ - монитордың айырмашылығы неде?

6. FED-дисплейлердің парасатты жетіспеушілігі не келеді?

7. Қайтарушы дисплейлердің құрылысты элементтері не болады?

8. Қайтарушы дисплейлердің өте маңызды адамгершілігіне не жатады?

## Тақырып 11. Аудиожүйе

Мақсаты: Аудиожүйе жұмыс істеудің принциптерды қарау.

Жоспар:

1. Сигналды қайта құру.

2. Акустикалық жүйе.

3. Дыбыстық сигналдың цифрленуі. ДК «цифрлық » дыбысты өңдеуде. Дыбыстық ақпаратты компресстеу әдісі.

4. Дыбыс синтездеу әдістері. Стереофонетикалық және көлемдік ойнау.

5. Үш өлшемді дыбыс. CD және DVD дисктеріндегі аудиодеректер.

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 1, бет. 25-34, 5, бет. 12-24;

Бақылау сұрақтары

1. Аналогтық сигнал цифрлеу үшін не қолданылады?

2. Аналогтық-цифрлік өзгерту қалай болады?

3. Цифрлік жазулардың және елестетудің аппараттық құралдар қандай ерекшелеуге болады?

4. Акустикалық дайындау қандай түрлері болады?

5. Фазоинвертор өзімен не ұсынады ?

## Тақырып 12. Дыбыстық карта

Мақсат: Дыбыстық картаның компоненттерді карау.

Жоспар:

1. Компоненттік дыбыстық карталар.

2. Intel HD Audio дыбыстық жүйесі.

3. Дыбыстық карталардың аналогиясы.

4. АС'97 аудиокодекс дыбыстық карталарындағы цифрлық технологиялар.

5. High Definition Audio- көп каналдық дыбыс.

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 1, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар:

1. Дыбысты картасының құрамына қандай компонентері кіреді?

2. Қазіргі дыбыстық карталар қандай шинаны қолданылады?

3. Microsoft фирмасының PC’99 спецификация үшін қандай талаптар аудиоқұралдарға көрсетіледі?

## Тақырып 13. Әртүрлі фирмалардың қаттты дискілері

Мақсат: Әртүрлі фирмалардың қатты дискілердің технологияларды қарау.

Жоспар:

1. Hitachi дискілері.

2. Samsung дискілері.

3. Seagate дискілері.

4. Western Digital дискілері

5. Maxtor дискілері

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 1, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар:

1. Қазіргі кезде Hitachi дискілер қандай болады?

2. Қазіргі кезде Samsung дискілер қандай болады?

3. Қазіргі кезде Seagate дискілер қандай болады?

4. Қазіргі кезде Western Digital дискілер қандай болады?

5. Қазіргі кезде Maxtor дискілер қандай болады?

## Тақырып 14. HD-DVD, Blu-ray Disc, VMD заманауи оптикалық дискілер және голографикалық жазба

Мақсаты: HD-DVD, Blu-ray Disc, VMD заманауи оптикалық дискілер және голографикалық жазба технологияларын қарау.

1. HD-DVD, Blu-ray Disc форматтары.

2. VMD технология.

3. Голографикалық жазба

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 5, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтары.

1. Барлық оптикалық дисководтердің жұмыс істеу негізі неде?

2. HD-DVD дисктері қалай құрылған?

3. Blu-ray Disc технологиясының құпиясы неде?

4. VMD қайта жазу технологиясының негізі неде?

5. HD-DVD мен Blu-ray Disc технологиясынан айырмашылығы?

6. Голографикалық жазба дисктердің сыйымдылығы қандай?

## Тақырып 15. Цифрлық фотоаппараттар және бейнекамералар. TV-тюнерлер.

Мақсаты: Сандық фотоаппараттар және видеокамералар, TV-тюнерлерді негізгі түрлерін қарау.

1. Сандық фотоаппараттар және бейнекамералар.

2. TV-тюнерлер.

3. Басып алу бейне жүйелер.

Әдістемелік нұсқаулар: Баяндамаларды немесе хабарлауларды дайындау үшін баспа материал, презентациялар ppt кеңейтуімен және Интернеттен алынған хабарды қолдану ұсынылады.

Әдебиет: 5, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтары.

1. Цифрлық фооаппараттарда және бейнекамерларда қандай жинақтауштардың түрлері қолданылады?

2. Цифрлық фооаппараттарда және бейнекамерларда деректерді өткізу қандай интерфйстер қолданылады?

3. TV-тюнерлер қандай интерфейстерді қолданылады?

4. Видеозахват жүйелер не үшін қолданылады?

# Зертханалық жұмыстардың орындалуына әдістемелік нұсқаулар

## Зертханалық жұмыс №1

Тақырып: Дербес компьютер конфигурациясының талдауы .

Жұмыс мақсаты: дербес компьютерлердің BIOS SETUP, POST BIOS құралдарымен конфигурациясын талдау және операциялық жүйелердің қосымшалармен (бағдарламалармен) практикалық дағдыларды алу.

Теориялық мәліметтер:

Дербес компьютерлердің мінездемелерін әртүрлі тәсілдермен анықтауға болады, мысалы :

BIOS SetUp құралдарымен;

POST BIOSа құралдарымен;

Бағдарламалық қабықтардың System Information утилиты арқасында ( Norton, Norton Commander, Dos Navigator, Volkov Commander ).

Дербес тестіленген бағдарламалардың қолдануымен (SysInfo Norton Utility, Checkit, Diags, WinTune for Windows).

Әрбірде дербес компьютердің аналық платасында бір немесе бірнеше ТЖҚ микросхемалары (тұрақты есте сақтайтын құрылғы) BIOS-пен ( Base Input Output System – енгізу/шығарудың базалық жүйесі). ТЖҚ негізгі процедуралар және функциялар жазылған, дербес компьютердің негізгі компоненттерін баптайды және қызмет етеді, сонымен қатар операциялықтың жүйелер жүктеу процедура инициализациялайды және дербес компьютердің (SetUP) негізгі компоненттерін конфигурациясын баптау процедурасы.

Дербес компьютер қосылған соң әдетте BIOS SetUp процедурасына кіру мүмкін. Жад тестісінен кейін монитора экранында SetUp арналған шақыру көрінеу мүмкін мысалы, Press Ctrl-F1 to enter SetUP)) және ол экранда көрсетілген пернелер комбинациясын басу қажет. BIOS SetUp дербес компьютердің негізгі орнатылған деректеріне рұқсат береді және олардың бұзылуы немесе сәйкес емес мәндерді енгізу - компьютер жұмысқа қабілеттілігін бұза алады. Сондықтан көптеген пайдаланушылар және жүйелік әкімдер BIOS SetUp кіруді парольдермен жабады. Егер сіздерге BIOS SetUp кіруге сәті түссе, онда шекті сақ болыңыздар және егер процедура дұрыс атқаруында сенімді болмасаңыздар, онда енгізілген өзгертулерді сақтамай BIOS SetUP шығыңыздар.

BIOS қоректенуі қосылғаннан кейін POST ( POWER On - Self Test ) - процедура орындалуы бастайды, онда жүйе компоненттерінің тестілеуі орындайды. Қазіргі BIOS көпшілігі осыдан кейін дербес компьютер ағымдағы конфигурациясы туралы қысқаша есеп нәтижесі мониторға көрінеді. Егер сол кезде Pause пернесін басулы тұрса, онда бейнені жібермей және дербес компьютер кейбір мәліметтерімен танысу мүмкін болады.

Операциялық жүйе жүктелгенен кейін бағдарламалық қабықпен (мысалы, Norton Commander, Dos Navigator, Volkov Commander және т.б.) пайдаланып қалуға болады. бағдарламаның соңғы нұсқаларында мынадай меню пунктісі бар “Жүйе туралы ақпарат” ( System Information ), дербес компьютер компоненттері туралы толық жеткілікті ақпарат береді.

Бірақ дербес компьютер конфигурациясы туралы ең көп толық ақпаратты арнайы бағдарламалар бере алады, ДК толық мәліметтері үшін, оның компоненттерін тестілеуге үшін өңделген. Бірақ оларды қолдану үшін компьютердің шығарылған датасын және бағдарламаның құрылған датасын білу қажетті, өйткені бағдарламалардың ескі нұсқалары - соңғы модельдегі дербес компьютердің кейбір компоненттерін анықтай алмайды .

Дербес компьютер конфигурация сипаттайтын деректер тізімі:

- процессор типі және оның тактілік жиілігі;

- арифметикалық сопроцессор барысы;

- КЭШ бары, деңгейлер және көлем саны;

- ОЗУ көлемі және оның типі;

- деректерді жіберуде өте жылдам шиналарының барысы;

- ішкі жүйедегі дисктік интерфейс типі; қандай шинаға қосылған;

- қатты диск жинақтағыштардың саны (HDD - Hard Disk Drive ) және жад көлемі ( жалпы және бос);

- деректерді жіберу жылдамдығы және HDD арналған рұқсат уақыты;

- иілгіштерді диск жинақтағыштардың бары (FDD - Floppy Disk Drive ) және олардың өлшемдері дюйммен және байтпен;

- паралельді және жүйелі порттардың тізімі (LPT и COM);

- видеокарты типі және жад көлемі;

- монитор типі:

- BIOS өндірушісі және нұсқалары;

- операциялық жүйе нұсқалары;

- перифериялық, желілік және коммуникациялық жабдықтау тізімі.

Кез келген компьютердің негізгісі процессор деп есептеу қабылданған, көбінесе орындалған бірыңғай корпус түрде микросхема немесе үлкен емес платада түйін түрінде аяқталған модуль сияқты. Процессорлар параметрлеріне жатқызуға болады : максималды тактілік жиілік; тактілік жиілік қысқалығы; қоректену күші В; ішкі регистрдегі битке разряды; шина деректерінің битке разряды; шина адрестерінің битке разряды; адрестелетін жад максималды көлемі; ішкі кэш Кбайт және кэша типі; қысқартылған жад циклдары (бар/жоқ); құрылған сопроцессор; транзисторлар саны; кристалдағы элемент өлшемі; корпус; энергия тұтынудың төмендеуі; қоректену күші; нарықта пайда болу уақыты.

Деректерді жіберу шиналары (локальді) – бұл бағыттаушылар жинағы және дербес компьютер әртүрлі компоненттілерінің өзара байланысты хатаммалардың аралық әрекеттестігі. Шиналардың үлкен әр түрлерінде, көбнесе қазіргі уақытта жиі қолданатын ISA и PCI:

Қатты дисктер (HDD - Hard Disk Drive ) ақпаратты сақтауы үшін арналған, дербес компьютер жұмыс жасауына қажетті. HDD конфигурциясының дұрысытығы үшін дисктің физикалық параметрлері білу қажетті:

Цилиндрлардың саны(CYL);

Бастиек саны (Head);

Жолдарға секторлар саны (Sector);

Бастиекті орналастыру аймағы (LandZone);

Қоректену қосылғаннан кейін бастиекті орнату аймағы (PrecompZone);

Диск өлшемі (Size);

Деректерді жіберу режимі (Mode).

Дербес компьютер өнімділігі бағалау үшін HDD жылдам әрекеттілігін білу маңызды, бағаланатын көрсеткіштері:

мсекте секторға рұқсат уақыты ;

блок деректерін жіберу жылдамдығы Мбайт/с.

Иілгіш магниттік дисктердің келтіруіне арналған құрылғы (FDD - Floppy Disk Drive иілгіш дисктерде тасымалданатын ақпараттарды оқу/жазу үшін арналған .

Операциялық жүйелердің және бағдарламалардың дұрыс баптау үшін, графикалық режимде жұмыс істейтін, дербес компьютерде орнатылған графикалық видеокарта типін білу маңызды, видеокартада орнатылған және видеорежимді қолданатын, видеожад көлемі, ( түстер саны және нүктемен берілген экран өлшемі, развертка жиілігі).

Есептеу нәтижесі мазмұны:

Жұмыс мақсаты

Бет “ ДК конфигурация №”

Бақылау сұрақтарға жауаптар .

Конфигурация бетін толтыру мысалы.

ДК конфигурация № _мысал_

1.1 Кесте

Позиция | Мағынасы | Алынған көзі
Процессор типі және оның тактілік жиілігі | Intel Celeron 413MHz | POST, SysInfo
* арифметикалық сопроцессор барысы | Құрылған | POST
* КЭШ бары, көлемі | 128 Kb | POST
* ТЖҚ көлемі және оның типі | 128 Mb, sync SDRAM | POST, SysInfo, Dos Navigator
* деректерді жіберуде өте жылдам шиналарының барысы | ISA, PCI | POST, SysInfo
* ішкі жүйедегі дисктік интерфейс типі; қандай шинаға қосылған | IDE mode LBA | POST, SysInfo, Dos Navigator
* қатты диск жинақтағыштардың саны (HDD - Hard Disk Drive ) және жад көлемі ( жалпы және бос) | 1 диск : 4,00 Gb жалпы, 990 Mb бос | POST, SysInfo, Dos Navigator
* деректерді жіберу жылдамдығы және HDD арналған рұқсат уақыты | Деректер жоқ |
* иілгіштерді диск жинақтағыштардың бары (FDD - Floppy Disk Drive ) және олардың өлшемдері дюйммен және байтпен | 1 FDD 3.5” 1.44 Mb | POST, SysInfo, Dos Navigator
* паралельді және жүйелі порттардың тізімі (LPT и COM) | 1 параллельді LPT, 2 serial COM1 и COM2 | POST, S1ysInfo, Dos Navigator
* видеокарты типі және жад көлемі | Intel 740, 8Mb | POST, Windows 95: “Мой компьютер” қасиеті
* монитор типі | Sumsung SyncMaster 15GLe 15” | Windows 95: “Мой компьютер” қасиеті
* BIOS өндірушісі және нұсқалары | Extention V1.0A Award Software |
* операциялық жүйе нұсқалары | Windows 98 | Windows 98: “Мой компьютер” қасиеті
* перифериялық, желілік және коммуникациялық жабдықтау тізімі | Сканер, модем, CD ROM | Windows 98: “Мой компьютер” қасиеті

Әдебиет: 5, бет.54-62; 6, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар.

1. ДК інездемелерін анықтайтын тәсілдер.

2. BIOS деген не. BIOS SetUP шақыру әдістері,

3. Кең таралған процессорлар типтері және оның типтерінің мінездемелері.

4. Арифметикалық сопроцессор не үшін арналған.

5. ТЖҚ деген не?

6. КЭШ-жады туралы айтыңыздар.

7. Деректерді жіберуде өте жылдам шиналардың типтері.

8. Ішкі жүйедегі дисктік интерфейс типтері.

9. НDD туралы айтыңыздар.

10. Флоппи дискжетектер. Тағайындау және параметрлері.

11. Видеокарталар және мониторлар, олардың параметрлері.

12. LPT и COM порттарының тағайындауы.

## Зертханалық жұмыс №2.

Тақырып: Аналық платаның қосу.

Жұмыс мақсаты: Аналық платаны қосып үйрену.

Теориялық мәліметтер:

Платалар пластмассалық қоспалар көмегімен орнатылады, шасси тілігінде кіреді. Бұл тік және бойлай қоспалар қамсыз етіп (слоттар осьінің кеңейтілу бойымен) платаны бекітеді. Олар платаны корпустың артқы қабырғасына дұрыс қалыпта қоюға рұқсат етеді, плата кеңейту слотысында орнатуда қарастырылады. Платаны қажетті жерге орнату бір немесе бірнеше винттермен бекітеді. Бұл винттер жерге қонған қосу теориялық жалғыз нүктесін қамсыз етеді (қоректену блогі арқылы) компьютер копусының қоректену көзі жалпы сымымен қамтамасыз етеді.

Жүйелік платаны шешу үшін, одан барлық кеңейту карталары шығару қажет және қосу кабельдері ажырату керек (әсіресе, қысқаларды). Mini Tower типті корпустарында жүйелік плата бекітілген шассиді шешу қажет (немесе кейбір корпустарда - итеріп шығару). Тіреу виттерін бұрап, платаны кішкене жылжытады, кейін оны шассиден шешуге болады. Платаны орнату кері ретте шығарылады, бекітілетін винттер корпусқа платаны орнатудан кейін және қандай болмасын кеңейту платаасын орнату кейін тартылады.

Жүйелік платаны қосуы

Жүйелік платада көптеген интерфейстік разъемдерге ие, бір бөлігі артқы панельде болады (конструктивті проблемалар болуы мүмкін, олармен байланыстысы жоғарыда қаралған болатын). Олардан басқа қоректену қосуына арналған ішкі разъемлар бар, корпустың алдыңғы панелінің компоненттері болады, иілгіш және қатты диск жинақтағыштардың интерфейстері, енгізу/шығару порттары.

Дәстүрлі платаларға қоректену, екі 6-штырьковыхі разъемдар арқылы береді, дәстүр бойынша, PC/XT шығатын, PS8 және PS9 сияқты белгіленеді. Розетканың жауап беретін бөліктеріне қарамастан, қоректену блогінің кабельдерінде орналасқандар, маңызды әртүрлі кілттік орналастыруы болады, мехникалық түрде олардың қосылуы дұрыс болмауы мүмкін. Оларды шатыстырып алмау үшін, жеңіл ереже бар: төрт қара сымында (жалпы қоректену сымы) қосылған разъемдар тиісті орнында болу керек. 180 градустағы разъемдар, бұру мүмкін емес.

1. Аналық платаның негізгі компоненттері.

Жүйелік плата (System Board), немесе аналық алата (Mother Board), негізгі баспа платасы деп атайды, оған процессор, оперативті жад, ROM BIOS және басқа жүйелік компоненттерді орналастырылады.

ДК бірінші моделінің жүйелік платасы бірнеше функционалдық түйіндерден тұрды, ашық суреттеудің арқасында сенімді статусты ие болды, тақ санмен кепілдік беретін программалар және программалық өнімдер, оларды қолданатындар. Сондай түйіндерге келесілер жатады:

1 - жүйелік ресурстарды беру схемасы - жад, енгізу/шығару, үзуліс, жоғарыда суреттеген жадқа тура рұқсат.

2 - BIOS микросхемасы, бастапқы тестілеу программалық кодымен, жіберу және енгізу/шығару функциялары.

3 - жүйелік таймер, 8253микросхемада іске асырылған, жад регенерациялар сауалдардың генератор сияқты қолданылған, динамикаа үшін интервал таймер және үндес генератор. АТ функцияларды аналогиялық 8254 микросхема орындады.

4 - 8255 микросхемада үш жүйелік порт, пернетақта интерфейсіне, конфигурацияның ауыстырып қосқыштарын оқу, дыбыспен басқару және үзіліспен қолданады. АТ пернетақта интерфейсі үшін 8042 микроконтроллер қолданды, конфигурацияның ауыстырып қосқышы қысқартыды, ал қалған функциялар бір жүйелік портқа ауыстырып салынды.

5 - дыбыспен басқару арнасы – логикалық схема, таймердің үндес сигналы қолданады және жүйелік порттың программалық-басқару биттері. АТ машиналарында мұндай “синтезатор” тіпті жазылған музыканы және сөйлеуді орындай алды.

6 - пернетақта жүйелі интерфейсі, ХТ аппараттық логикада орындалатын, ал АТ - 8042 микроконтроллер көмегімен орындалады.

7 – конфигурация жады және сағат-календарь - CMOS RTC - түйін, АT пайда болған.

Уақыт өте келе жүйелік платаның элементтік базасы радикал өзгерді, бөлек контроллерлердің барлық функцияларын чипсет өзіне жауапкершілікке алды, бұл түйіндердің бірақ программалық моделі сақталды.

2. Карта, сокеттер, слоттар, джамперлер, DIP - ауыстырып қосқыштар.

Плата кеңейтілімі, немесе карта кеңейтілімі (Expansion Card), өлкелі разъем баспа платасы деп атайды, слот кеңейтіліміне қондырылған. Карталар кеңейтілімі, ДК енгізілетін қосымша интерфейс, интерфейстік карталар (Interface Card) деп атайды. Сондықтан интерфейстік карта қандай болмасын құрылғының қосуға арналған “лайықтау” ұсынады, оған адаптер (Adapter) деген атау берілген. Мысал ретінде дисплейлік адаптер (Display adapter) дисплей-мониторды қосу үшін қызмет етеді. Адаптер және интерфейстік карта синонимдер, және мысалы, NIC (Network Interface Card - желілік интерфейс картасы) жиі ЛВС (жергілікті есептеуіш жел) адаптер ретінде аударылады.

Слот (Slot) щелелі разъем ұсынады, оған қайсы бір баспа платасы орналастырады. Слот кеңейтілімі (Expansion Slot) ДК-де жүйелік шинаның разъемсы тілікпен жиынтықта компьютердің корпусының артқы қабырғасына ұсынатын - карталар кеңейтілімін орнатуға арналған орын бар.

(Socket) микросхемаларды орналастыратын ұяны ұсынады. Оны контактілері DIP, PGA корпусындағы штырьковті шығару микросхемаларға есептелген, SOJ және PLCC корпусындағы барлық модификацияларда немесе шығару микросхемалары «J» әріпті формалы. ZIF-Socket (Zero Insertion Force –нөлдік күшпен кірістіру) жоғары сенімді контактілерде жеңіл орнату үшін арналған, Бұл ұялардың кілті болады, оны ашып шығаруға қосымша күш жасамай, микросхеманы орнату немесе алып тастауға болады. Жұмыс үшін, орнатудан кейін кілтті жабады, сокеттің контактілері шығару микросхема тығыз бекітіп алады.

Джампер (Jumper) жинап алатын ұстатқышты ұсынады, сорайтылған баспа платасынн штырьковті контактілерді орнатады (1.6, а-сурет). Джамперлер ажыратқыштар немесе ауыстырып қосқыштар сияқты әртүрлі компоненттердің конфигурациясы үшін қолданылады, оперативті басқару қажет тудырмайды. Джамперлер пинцет көмегімен көрсетіледі, тек қана өшірілген қоректенуде істеуге ұсынылады, оларды қажет емес орынға түсіріп алу қауіпі бар немесе жақын орналасқан контактілер пинцетпен ұстау.

DIP-ауыстырып қосқыштар (DIP Switches) DIP корпусында кішкене габаритті ажыратқыштар ұсынады, джамперлер қолданылатын мақсаттармен сәйкес келеді. Олардың артықшылығы жеңіл ауыстырып қосуда, шарикті қолмен ыңғайлы өндіру. Үлкен ауыстырып қосқыштардың жетіспеушілігі, джамперлермен салыстырғанда, платада алатын орны және көбірек жоғары баға. Сонымен қатар, атына қарамастан, олар әдетте тек қана ажыратқыштар болып келеді, олардың қолдануы джамперлерді қолдануға қарағанда иілгіш кемірек істейді.

Компоненттер, конфигурацияны орнатқаннан кейін автоматты, РnР (Plug and Play - сал және ойна) класына апарып береді.

Чип (Chip)- бұл жартылай өткізгіштік микросхема, әдетте оның функционалды қиындығы түсіндіріледі. Берілген кітапта бұл сөз көп кездеспейді - авторға “микросхема” сөзі көбірек ұнайды. Чипсет (Chip Set) - бұл “ интеграл схемалардың жинағы, қосу кезінде есептеуіш жүйенің функционалды блогі қалыптасады”. Чипсеттер жүйелік платаларда кеңінен қолданылады, графикалық контроллерлерде және басқа күрделі түйіндерде, бір микросхеманы салуға болмайтын функциялар.

Кабельдер және разъемлар.

Құрылғыларды қосу және ДК түйіндері үшін әртүрлі разъемларды қолданылады, олардың арасында келесілер жиірек кездеседі.

D-типті разъемлары сыртқы құрылғыларды қосуы үшін – мониторлардың, принтерлердің, модемдердің, манипуляторлардың және т.б. қолданылады. Розеткалар (Female, қарапайым тілде “шеше ”) DBxx-S сияқты белгіленеді, хх - контактілердің саны. Шаңышқының (Male -“әке”) DBxx - P сияқты белгіленеді. D-бейнелі қаптама кілті болып келеді, бірақ мониторлардың үш қатарлы разъем кабельдері “аяқтармен жоғары” жеңіл салынады. ДК артқы қабырғасына шығатын разъемлардың тағайындауы стандартталған.

Разъем IDC (Insulation - Displacement Connector - разъем, оңашалау жылжытқан) кабель қосылу тәсілі. Контактілер бұл разъемларды сырт жағынан, кабельге айналғанның, пышақтар, кесетін және оңашалау жылжытқан кабель бағыттаушысы бар. Бұл разъемлар негізінен ленталық кабельдердің шлейфтерін қолдануы үшін арналған, бірақ оларда бітеу және жеке бағытаушылада да болуы мүмкін. Кабельдердің бітеуіне арналған бұл разъемларға арнайы құралдар бар болады, бірақ қажеттілігінше жалпақ бұрауышпен (және епті қолдармен) іске асыруға болады. IDC разъемлары өлкелі баспа разъемлар және контактілердің штырьковті үшін бар болады. Разъемлардың кілті бола алады: баспа разъемлар үшін бұл тілік және оған сәйкес ұстатқыш, бірінші контактілерге жақынырақ орналасқан. Штырьковке арналған кілтпен копуста болып келеді, бірақ бұл кілт тек қана егер жауап беретін бөлім пластмассалық бандаждан болса және тілік болса істейді. Штырьковті разъемлар бандаж арзан нұсқалары болмайды. Кілтпен ретінде, келмейтін штырек болуы мүмкін, разъемда ол тесіктерді қалдырмайды.

Тапсырма: әртүрлі модификациялардың компьютеріне алдындағы аналық платаларды және архитектураларды қосу және жұмысқа қабілеттілігін тексеру .

Әдибиет: 1, бет. 25-34, 5, бет. 12-24;

Бақылау сұрақтар

1. Аналық плата қандай түйіндерден тұрады?

2. Плата кеңейтілімі деп нені атайды?

3. Слоты деп не атайды?

4. Сокет деп нені атайды?

5. Джампер деп нені атайды?

6. DIP ауыстырып қосқыштар нені ұсынады?

7. Чип нені ұсынады?

8. D-типті разъемлар не үшін қолданылады?

9. IDC типті разъемлар не үшін қолданылады?

## Зертханалық жұмыс №3

Тақырып: ДК құрастыру

Мақсат: студенттерді КЖ құрастыру дағдыларын үйрету.

Теориялық мәліметтер:

ДК классикалық түрде атқарулары жүйелік блоктан тұрады, оған пернетақта, видеомонитор және барлық қосымша құрылғылар іске қосылады. Жүйелік блота жүйелік плата орналасқан (System Board немесе MotherBoard - аналық плата) онда компьютердің орталық компоненттер орнатылған - процессор, оперативті жад, көмекші схемалар және щелелі разъемдар-слоттар, оларды плата кеңейтуіне орнатуға болады. Жүйелік блок корпусында диск жинақтағыштарды орнатуға арналған бөліктер (Bay) болады және басқа қосымша құрылғылар үшін үш-бес дюймді форматта, сонымен қатар қоректену блогі болады. Корпустің артқы қабырғасында клавиатура пернетақта разъемдары және басқаларға арналған тесік бар, сонымен қатар щелелі тіліктер, олар арқылы плата кеңейтуінде орнатылған, корпустан сыртқы разъемдар шығады. Платалар (карталар) кеңейтулер өлкелі баспа разъемадары болады, олар енгізу/шығару шиналарының слотамен қосылады, және металли тұтқаны, корпусқа платаны бекітіп қояды. Мына тұтқада сыртқы разъемдар орнатылуы мүмкін.

Тапсырма:

Сіздерге көрсетілген ДК сұрыптау және жинау.

Әдебиет: 3, бет. 52-56; 4; 5, бет. 235-245.

Бақылау сұрақтар

1. Компьютерді жинау үшін неден бастау керек?

2. ДК сұрыптап, жинауда өзіндеріне жаңа нені білдіңіздер?

3. ДК жинауда ықшамдау үшін нені ұсына аласыздар?

4. Жұмыс барысында қандай дағдыларға үйрендіңіздер?

## Зертханалық жұмыс №4.

Тақырып: ДК тестілеуі

Мақсат: КЖ тестілеу дағдыларын үйрену және олардың салыстырма өнімділігі талдау .

Теориялық мәліметтер:

КЖ өнімділік салыстыруы әртүрлі микропроцессорларының негізінде INTEL Celeron және Pentium әртүрлі модельдері.

Компьютерлік жүйелердің келесі утилиттер көмегімен тестілеенеді:

3DMark05 v120, AquaMark3, PCMark05_v101, CrystalMark09.

Everest Home Editional . қолдануға сонымен қатар болады

КЭШ-жадпен жылдамдығы сияқты сондай процессорлардың параметрлері салыстыру, интерфейсті жадпен, деректерді өңдеу және әртүрлі қосымшаларда жұмыс жылдамдығы.

КЖ жетістігі мен жетіспеушілігін шығару, процессордың әртүрлі қосымшалармен жұмысына тәуелді.

Барлық деректерді дәптерге жазып қою және тәжірибелі үлгілер аралығындағы өнімділік пайыздын арақатынасы шығару.

КЖ өнімділігін тестілеу үшін үйлесімді бағдарламаның қорытындысын шығару.

Әдебиет: 3, бет. 52-56; 4; 5, бет. 235-245.

Бақылау сұрақтар

1. Әртүрлі бағдарламаларды қалай салыстыруға болады ?

2. ДК тестілеуде өздеріңізге жаңа нені білдіңіздер?

3. Микропроцессор жүйесінде келесі утилиттер көмегімен: 3DMark 05 v 120, AquaMark3, PCMark 05_ v 101, CrystalMark09 тестілеуі қалай өткізеді?

4. КЖ тестілеуіне арналған тағы қандай бағдарламалар бар?

## Зертханалық жұмыс №5.

Тақырып: BIOS Setup баптау

Жұмыс мақсаты: BIOS баптау дағдыларын практикада іске асыру.

Теориялық мәліметтер:

Сонымен, енгізу-шығару базалық жүйелері ағымдағы баптауды өзгерту үшін, CMOS Setup утилитымен пайдаланып керек, ол жүйені жүктеу кезінде Delete пернесіне басумен, немесе F2, немесе Esc, немесе басқа үйлесімді пернені басумен шақырылады, пайдаланушыға экран сол жақ төменгі бұрышындағы хабарлайды.

Бағдарламаның графикалық интерфейсі, менюден қажетті пунктісін таңдап, оған қажетті өзгерту енгізуді рұқсат етеді. Навигацияға арналған курсормен басқару пернелері қолданылады («жоғары», «төмен», «оңға»,«солға»). Менюден қажетті пунктті таңдауына үшін Enter пернесін басуға керек, ал параметрлердің мәндерін алмастыру үшін «+» және «-» немесе PageUp және PageDown пернелер көмегімен шығарылады. Баптапудың алдындағыға мағынаны қайтару үшін F5 пернесін басу керек, егер мағынаны үнсіз келісім бойынша орнату керек болса, онда F6 пернесімен пайдаланып керек, ал қажеттілік бойынша үйлесімді мағына беру - F7. F10 пернесін басумен CMOS Setup утилитынан барлық өзгертулерді сақтап, жылдам шығуға болады, ал Escape басумен - өзгертулер сақталмайды. Сонымен қатар, F9 басып, жүйелік ақпараттың терезесін шақыруға болады, яғни процессор деректері туралы, жад, жүйелік плата модельінің аты, BIOS және MAC-адресе интеграцияланған желілі контроллер (егер сондай бар болса) нұсқалары, ал F1- көмек терезесі, онда пернелер және олардын әрекеттеріжайлы жазылады.

CMOS Setup утилит стандартты графикалық интерфейсі 1-суретте келтірілген. Менюдің әрбір пунктіндегі рұқсат баптауларын қарастырайық.

4.1-сурет - CMOS Setup Award BIOS утилиттерінің графикалық интерфейсі

Меню - Standard CMOS Features бірінші пунктісі таңдап, біз CMOS стандартты функцияларын баптайтын терезені көреміз: жүйелік сағаттар, IDE және FDD құрылғылардың менюінің инициализациясы, сонымен қатар қолдық енгізу құрылғылары ( пернетақталар және тышқан). Бұл терезеде қандай пайдалы іс істей аламыз? Біріншіден, егер қате дата немесе қате сағат ұсынылса, онда оларды түзетуге болады, бірақ мұны сәйкесінше ОЖ-де де орындауға болады. Егер жалғыз сағат қана дұрыс көрсетпесе, онда сіздің жүйеде де баптауға болады, және ол үшін BIOS Setup қараудың қажеті жоқ.

IDE-құрылғылардың менюі инициализациясын қарастырсақ, онда барлығын өзгертулерсіз қалдыру дұрыс, бірақ егер жүйедегі жинақтағыштардың бірін сөндіріп тастау қажеттілік пайда болса (мысалы, қатты диск немесе DVD-ROM ), онда мұны сәйкес интерфейс көмегімен орнату жолымен істеуге болады, оған таңдалған құрылғы, None (IDE Channel x Master - None) мағыналары қосылған. Осыдан кейін BIOS құрылғыларының инициализациясы жанында, CMOS сақталынған баптау қабылдап, бұндай құрылғылардың жоқтығын есептейді. Бұл құрылғыны қайтадан қосу үшін Auto жайында алдында өзгертілген параметрлерді орнтаумен қосуға болады.

FDD-құрылғылардың баптауларын қарастырсақ, онда орнатулар болмайды, қосылған құрылғы автоматты инициализациясын орындау мүмкіндік береді, IDE үшін бұ`л қалай істелген, сол себепті флоппи-дискжетек типін қолмен сұрау керек (үнсіз келісім бойынша 3,5-дюймді FDD таңдалған, 1,44 Мбайт дискеталармен жұмыс істеуші, ол қазіргі барлық стандартты ДК үшін келеді). Кейбір жүйеде флоппи-жетектердің сөндіруінде құрылғылардың инициализациясы BIOS жанында жүктеуде FDD қатенсін береді – ол үшін FDD баптауында None (Drive A — None; Drive B — None) мағынасы орнату керек.

Басты менюдің пунктісі Advanced BIOS Features CMOS Setup утилиті кеңейтілген BIOS функцияларының баптауына рұқсатты ашады, сонымен қатар, кезекті құрылғыларды орнатуға рұқсат етеді, сәйкесінше жүктелген жазу іздеуі, немесе жүктеу кезектілігі жүзеге асады.

Advanced BIOS Features менюі әдетте Hard Disk Boot Priority пунктісін болады, жүйеде орнатылған қатты дисктердің жүктеу приоритеті беруге болады. Бұл компьютерге бірнеше HDD орнатудағы мәселені шешуге рұқсат етеді, жүктелген жазудан тұратын – сонымен бірге BIOS операциялық жүйені толтықтырып жүктеуге тырысады, Hard Disk Boot Priority тізімінде жоғары орынға ие болады. Бұндай орнтаулар әдетте тасымалдаушы дисктерде қарастырылады және желілі интерфейстерде (Removable Boot Priority және Network Boot Priority сәйкес). Жүктеудің жалпы кезегі әдетте үш немесе төрт пунктен тұрады: First Boot Device , Second Boot Device , Third Boot Device және кейде Boot Other Device. Әрбір позиция үшін жүктелетін құрылғының типін таңдау керек: немесе арнайы меню арқылы, Enter пернесін басумен шақыру, немесе стандартты басқару пернелері көмегімен мүмкін нұсқаларды таңдау.

Бұл менюде әдетте жүктелу процесіне қатысты басқа баптаулар да болады: Quick Power On Self Test (кейде - Quick Boot), BIOS кейбір тестерін жүйе қосылу уақытына өткізіп алу мүмкін болады (көбінесе бұл тест жадысына қатысты), бұл компьютердің жүктелуін маңызды тездетуге рұқсат етеді; Boot NumLock Status, NumLock пернесіне орнатылған(қосылу немесе өшірілу); Init Display First, ұандай видеоадаптер екенін анықтайды, қандай (интеграцияланған, PCI, AGP немесе PCI Express интерфейсімен қосылған) болады, оған қосылған біріншімен дисплей және BIOS жүутелу барысындағы ақпараттар шығарылады; Password Check -пайдаланушы аутентификация кезеңі орнатуға рұқсат етеді (жүйе жүктелу кезінде немесе CMOS Setup утилитына кіру кезінде); сонымен қатарғ мұнда әдетте қосуға арналған пунктілер табуға болады (Full Screen Logo Show), BIOS жүктелу уақытында экранға шығарылатындарды және құрылғылардың инициализация жүруі туралы қызмет хабарды жасырушыларды табуға болады.

Advanced BIOS Features менюі сонымен бірге, процессордың ішкі жүйесінің жұмысына қатысты баптаулар қатарынан тұрады. Олардың саны жүйелік платаның модельіне байланысты болады, дәл осылай және процессор жүйесінде орнатылғанына да байланысты. Олардың ішінде ең типтік түрлерін қарастырамыз.

Limit CPUID Max. to3 баптау, (оны Windows NT 4 уақытындағы ескі бір ОЖ орнату кезінде қосуға болады) - оның қосылуында CPUID 0-ден 3 дейін мағыналар қабылдай алады, осыдан кейін қолданылатын қазіргі CPU нұсқаулардың қатары қол жетпеуінен тұрады.

APIC Mode және MPS Version Control For OS - бұл екі өзара байланысқан баптаулар, сондықтан екеуін бірге суреттейміз. APIC (Advanced Programmable Interrupt Controller) – үзіліс жетілдірілген бағдарламаланушы контроллер, оның қосылуы көп процессорлық конфигурация жұмысына арналған қажетті шарт болады, нұсқалары MPS Version Control For OS пунктісінде анықталады (Windows 2000 немесе Windows XP операциялық жүйелер үшін 1.4 нұсқасын таңдау керек).

CPU Internal Cache пункті орталық процессорға өзінің меншікті кэш-жад қолдануға тиым салуға рұқсат етеді, бірақ мынау істемеу керек, сондықтан бұл баптауды Enabled мағынасында қалдыру дұрыс.

CPU жүйесінде орнатылған қандай функциялар орындалады және олардың қайсысы аналық платаны сүйенеді, осында сонымен қатар, процессор жұмыстарына қосымша баптаулар бола алады. Мысалы, Intel процессорларына арналған бұл баптаулар, келесі технологияларды қосу мүмкіндік береді:

* CPU Hyper-Threading - виртуалды көп процессорлы Intel Hyper-Threading технологиясы;

* CPU Enhanced Halt (C1M) - Enhanced Halt (C1M) процессоры аяқтау уақытында энергия қоры технологиясы;

* CPU Thermal Monitor (TM) - Intel Thermal Monitor (ТМ) процессор термобақылау технологиясы;

* CPU Thermal Monitor 2 (TM2) - Intel Thermal Monitor 2 (ТМ2) процессор термобақылау технологиясы;

* CPU EIST Function - Enhanced Intel SpeedStep энергия қоры функциясы;

* Virtualization Technology – виртуализация технологиясы;

* Execute Disable Bit - процессор функциясы, операциялық жүйесін вирусты шабуылдардан қорғаныш қамтамасыз етуші және жад буферіне бағытталған зиянды кодттардан қорғайды.

Егер аналық плата интеграцияланған графикалық ядромен чипсетте орналасса, онда Advanced BIOS Features менюі мынадай пункті болады, мысалы, On - Chip Frame Buffer Size немесе Frame Buffer Size деп аталады, жүйелік жадтың буфер өлшемін береді, бұрылған графикалық ішкі жүйе бұйрығына қоса салынған.

CMOS Setup менюінде - Advanced Chipset Features пункті таңдап, чипсета кеңіейтілген баптауларынан тұрады және жүйе өнімділігі мүмкіндігін ықшамдау береді.

Менюдегі Frequency/Voltage Control (6-сурет) пункті, баптауларға рұқсат ашады, жүйенің негізгі компоненттерінің жұмыс параметрлері өзгертуге мүмкіндік береді, сондай жүйелік шинаның жиілігі сияқты, және процессордың коэффициент еселегі, оның қоренктену күші, жад шинасының жиілігі, PCI, PCI Express немесе көбейткіштер, жүйелік шина жиілігіне бұл жағынан алғанда жиілікті анықтаушылар, жад модульдерінің қоректену күші, солтүстік және оңтүстік микросхемалардың көпірлері. Бірақ CMOS Setup менюінде орналасады, бірақ барлық аналықтарды платаларда емес, көбінесе бар болатын баптаулар менюдің ерекше пунктілеріне апарылған, өз жүйелік платаларын арнайы өңделетіндер компаниялармен- өндірушілер, дәстүрлі меню Frequency/Voltage Control пунктілері фирмалық функциялар және утилиттар қосылған.

Менюдегі Integrated Peripherals пункті, менюде рұқсат ашады, аналық плата контроллерде интеграцияланған баптаулар мүмкіндік беретін, әртүрлі сырттағы жұмысына көмектеседі.

Егер жүйелік платаның чипсеті SATA RAID-контроллер құрылған болса, онда пайдаланушы үшін бұл менюде ең маңызды баптау болып келеді, жұмыс режимінде SATA интерфейсін таңдауға мүмкіндік береді. Бұл жағдайда Integrated Peripherals терезесінде SATA Mode менюі пунктін табуға болады, ол арқылы үш конфигурацияның бірін таңдауға болады: IDE (осы кезде SATA-контроллері стандартты ATA хаттама эмуляция режимінде жұмыс істейді), AHCI (контроллер «туған» (Native) режимінде жұмыс істейді, Advanced Host Controller Interface хаттамасымен сәйкес орындап, SerialATA интерфейсінің барлық артықшылықтары, және соның ішінде NCQ (Native Command Queuing кезекті рұқсат технологиясы).

CMOS Setup утилитінде басты менюден Power Management Setup пунктін таңдап, біз компьютерлік жүйенің энергия қорын басқару баптауларына рұқсат аламыз.

Менюі PnP/PCI Configurations пункті пайдалы мүмкін, егер PCI және PCI Express интерфейсі конфигурациясына түзетулер өз қолымен енгізу қажеттілік пайда болса.

CMOS Setup утилит тағы бір менюі - System Monitor (басқа нұсқаларында PC Health Status деп аталады) - қоректену тізбегінің негізгі параметрлерін бақылауды жүзеге асыруға рұқсат етеді, компьютерлік жүйе маңызды компоненттерінің температуралық режимін және салқындау вентиляторының айналу жылдамдықтары.

Осында ветиляторлардың салқындауының аяқтауы туралы хабарлайтін дыбыс сигналдарын қосуға болады, әдетте менюде бөлек пунктілері бар, процессор үшін (CPU FAN) және жүйелік (SYSTEM FAN) вентиляторлар үшін, қоректену блогінің вентиляторы (POWER FAN), сонымен қатар, процессоры температура жетістіктері туралы, берілген шектен асады. Сонымен қатар, берілген меню пунктілер көбінесе, салқындау вентиляторының айналу жылдамдығымен басқару технологиялары мүмкіндік беретіндер іске кірістіру (әдетте тек қана процессорлық, сирек - жүйелік) және басқару режиімн таңдау: Auto - автоматты таңдау; PWM - PWM-контроллер басқару үшін, широтно – күшті модуляцияны жылдамдық жөнге салуы үшін қолданатын ( сондай режим төртконтактті вентиляторда қолданылады); Voltage – күшпен басқару. Кейде пайдаланушы процессор вентиляторының айналу жылдамдыңының максималды және минималды мүмкіншілігін орната алады.

Егер сіз компьютер жұмысының небір проблемалары BIOS дұрыс емес баптауына байланысты деген күдік болса, бірақ сіз CMOS Setup менюінің әрбір пунктерін бөлек талдағыңыз келемесе, онда мұндай жағдайда Load Fail - Safe Default пунктісі көмек көрсете алады, сонымен қатар, басты менюден берілген утилиттарды табуға болады. Менюдегі бұл пункт үнсіз келісім бойынша BIOS барлық баптауларын түсіруге рұқсат етеді (сағаттардан басқа). Load Optimized Default пунктісін пайдаланып, CMOS баптауларының өндірушімен үйлесімді алдын ала қойылған мағыналары беруге болады.

CMOS Setup утилитінің басты менюіндегі тағы бір пунктісі – бұл Set User Password, ол парольді беруге рұқсат етеді, пайдаланушы қолданылатын аутентификациясына арналған және BIOS жүктелуінде сұраулар немесе CMOS Setup баптау менюінде кіру жанында (Advanced BIOS Features менюінде аутентификацияға лайықты нұсқа таңдауға болады). Егер пароль берілмесе (ол бірде-бір символдан түрмаса), онда BIOS ешқандай аутентификация процедуралары орындалмайды.

CMOS Setup утилитінің басты менюінде соңғы екі пунктіні суреттесек, баптауларды сақтаумен бұл бағдарламадан шығу мүмкіндік беретін енгізіліген өзгертулерді (Save & Exit Setup, F10 пернесімен қайталанады) және сақтаусыз (Exit Without Saving, Escape пернесімен қайталанады).

Тапсырма:

Жүйелік уақытты және ағымдағы мағынадағы датаны өзгерту.

Қосылуды тексеру және қатты дисктерді және жұмыс режимдерін анықтау.

BIOS Setup кіруге пароль орнату

Процессор сөндіруіне арналған көрсеткіштер мағыналарын орнату.

ДК өнімділігі жоғарылауына арналған әрекеттер және жүктеу жылдамдықтары орындау .

HDD бастап, BIOS жүктеу ретін орнату.

Әдебиет: 1, бет. 49-68; 7, бет. 35- 39.

Бақылау сұрақтар

1. BIOS Setup қандай мүмкіншіліктері бар?

2. Қатты дисктердің қандай параметрлерін өзгертуге болады?

3. ДК өнімділігі жоғарылауына арналған BIOS Setup қандай мүмкіншіліктер бар?

4. BIOS параметрлерінің тастау мүмкіндігі қандай?

5. BIOS Setup сақтау және шығу қалай болады?

6. BIOS Setup үнсіз келісім бойынша орнатуды қалай қолдануға болады?

## Зертханалық жұмыс №6.

Тақырып: ДК ішкі жүйесінің дискті қызмет етуі.

Жұмыс мақсаты: дисктерді қызмет етуімен әртүрлі операциялар өндіруге үйрену.

Теориялық мәліметтер:

Қатты дисктер (HDD - Hard Disk Drive) ақпаратты ұзақ уақытұа сақтауға арналған, дербес компьютер жұмыс жасауы үшін қажет. HDD бұл конструктивті үлкен жылдамдықпен айналатын 1-7 диск пакетпен электр механикалық құрылғы ұсынады, екі жақтан басқарылатын магнит-қабатпен жабылған. Бұл дисктің жақтан өте төмен биікте (бірнеше микрон)“ шарықтайды ” магниттік бастиектер ( ақпараты оқу/жазу үшін), секторларға тонармен ауыстырылады. HDD дұрыс конструкциясы үшін дискінің физикалық параметрлерін білу қажет:

Цилиндрлардың саны(CYL);

Бастиек саны (Head);

Жолдарға секторлар саны (Sector);

Бастиекті орналастыру аймағы (LandZone);

Қоректену қосылғаннан кейін бастиекті орнату аймағы (PrecompZone);

Диск өлшемі (Size);

Деректерді жіберу режимі (Mode).

Дербес компьютер өнімділігі бағалау үшін HDD жылдам әрекеттілігін білу маңызды, бағаланатын көрсеткіштері:

Мсекте секторға рұқсат уақыты ;

Блок деректерін жіберу жылдамдығы Мбайт/с.

Иілгіш магниттік дисктердің келтіруіне арналған құрылғы (FDD - Floppy Disk Drive иілгіш дисктерде тасымалданатын ақпараттарды оқу/жазу үшін арналған. Дискеталар бөлек компьютерлері арасында бағдарламаларды, деректерді тасымалдау үшін қолданылады, құрылғылардың инсталляциялары және жүйелердің, сонымен қатар “құтқару” үшін (Emergency Boot) операциялық жүйе жүктелуінде. Қолданылатын диск өлшемдері - 5,25 дюймді және 3,5 дюймді (бес және үш дюймді дискжетектер). Бес дюймді дискжетектер шығарылмайды. Стандартты 5,25 дюймді дискеталардың форматтары үшін: 160k/180k/320k/360k/720k/800k/1.2М. Стандартты 3,5 дюймді дискеталардың форматтары үшін: 720k/1.44M/2.88М.

ОЖ үшін ДК дисклерінің деректері арналған жолдар мен секторлар ұйымдастырылған. Дискіде жолдар қысқа сақиналардан тұрады. Секторлар – дискіде облыстың түрінде “ торт кесегі” сияқты. Жолдар арасындағы қашықтық және дискідегі жолдар саны, дискжетектің механикалы және электрлік параметрлерімен анықталады. Әртүрлі форматтағы дискеталардың сыйымдылығы есептеу үшін, секторлар санын бір жақтағы жолдар санына көбейтуге болады, 2 екі жақ үшін және сектор өлшеміне 512 байт. Дискета сыйымдылығы Кбайт(Мб) шығарылады.

6.1 Иілгіш дисктердің форматтары

Форматтау параметрлері | Диаметр 5,25’ | Диаметр 3,5”
DD | HD | DD | HD | ED
Сектор өлшемі байтпен | 512 | 512 | 512 | 512 | 512
Әр жолдағы секторов саны | 9 | 15 | 9 | 18 | 36
Әр жақтағы жолдар саны | 40 | 80 | 80 | 80 | 80
Жақтар саны | 2 | 2 | 2 | 2 | 2
Сыйымдылығы | 360 Кб | 1,2 Мб | 720 Кб | 1,44 Мб | 2,88 Мб

Цилиндр - әдетте жолдар синонимі ретінде қолданылады. - жолдардың жалпы саны, онда бастиектерді басқаша орналастырмай, ақпараттарды оқуға болады. Иілгіш дискте тек қана екі жақ болғандықтан, ал иілгіш дисктерге арналған дискжетек тек екі бастиек ғана, иілгіш дискіде бір цилиндрға екі жол келеді.

Қатты дисктердің терминологиясы.

Рұқсат уақыты (Access time) – уақыт периоды, жинақтағыш қатты дискке іздеу үшін, жадқа немесе жадтан деректерді жіберу үшін қажет. Қатты магнитті дисктерде жинақтағыш жылдам әрекеті рұқсат уақытымен (сұрыптаумен) жиі анықталады.

Сектор (Sector) - дисктік жолдарды бөлу, өзімен жинақтағышпен қолданылатын өлшемнің негізгі бірлігін көрсетеді. OЖ секторлары әдетте 512 байттан тұрады.

Кластер (Claster) - кеңістіктің ең кіші бірлігі, онымен ОЖ файлдардың орналасу кестесінде жұмыс істейді. Әдетте кластер бір немесе бірнеше секторлардан тұрады. Секторлардың саны диск типіне байланысты болады. Ірі кластерлер жинақтағыштың жылдам жұмысын көбірек атқарады, кластерлер саны сондықтан мұндай жағдайда азырақ, бірақ диск кеңістігінде (орын) нашар қолданылады, дәл осылай көптеген файлдар кластерден азырақ бола алады және кластер қалған байттары қолданылмайды.

Диск (Platte ) - өзі металл диск, магниттік материалмен жабылған, онда деректер жазылады. Қаттыларды дисктерде жинақтағыш көп болса бір диск болады.

Жинақтағыш бастиегі (Head) - механизм, қатты диск бетімен орналасады және тап осы электр-магниттік жазу немесе деректерді оқу қамсыздандырады.

Жол (Track) – дискті концентрилі бөлу, дисктегі жолдар пластинкадағы жолдарға ұқсас. Бірақ пластинкадан айырмашылығы, үздіксіз серіппе бар, дисктегі жолдар шеңбер түрінде болады. Жолдар өз кезегімен кластерлерге және секторларға бөлінеді.

Цилиндр (Cylinder) - жолдар, барлық дисктердің барлық жақтарында бір-біріне қарама-қарсы орналасқан.

Жолдан жолға өту уақыты (Track seek time) - уақыт, жинақтағыш бастиегінің көршілес жолға өту үшін қажет.

Алмасу (Interleave) – дисктің айналу жылдамдығі мен дисктегі секторлардың ұйымы арасындағы қатнас. Әдетте диск айналу жылдамдығы дисктен мәліметтер алу компьютер қабілеттілігін шамадан асырады. Сол кезеңде, контроллер деректерді оқиды, келесі жүйелі секторды бастиекке өтеді. Сондықтан деректер дискке бір немесе екі сектор арқылы жазылады.

Логикалық диск (Logical drive) - қатты диск бетінің жұмысшы бөлімі, оны бөлек жинақтағыштар сияқты анықтап қарайды.

Бөлу ( Partitioning ) - логикалық дисктерге қатты диск бөлу операциясы.

Позиционерлеу уақыты (Seek time) - уақыт, жолдарды ауыстыру үшін бастиектерге қажет, қандай болмасын басқа керек жолға орнатылған.

Деректерді жіберу жылдамдығы (Transfer rate) - ақпарат көлемі, ДК мен диск арасындағы тасымалданатын бірлік уақыты, оған және жолды іздеу уақыты кіреді.

Бастиек (Head gap) - жинақтағыш бастиегі және диск беті арасындағы қашықтық.

Қоятын жер (Park) - жинақтағыш бастиегінің нақты бір нүктеге орын ауыстыруым және дисктің қолданылмайтын бөлімдерінің үстінен бекіту, жинақтағыш шайқалу кезінде зақым келу минимумына келтіру үшін, қашан бастиектер дисктер беттеріне соққылана алады.

Контроллер (Controller) - схемалар, әдетте плата кеңейтіліміне орналасқан, қатты дискте жинақтағышты жұмыспен басқару қамтамасыз етуші, бастиектерді орын ауыстыруы және деректерді оқу/жазу.

Жұмыс мазмұны.

Жинақтағыштардың қатты және иілгіш магниттіктерді дисктерде нақты қабілеттілігін анықтау әртүрлі екі типі ДК үшін, жазу файлдық операцияларының орындалуы жанында, оқулар және деректерді жазу/оқу алмасулары екі файл әртүрлі өлшемдерімен орындалады. Қатты дискпен операцияларға үшін файл максималды өлшемі бос диск кеңістігінің жартысые аспау керек. ДК-пен әрбір тестілеуде дискті кэшированиеммен және кэшированиясыз режимдерінде шығарылу керек. Қайта-қайта тестілеу шығарылады. Тестілеу нәтижелерінің орташа арифметикалық мағынасы байттарда құрама кестеге, килобайттарда және секундына мегобайтата тозады. ДК ішкі жүйелерінің диск нақты өнімділігі туралы қорытынды шығрыңыздар.

Тапсырма:

Дисктердің қызмет етуімен келесі операциялар өткізу:

- форматтау

- тазалау

- дифрагментация

- қателердің барысына тексеру

- бейнелердің жасауы

Әдебите: 19, бет.54-62; 16, бет.85-92;

Бақылау сұрақтар:

1. HDD деген не, оның функционал тағайындауы.

2. FDD деген не, оның функционал тағайындауы.

3. HDD негізгі сипаттамасы.

4. FDD негізгі сипаттамасы.

5. HDD интерфейсі.

6. HDD қолданылатын негізгі терминдердің түсіндіріңіз.

7. HDD сәйкес жылдам әрекеті туралы түсінік.

8. Кэштау бағдарламалары туралы айтыңыздар.

## Зертханалық жұмыс №7

Тақырып: Жүйені айдау

Жұмыс мақсаты: микропроцессорлардың жұмыс істеу мүмкіншіліктері тәжірибиеде іске асыру және процессорлардың миросхемаларының жұмыстарының шегін анықтау.

Теориялық мәліметтер.

Қазіргі жүйелерде тактілік жиілік кварц резонаторлардың негізінде арнайы жиілік генераторларымен жасалады. Қарапайым құрылғыларда (жинақтағыштардың дыбыстық және желілік карталары) қарапайым генератор қолданылады, резонатор негізгі жиілігін береді. Өте күрделі құрылғыларда (жүйелік платалар, процессорлар, қазіргі видеокарталар) синтезаторлар және жиілік көбейткіштері қолданылады, қабілеттілгі жеткілікті (МГц ондықтары) резонатор жиіліктері кез келген ондық МГц жүзінде жиілікті істеу.

Жүйелік платалардың көбі қазір, шкаланың типтік ішкі жиыннан жұмысшы жиіліктердің кең таңдауын бар болады: 66,75,83,95,100,105,112,117,124,133,140,150,160,166 МГц. Сонымен қатар, платалар қандай да бір стандартты жиілікке есептелген (66, 100, 133 МГц), оны 20-30% көбірек үлкейтуге сирек рұқсат етеді. Егер плата басшылығында мүмкін жиіліктерді көрсетілсе, демек плата бұл жиіліктерде кепілді жұмыс істейді; экспериментпен алынған жиіліктерде, басшылықта айтылмаған, плата жұмыс жасай алмауы мүмкін.

Платаның тактілік жиілігін орнату әдетте BIOS Setup бағдарламада шығарылады, ертеде шығарылған платаларда да көбірек және кебәр қазіргі - ұстатқыштар тобымен, жиілік синтезатор жанында орналасқан. Бағдарламалық орнату өте ыңғайлы, бірақ синтезатормен сүйеніш табатын, жиіліктер іске асыруға рұқсат етпейді, бірақ дегенмен, BIOS Setup менюінде енгізілген жоқ. Бірақ кейбір жаңа платалар көп разрядты бөлгіштермен жиілік синтезаторлары болады және жиілікті 1-5 МГц қадаммен 200 МГц шейін алмастыруға рұқсат етеді.

Ұстатқыштармен орнату сөнулер және компьютер ашуының талап етеді, бірақ ұстатқыштардың жайларының асып кету жолымен синтезатормен сүйеніш табатын жиіліктің барлық іске асыруға рұқсат етеді.

Көбейту коэффициенттері 0,5 қадаммен 1,5-тен 12,5-ке дейін таңдалады; процессорлардың жаңа модельдерінің шығаруымен коэффициенттер үздіксіз өседі. Процессор әртүрлі блоктары (есептеуіш, логикалық, адрестік , кэш және т.б.) әр түрлі жиіліктермен тактіленеді, көбейтумен алынған әр түрлі коэффициенттерге жүйелік жиіліктің немесе қосымша коэффициентке ішкі жиілік бөлуімен, процессор жұмыс жылдамдығын барынша көп балансталған қамсыздандырады.

Тапсырма:

BIOS мүмкіншіліктерімен процессор жұмыс істеуі

BIOS-ті ассемблер құралдарымен нөлдету және жүйелік шина жиіліктері өзгерту жолымен, процессор жиіліктері жоғарылату.

Everest Ultimate Edition бағдарлама көмегімен өнімділігін бақылап отыру.

Әдебиет: 1, бет. 49-68; 7, бет. 35- 39.

Бақылау сұрақтар

1. Қазіргі жүйелерде жиілік сұраулар қояды?

2. Жиілік артуы үшін не қолданылады?

3. Процессорлардың қуып жіберу қандай екі тәсілі бар?

4. Қандай тәсілдері көбірек нәтижелі?

5. Қандай қуып жіберу тәсілдері ең көп таралған?

## Зертханалық жұмыс №8.

Тақырып: Пернетақта және тышқанның қызметі.

Жұмыс мақсаты: студенттерді пернетақта және тышқанмен дұрыс қолданудыүйрету және оларды техникалық қызмет ету.

Теориялық мәлімтер:

1. Пернетақтаның жұмыс принципі.

Пернетақта – ДК жұмысындағы өте маңызды құрылғылардың бірі болып келеді. Пернетақтадағы негізгі элемент пернелерді болып саналады. Пернетақтаны сатып аларда, олармен мұқият жұмыс істеп көру керек, пернетақтаның "механикасы" сіздердің жеке талаптарыңызды қамтамасыз ететіндей тексеру керек.

Пернетақтаның әрекет принципі 12.1. суретте көрсетілген. Пернелерді басу процесінде механикалы іске асырылған, пернені басқандағы сигнал пернетақта контроллерімен тіркеледі (мысалы, 8049) және аналық платаға скэн-код деп аталатын түрде дәл осылай беріледі. Скэн-код - бұл бірбайтты сан, 7 биттен кіші, теңестіррілген нөмірді ұсынады, әрбір пернеге иеленілген (кесте. 12.1-12.5). ДК аналық платасына пернетақтаны қосу үшін арнайы контроллер қолданылады. ДК үшін АТ типте әдетте универсалды перифериялық интерфейс микросхемасы UPI (Universal Peripheral Interface)8042 қолданылады.

Скэн-код пернатақта контроллеріне (8042) түскенде, онда аппараттық үзу (IRQ1) болады, процессор өз жұмысын тоқтатады және процедураны орындайды, скэн-код талдайды. Берілген үзу арнайы бағдарламамен атқарылады, құрамына кіретіндер ROM BIOS. Скэн-код түсуі жанында жылжу пернесінің (<Alt>,<Ctrl>) немесе ауыстырып қосқыштың (<Shift>,<CapsLock>) статус өзгертуі RAM жазылады. Барлық қалған жағдайларда скэн-код символ кодына айналады (ASCII деп аталатын кодтар немесе кеңейтілген кодтар). Өңдеуші процедура алдымен пернелердің орнатылуын және ауыстырып қосқыштарды анықтайды, енгізілетін код дұрыс алу үшін ("A" немесе "a") анықтайды. Cодан соң енгізілген код пернетақта буферіне орналаса бастайды, жад облысы, қолданбалы бағдарлама оларды өңдей алып жатқанда, 15 енгізілетін символдардың есте сақтауға қабілетті, Буфер FIFO принципі бойынша ұйымдастырылған (біріншісі кірді – біріншісі шықты).

Әрбір перне екі типті скэн-код генерациялайды: "басу коды", қашан перне басқанда, және "босату коды", қашан перне жіберіледі. ДК үшін АТ класы бір биттер тізбегі "басу кодтары" және "босату кодтары" қолданылады, бірақ босату кодтары екі байттан тұрады, олардың біріншісі әрқашан OFOH тең. ДК үшін XT-генерациялар "босату коды" 128 үлкен "басу кодынан" (бит 7=1). Мысалы, 7- битті 1 скэн-код пернелер 48 немесе 110000 екілік жүйедегі санауларға тең. Қашан пернені басқанда, пернетақта контроллеріне - 10110000 код түседі, ал қашан жібергенде -00110000 код болады.

Аналық платадағы контроллер тек қабылдап қана емес, сонымен қатар деректерді жіберу, әртүрлі параметрлерді пернетақтаға хабарлау үшін, мысалы, басылған перне қайталауы жиілігін және т.б.

8049 контроллері тек қана скэн-кодтардың генерациялауына жауап бермейді, сонымен қатар өздік бақылау функцияларының орындалуы үшін және жүйені жүктеу процесінде басылған пернелердің тексерулері. Өздік бақылау процесі POST бағдарламалау орындалуы уақытында LED пернетақтасының үш индикатор бір рет кірпік қағуымен суреттеледі. Сол себепті пернетақта кемшіліктері ДК жүктеліп жатқан кезде анықталады.

Пернетақтаны қосу.

Әдетте пернетақтаны қосу үшін ұзыныдығы 1м жуық серіппе типті кабель қолданылады. сіздерге Hi – Fi техникасынан белгілі DIN - разъем бар, болуы мүмкін.

Өкінішке, пернетақта кабельдерінің көпшілігі қысқа. Егер Mini-Tower типті корпус жұмысшы орынның жанында орналасса, ал пернетақта үстелде орнында болады, онда шиыршықты кабель ақырына дейін алып шығу керек. Кабель үзіліп кетпеу үшін оны ұзартуға керек.

Кабель әдеттегі 5-контакті разъеммен аяқталады. Дәл осылай деректер жүйелі түрде пернетақтадан ДК беріледі және керісінше, берәлгендерді жіберу каналы және тактілі канал қажет. Пернетақта жұмысының қоректену күші +5В. Канал RESET(тастау) ДК қайта жүктеуге арналған сигнал жіберуші, бірақ ол әдетте қолданылмайды.

Laptop және notebook типті компьютерлерінде әдетте (сонымен қатар ДК басқа типтерінде) пернетақтасында 6-контакті разъем болады, ал аналық платада 6-полюсті ұяшық болады. Бұл разъемдар Mini DIN разъемдар деп аталады және PS/2 разъемдар. Мұндай разъемдардың тағайындауы кесте 3.2.1. көрсетілген.

Егер пернетақта разъемі және аналық платадағы ұяшық бір-біріне сәйкес келмесе, онда лайықты өткізгіш қажет. Сонымен қатар кесте .3.2.1. деректерді пайдалануға болады.

2. «Тышқан» құрылғысы (Bus, Serial, PS/2, USB).

Енгізу құрылғысы "тышқан" (mouse) жүйеге ақпаратты өзінің орнын ауыстыру және батырмаларды басу-босату арқылы жібереді. Еркін айналатын массивті резиналы шаригі бар қарапайым контрукция болады, жіберетін айналу екі координаттық дисктің фотоэлектрліктермен көрсеткіштермен - екі жұп ашық (жарықдиод-фотодиод), оптикалық каналға тіліктермен айналған диск кіреді. Компьютерде интерфейспен тышқандардың негізгі үш түрін ажыратуға болады: Bus Mouse, Serial Mouse, PS/2- Mouse. USB интерфейсімен тышқандар да пайда болды.

Bus Mouse (шиналық тышқан) - бірінші тышқандарға қолданылған нұсқа. Көрсеткіштер және батырмалардан тұрады; олардың сигналдарын өңдеу мамандандырылған плата адаптерінде шығарылады. Мультипортті карталар (COM-, LPT- және GAME-порттар), осыларда орнатылған Bus Mouse адаптері сирек кездеседі. 9-проводты кабельде, разъемі арнайы (кесте.3.2.1) бір жағынан PS/2-Mouse разъемін еске түсіреді.

Serial Mouse – тышқан жүйелі интерфейспен, 25 немесе 9-штырьк арқылы іске қосылатын COM-портты разъем (кесте.3.2.2). Құрылған микроконтроллер болады, олар координаттық көрсеткіштердің және батырмалардың сигналдарын өңдейді. Әрбір оқиға RS-232C интерфейсімен екілік жүйеде кодталады, ал қоректену интерфейстен шығарылады. Тышқан жүйелі интерфейспен - Serial Mouse – кез кедген түзу портқа іске қосыла алады. Порт разъемдары мен тышқанның келісуіне арналған DB-9S-DB-25P немесе DR25S-DB-9P өткізгіш қолдану мүмкін. Тышқан үшін үзіліс қажет, COM1 - IRQ4 порт үшін, COM2 – IRQ3 үшін. IRQ номерінің порт нөміріне қатты байланысы, драйверлерді қасиеттермен ескертілінген. Әрбір оқиға – тышқанның орын ауыстыруы немес батырмаларды басу-босату RS-232C интерфейспен екілік кодта кодталады; асинхронды жіберу қолданылады: екіполярлы қоректену интерфейс басқарушы жолдарын қамтамасыз етеді.

PS/2-Mouse - тышқан, PS/2 компьютерімен пайда болды. Оның интерфейсі 6-штырьк DIN мини-разъем аналогті пернетақтада. PS/2-Mouse адаптері және разъемі қазіргі жүйелік платада brand – namе орнатылады. Мұндай тышқан контроллері және пернетақта контроллеріне кіре алады немесе енгізу/шығару кеңістігінде қосымша адрестер ие болв алады. PS/2-Mullse үшін IRQI2 үзуіліс қолданылады.

Serial Mouse және PS/2-Mouse интерфейстерімен кейде жаңылыстарды көрінеді. Екеуі де жүйелі, бірақ сигналдар деңгейінде принципті ерекшеліктер болады, синхронизация тәсілінде, жиілікке және посылкалардың форматында:

· PS/2 интерфейсі бірполярлы сигнал ТТЛ деңгейін қолданады, тышқан қоректенуі - бірполярлы күші +5В, GND шинасы салыстырмалы. Serial Mouse қолданылатын RS-232C интерфейсі, екіполярлы сигналды қолданады (2-кесте) деігеймен жүмыс істеуі 3В және -3В, қоректену екіполярлы талап етеді.

· Синхронды интерфейс PS/2- Mouse екі жеке сигналдық жолдарды қолданады. Бірі – деректерді жіберу үшін, басқасы - синхронизация сигналдары үшін. Serial Mouse бір жолмен деректерді жіберудің асинхрондық тәсілін қолданады.

Тапсырма:

Пернетақтаны шаңнан және қоқымнан тазалау операциясын орындау.

Тышқанды шаңнан және қоқымнан тазалау операциясын орындау.

Тышқан және пернетақтаны дұрыс қосу.

Әдебиет: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. Пернетақтаның әрекет принципін түсіндіріңіздер?

2. Пернетақтаны шаңнан және қоқымнан тазалауда операциялар орындау қажет.

3. Тышқанды шаңнан және қоқымнан тазалауда операциялар орындау қажет.

4. Қандай разъемдар арқылы пернетақта және тышқан іске қосылады?

5. Тышқан кострукциясы не ұсынады?

6. Тышқанның қандай типңн сіздер білесіздер?

7. COM мен PS/2-тышқанның айырмашылығы неде?

## Зертханалық жұмыс №9.

Тақырып: Видеоадаптер жұмыс режимін зерттеу

Жұмыс мақсаты: ДК видеоадатер жұмыс режимін анықтау және тестен өткізу

Қысқаша теориялық мәліметер:

Ақпаратты бейнелеу жүйесі екі негізгі компоненттерден тұрады:

Монитордан (дисплей)

Видеоадаптерден (сонымен қатар видеоплата немесе графикалық плата деп аталады)

Монитор ақпаратты бейнелейтін құрылғы және кіріс ақпаратын қайнарға қосулар талап етеді. Монитор жұмысын басқаратын сигналдар, электрондық схемалардан түседі, ол компьютер ішінде орналасқан. Компьютерлердің көпшілігінде ол үшін бөлек платалар қолданылады, жүйелік шина слотына немесе кеңейтілім шиналарына қойылады. Сондай кеңейтілім платалары, бейнелеуді басқаатын сигналдарды шығарады, видеоплата немесе видеоадаптер деп аталады.

Қабілеттілік рұқсат беруші немесе рұқсат мониторды - бұл бейненің ең аз бөлшек салыстырмалы өлшемі, монитор экранында айырып тануға болады. Видеожүйенің басқа маңызды параметрі - бір уақытта бейнелетенетін түстердің және жарық дамуларының саны. Видеожүйе бейнелейтін түстердің жиыны - палитра деп аталады.

Соңғы уақытта видеоадаптерлердің өндірісіне көп күші жұмсайды, бұл деректер көлемінің үлкейуімен және бейнедегі түстерді жіберу анықтығының жоғары мүмкіндігімен байланысты, қазіргі бағдарламаларды сипаттайды, жүйе өндірісінің жоғарлауы, оның .үш компонентіне сәйкес келеді:

Гpaфикалық пpoцeccop;

Видeoaдaптep шинасы;

Шина.

Гpaфикалық npoцeccoр

Жұмыс мазмұны.

ДК видеоадаптер жұмысын мәтіндік режимге мәтінді енгізуде тестен өткізу.

ДК видеоадаптер жұмысын графикалық режимге мәтінді енгізуде тестен өткізу.

Процедура жазу және графикалық объектілердің шығаруы (сызықтар, төртбұрыштар, элиппстер және т.б.) көмегімен графикалықтарды режимде тестен өткізу.

Нәтижелерді кесте түрінде шығару.

Аналитикалық қорытынды шығару.

Есептеу нәтижесі:

Тақырып және жұмыс мақсаты.

ДК конфигурациясының кестесі және бағдарламалардың жұмыс нәтижесі.

Бағдарлама листингісі .

Аналитикалық қорытындылар.

Қосымша 1

Видеоадаптер режимін тестілеу мысалы.

program Video_Test;

uses Dos, Crt, Graph;

var Test_File: text;

const Max_Time_Test=200; { Режимді тестілеу уақыты 2 секунды }

Function Get_RealTime: longint;

var Hours, Minutes, Seconds, MiliSeconds: word; x: longint;

begin

GetTime(Hours, Minutes, Seconds, MiliSeconds);

x:=Hours; x:=x*60+Minutes; x:=x*60+Seconds;

x:=x*100+MiliSeconds;

Get_RealTime:=x;

end;

procedure TextModeTest;

var

i, c: byte;

Ct: longint;

OldRegim: word;

TextAttrOld: byte;

t1,t2: longint;

const

Regim: array[1..5] of integer=(BW40,CO40,BW80,CO80,MONO);

Name_Regim: array[1..5] of string[4]=('BW40','CO40','BW80','CO80','MONO');

begin

OldRegim:=LastMode; TextAttrOld:=TextAttr;

for i:=1 to 5 do

begin

TextMode(Regim[i]);

Writeln(Test_File,'Мәтіндік режим ',Name_Regim[i]);

for CheckSnow:=False to true do

for DirectVideo:=false to true do

begin

c:=32; Ct:=0; TextAttr:=0;

t1:=Get_RealTime;

repeat

write(Char(c)); Inc(Ct);

inc(c); if c=255 then begin c:=32; inc(TextAttr); end;

if TextAttr=255 then TextAttr:=0;

until Get_RealTime-t1>=Max_Time_Test;

t2:=Get_RealTime;

Write(Test_File,' – тура рұқсат');

if DirectVideo

then Write(Test_File,'қосу ')

else Write(Test_File,'сөндіру');

Write(Test_File,'/ сәуленің кері жүруін бақылау');

if CheckSnow

then Writeln(Test_File,'қосу ')

else Writeln(Test_File,'сөндіру');

Writeln(Test_File,' өту қабілеті: ',Ct/((t2-t1)/100):7:1,

' байт/сек');

end;

end;

TextMode(OldRegim); TextAttr:=TextAttrOld;

end; { TextModeTest }

procedure GraphModeTest;

var

x,y: integer;

c: byte;

Color,BkColor: byte;

Ct: longint;

t1,t2: longint;

GraphDriver,

GraphMode: Integer;

begin

GraphDriver:=Detect;

InitGraph(GraphDriver,GraphMode,'.');

for GraphMode:=0 to 255 do

begin

SetGraphMode(GraphMode);

if GraphResult=GrOk then

begin

Write(Test_File,'Графикалық режим ',GetMaxX+1,'x',GetMaxY+1);

x:=0; y:=0; Ct:=0;

Color:=1; SetColor(Color);

BkColor:=0; SetBkColor(BkColor);

t1:=Get_RealTime;

repeat

OutTextXY(x,y,Char(c)); Inc(Ct);

inc(c); if c=255 then c:=32;

inc(x,TextHeight(Char(c)));

if x>GetMaxX then

begin

x:=0; inc(y,TextWidth(Char(c))+2);

if y>GetMaxY then y:=0;

inc(Color);

if Color>GetMaxColor then

begin

Color:=0;

inc(BkColor);

if BkColor>GetMaxColor then BkColor:=0;

SetBkColor(BkColor);

end;

SetColor(Color);

end;

until Get_RealTime-t1>=Max_Time_Test;

t2:=Get_RealTime;

Writeln(Test_File,' - өту қабілеті: ',Ct/((t2-t1)/100):7:1,

' байт/сек');

end;

end;

CloseGraph;

end; {GraphModeTest}

begin

Assign(Test_File,'Test.txt'); rewrite(Test_File);

Writeln(Test_File,' Видеожүйенің тестілеу есеп файлы');

TextModeTest;

GraphModeTest;

Writeln(Test_File,'Тестілеу аяқталды');

close(Test_File);

end.

Әдебиет: 5, бет. 12-45; 6, бет. 15- 58

Бақылау сұрақтар

1. Монитор деген не?

2. Қабілеттілік рұқсат беруші деген не?

3. Түйіршіктілік ұғымы?

4. Развертка режимі?

5. Графикалық процессорлардың типтері?

6. Видеожад?

7. Видеоадаптердің жылдам әрекеті немене анықталады?

## Зертханалық жұмыс №10.

Тақырып: Дербес компьютер конфигурациясы.

Жұмыс мақсаты: ДК конфигурациясын анықтайтын бағдарламаны іске асыру.

Теориялық мәліметтер:

IBM PC типінің анықтамасы.

IBM PC әртүрлі типтерінің арасында сыйысушылық проблемалары болады. Бағдарлама IBM PC кез келгенімен жұмыс істей алу үшін, оның барлық мүмкіншілігін қолданып, ол қайсыда толтырылған машина типін анықтай білуі үшін қажет. Бұл ақпарат жадтың екінші соңғы байтында FFFFE в ROM-BIOS адреспен болады, келесі маңызды сандардылардың қолдануымен:

Kомпьютер Kод

PC FF

XT FE

PCjr FD

AT FC

Ассемблер тілінде:

;--- Компьютер типін анықтау:

MOV AX,0F000H ; ES көрсетеді ТЖҚ

MOV ES,AX ;

MOV AL,ES:[0FFFEH] ; байтты аламыз

CMP AL,0FDH ; бұл PCjr?

JE INITIALIZE_JR ; инициализацияға өтеміз

Дисплей адаптерлерінің типін және санын анықтау.

Бағдарламаға қажетті ақпарат бар бола алады, ол жүйеде монохромдық адаптермен жұмыс істейме, түрлі-түсті гравикалық картамен немесе EGA, сонымен қатар екінші адаптер барысы туралы. Жабдықтау статус байты, ROM-BIOS деректер облыста 0040:0010 адресімен сақталынған хабарлайды, 1 ауыстырып қосқыш орнатуды, ол карталардың қайсысы активті екенін көрсетеді. монохромдықтың карталар үшін 11 мәні, түрлі түсті карталар 80*25 үшін - 10, 01 - түрлі түсті карталар 40*25 үшін және 00 - EGA үшін. Бірақ EGA барыда биттерді өте жақсы 00 мәнімен орната алады, оның өзіне меншікті ауыстырып қосқыштардың орнатуына байланысты. Сондықтан EGA барысын алдымен басқа құралдармен орнатуға тиісті, ал содан соң, егер жоқ болса, онда берілген BIOS активті түрлі түсті немесе монохромдық адаптер анықтайды. EGA барысы тексеруіне арналған 0040:0087 адресімен байт оқып шығу керек. Егер ол 0 тең болса, онда EGA жоқ болады. Егер бұл байт нөлсіз болса, онда бит 3=0, EGA активті адаптер болып келеді, ал егер ол 1 тең болса, онда екінші адаптер активті болады.

EGA қатысаса, онда монохромдық немесе түрлі түсті адаптер бары тексеруі 6845 микросхема курсор адрестер регистрге мағына жазуымен жүзеге асады және мағына келесі оқулары және тексерудің олардың сәйкес келуге. Монохромдық карталардың үшін 0FH портын 3B4H жіберіңіздер, курсор регистрге көрсету үшін, ал содан соң 3B5H порты арқылы курсор адресін оқу және жазып қою. Сәйкесінше түрлі түсті карталар үшін 3D4H және 3D5H. Қашан карта жоқ болады, онда порт 0FFH мағынасын қайтарып береді; бірақ бұл сондықтан мағына регистрде бола алады, онда – бұл мағынаға қарапайым тексеру жеткіліксіз.

EGA барысы жауап талап етілетін қосарлы екі сұрақ болады: оның картасында қанша жад болады және монитор қандай типін қосылған? дисплей типін анықтау үшін 1 бит 0040:0087 адреспен тексеріңіздер; қашан ол орнатылған кезед, онда монохромдық дисплей қосылған, ал қашан ол нөлге тең болса – онда ол түрлі түсті. Егер сіздің бағдарламаңыз түрлі түсті графикалық режимде 350 жол қолданса, онда IRGB немесе R'G'B'RGB дисплейдің қосылғанын анықтау керек, онда соңғы аббревиатура түрлі түсті дисплей IBM сәйкес келеді. Бұл EGA картасына төрт ауыстырып қосқыштардың орнатуымен анықталады. Бұл ауыстырып қосқыштардын орнату CL қайтарады, 12Н функцияға айналдыру жанында үзіліс 10Н. Төрткіші биттердің тізбегі 0110 болу керек түрлі түсті дисплейіне жақсарту болады. Бұл функция EGA картасында ауыстырып қосқыштардың төртеуіндерінің құруымен анықталады мынау соңғы аббревиатура IBM .. Анау жадты хабарлайды. Ол BL қайтарады, 0 тұратын 64К үшін,1 - 128 үшін, 2 - 192 үшін және 3 - толық 256К 56 жадтың дисплей үшін.

;--- Активті адаптер анықтамасы:

MOV AX,40H ;ES көрсетеді BIOS деректер облысына

MOV ES,AX ;

MOV AL,ES:[87H] ;EGA барысын тексереміз

CMP AL,0 ;

JE NO_EGA ; егер 0040:0087 = 0, онда EGA жоқ

TEST AL,00001000B ;EGA бар, 3 бит тексереміз

JNZ EGA_NOT_ACTIVE;егер бит 3=1, то EGA активті емес

.

.

EGA_NOT_ACTIVE:

MOV AL,ES:[10H] ;дисплей статусында байт тексереміз

AND AL,00110000B ;4 және 5 биттерін белгілейміз

CMP AL,48 ;бұл монохромды карта?

JE MONOCHROME ;егер ия болса өту

Дисктік жинақтағыштардың типін және санын анықтау.

АТ басқа барлық машиналарда микросхема регистрі 8255 интерфейс сырттағы ақпараттан тұрады, машинада қанша HГМД болады. Мысалда бұл ақпаратты алу көрсетілген. Диск тиипін анықтайтын ақпарат дисктің (FAT) файлдардың орналастыру кестесінде болады, дисктік кеңістік қолдануын қадағалайды. FAT бірінші байты келесі кодтардан бірінен тұрады:

Kод Диск типі

FF екіжакты, 8 секторлы

FE біржақты, 8 секторлы

FD екіжақты, 9 секторлы

FC біржақты, 9 секторлы

F9 екіжақты, 15 секторлы

F8 бекітілген диск

Файлдардың орналастыру кестесі файл болмайды. Ол DOS немес BIOS функцияларының көмегімен есептелу мүмкін сәйкесінше диск секторымен оқу анықталады.

BIOS деректері жүйеде қатты дисктердің санын көрсетпейді, өйткені ауыстырып қосқыштар тек қана иілгіш дисктер үшін арналған. Бірақ сіздер жинақтағыштардың іздеуіне арналған операциялық жүйе көрсетілген функциясын қолдана алаcыздар. Ол 0CDH мағынасын қайтарып береді, орнына айтылған кодтардан бірін, қашан жинақтағыштар жоқ болған кезде. Ол үшін барлық үлкен және үлкен нөмірлі жинақтағыштарды тексеру керек, көрсетілген мағына табылғанға дейін.

АТ жақсы, конфигурация туралы ақпараты жинақтағыш қандай типін айтады. Бұл ақпаратты порттан 71Н адреспен алуға болады, алдын ала регитр нөмір 70H портына жіберіп. HГМД үшін регистр нөмірі 10H тең. Бірінші жинақтағыш туралы ақпарат 7-4 бит, ал екінші - 3-0 бит. Екі жағдайда биттер тізбегі 0000 жинақтағыштығын айтад, 0001 - екі жақты жинақтағышта тығыздықпен 48 жол дюймге, ал 0010 - жинақтағышта үлкен сыйымдылығы туралы айтады (96 жол дюймге). Бекітілген диск туралы ақпарат 12H регистрінде болады және қайтадан 7-4 және 3-0 биттер бірінші және екінші жинақтағыштарға талапқа сай болады. 0000 жинақтағыш жоқ болуына көрсетеді. Басқа 15 мүмкін мағыналары жинақтағыш сыйымдылығын және контрукциясын бейнелеп түсіндіреді. Бұл күрделі кодтар; егер сіздерге қайсыбір ақпарат керек болса, AT техникалық басшылыққа хабарласу керек.

1CH функциясы 21Н үзіліс көрсетілген жинақтағыш туралы ақпаратты қайтарып береді. Жинақтағыш нөмірін DL орналастыру, 0=жинақтағыш үнсіз келісім бойынша, 1=А және т.б. DX оралуында FAT кластерлердің санынан тұрады, AL - кластерде секторлардың санынан тұрады, ал СХ - секторда байттардың санынан, DS:BX байтқа көрсетеді, FAT диск код идентификациясынан тұрады, сәйкесінше кестеге келтірілген. Келесі мысалда А жинақтағыш типі анықталады:

;--- диск типін анықтау

MOV AH,1CH ; MS DOS функция

MOV DL,1 ; А жинақтағышын таңдау

INT 21H ;ақпаратты алу

MOV DL,[BX] ;жинақтағыш типін алу

CMP DL,0FDH ;екіжақты, 9 секторлы?

JE DBL_9 ;және т.б.

BIOS AT, жинақтағыштардың жалпы параметрлері хабарлайтын функцияға ие болады. Бұл функция 8 үзілісі 13H. Ол жинақтағыштардың санын DL қайтарады, DH жинақтағыш жақтарының максималды саны, CL секторлар және СН жолдарының максималды саны, ал қате статус кодын AH жинақтағыш қайтарады.

BIOS AT басқа функциясы жинақтағыш типін қайтарып береді. Бұл функция 15Н үзіліс 13Н, DL жинақтағыш нөмірлері талап етеді, АН кодты қайтып келеді,0=жинақтағыш жоқ, 1=дискета өзгертулердің табылуынсыз, 2=дискета өзгертулердің табылуымен, 3=бекітілген диск. Бекітілген диск жағдайында: CX:DX секторлардың саны 512 байттан қайтарылады.

Шеттегі құрылғылардың типін және санын анықтау.

ROM-BIOS стартында қосылған жабдықтау тексереді, регитр статусына өз тексеру нәтижелері туралы хабарлайды. Бұл регистр екі байтты орынға ие болады, 0040:0010 бастайды. Төменде көрсетілген биттер мәні бәріне машиналарға қатысты:

бит 0 егер 1, онда HГМД қатысады

1 XT,AT:1 = егер мат. сопроцессор (PC,PCjr:қолданылмайды)

2-3 11 = базалық жад 64K (AT: қолданылмайды)

4-5 Активті видеоадаптер (11 = монохромды,

10 = түрлі-түсті 80*25, 01 = түрлі-түсті 40*25)

6-7 сан HГМД (егер бит 0 = 1)

8 PCjr:0 = баар DMA (PC,XT,AT: қолданылмайды)

9-11 коммуникация адаптерлер саны

12 1 = бар ойындық порт (AT: қолданылмайды)

13 PCjr:бар сериялы принтер (PC,XT,AT: қолданылмайды)

14-15 қосылған принтерлер саны

Ақпараттың көп бөлігі шифрланады. Диск жинақтағыштарда ақпарат 0 және 6-7 бит аралығында таратылған. 0 мағынасы 6-7 биттерін көрсетеді, бір дисктік жинақтағыш болады; жинақтағыштардың жоқ болуын білу үшін бит 0 тексеру керек.

Коммуникация порттарының саны BIOS деректер облыстан алыну мүмкін. BIOS төрт 2-байтты өрістерді төрт СОМ порттарға дейін базалық адрестерді сақтауына арналған. (MS DOS олардың тек екеуін ғана қолданады). Базалық адрес порттардың ең кіші адресі, порттардың тобына қатысты, коммуникация берілген каналына рұқсат бар болушы. Бұл төрт өрістер 0040:0008 адрестерінен басталады. СОМ1 портына :0008 адресі сәйкес келеді, ал СОМ2-ге 000А. Егер өріс 0 тұрса, онда сәйкесінше порт жоқ болады. Сол сияқты, егер сөз :0008 адреспен нөлден өте жақсы, ал 000А адреспен нөлге, онда коммуникация бір порты болады.

АТ регистрде сырттағы 14Н микросхема конфигурациясы туралы ақпаратты сақтайды. Алдымен 14Н портқа 70H адреспен жазып қойындар, содан кейін регистр мазмұнын 71Н порт арқылы оқып шығыңыздар, Міне бұл регистрдегі биттер мағынасы:

Биттер 7-6 00 = 1 HГМД, 01 = 2 HГМД

5-4 01 = түрлі-түсті дисплейге шығару, 40 жол

10 = түрлі-түсті дисплейге шығару, 80 жол

11 = монохромды дисплейге шығару

3-2 қолданылмайдыв

1 1 = мат. сопроцессор бар

0 0 = жоқ HГМД, 1 = бар HГМД

Үзіліс 11H BIOS статус байтын АХ жабдықтауға қайтарып береді. Мысалда дисктік жинақтағыштардың саны анықталады.

; ---дисктік жинақтағыштардың санын алу:

INT 11H ;статус байтын аламыз

TEST AL,0 ;жинақтағыштар болды ма?

JZ NO_DRIVES ; өту, егер жоқ

AND AL,1100000B ; 5-6 биттерін белгілейміз

MOV CL,5 ;регистр жылжуына дайыгдау

SHR AL,CL ;5 битқа оңға жылжу

INC AL ;қосамыз 1, өйткені санау 1 жүреді

Принтер машинамен байланысты.

Бағдарлама әрқашан, принтер машинамен байланысты екенін тексеруге тиісті, оған шығаруға жібермес бұрын. Жеңіл анықталады, принтер дайын емес екендігі, дәл осылай регистр бит 3 принтер статусы бұл жағдайда 1 орнатылады. Қиыны неге принтер дайын емес екендігін анықтау: өшірілген бе ол, принтер таңдалмаған немесе онда қағаз жоқ. Бұның себебі әр түрлі өндірушілердің принтерлері принтер статусы регистріне биттердің әр түрлі жиындары жібереді. Бірақ регистр статусы биттерге ие болады, бұлар принтер үш жағдайын көрсету тиісті, бірақ биттердің мағынасы нақты бұл шарттарға сәйкес келмейді (бит 3, принтер өшірілгенін көрсету тиіс, бит 4, принтер таңдалмағанын және бит 5 қағаздар жоқтығын). Төменде көрсетілген мағыналар регистр статусына "Эпсон"стандартпен қайтып келеді, қайсыға әдеттегі IBM көрсетіледі:

Интерпретация Биттер тізбегінің Мағынасы

22311011111 принтер дайын

8701010111 принтер дайын емес

11901110111 принтерде қағаздар жоқ

24711110111 принтер өшірілген

Енгізу регистр статусы порт адресі 1 көбірек болады, принтер базалық адресіне қарағанда. LPT1 арналған базалық адрес 0040:0008 адресі бойынша сақталады, LPT2 арналған 0040:000A адресі бойынша және т.с.с. Егер принтер өшірілген болса, онда қосқаннан кейін оған инициализация үшін уақыт керек. Соған дейін, енгізу регистр статусы, принтер машинамен байланысты және деректерді қабылдауға дайын деп хабарлағанша дейін қағазды баспаға жіберуді бастамаңыз.

Принтер портынан статус байтын алу үшін функция 2, үзіліс 17Н қолдану керек. DX кіруде LPT номері тұрады (0-2, LPT1-3 үшін). Бұл функция үш қолданылмайтын бит байт лақтырады және шығарып тастайтын операцияны істейді немесе екінің үстінде басқалармен, сондықтан мағына жоғарыдан келтірілгендерден ерекшеленеді:

Интерпретация Биттер тізбегінің Мағынасы

14410010000 принтер дайын

2400011000 принтер дайын емес

18410111000 принтер өшірілген және тағы да қажетті есте сақтау, бұл мағыналар принтерге принтерден алмастырады. Көбінесе жалпы хабарды " өшірілген немесе дайын емес " бит 3, статусы 0 тең береді.

Берілген мысал, ең қарапайым бит on – line регистр статусын тексереміз. Байт статусын алу үшін LPT1 базалық адрес қолданылады.

;--- сегменте

MESSAGE DB 'Printer not ready - strike any key when OK$'

;---принтердің машинамен байланысын тексеру (on-line)

MOV AX,40H ;ES көрсетеді BIOS деректер облысына

MOV ES,AX ;

MOV DX,ES:[8] ;базалық адресті аламыз

INC DX ;регистра статусы үшін қызметтен алу

IN AL,DX ;AL статус байтын аламыз

TEST AL,1000B ;бит 3 тексереміз

JNZ GO_AHEAD ;егер принтер on-line, онда алға

;--- қате туралы хабарламаны басамыз және перне басуды күтеміз

MOV AH,9 ;жолды шығару функциясы

LEA DX,MESSAGE ;DS:DX хабарламаны көрсетеді

INT 21H ;хабарламаны басамыз

MOV AH,7 ;енгізуді күту функциясы

INT 21H ;перне басуды күтеміз (жаңғырықсыз)

GO_AHEAD: ; бағдарлама жалғасысы

Тапсырма:

1. IBM PC типін анықтау.

2. Дисктік жинақтағыштардың типін және санын анықтау.

3. Дисплей адаптерлерінің типін және санын анықтау.

4. Қосылған принтерлердің санын анықтау.

Әдебиет: 10, бет. 49-61; 7, бет. 35- 39.

Бақылау сұрақтар

1. Компьютер типін қалай шығаруға болады?

2. Дисплей адаптерлерінің типін және санын қалай анықтауға болады?

3. Дисктік жинақтағыштардың типін және санын қалай анықтауға болады?

4. Шеттегі құрылғылардың типін және санын қалай анықтауға болады?

## Зертханалық жұмыс №11.

Тақырып: Принтер жұмысын басқару.

Жұмыс мақсаты: студенттерді бағдарламалық бейнемен принтермен басқаруды үйрету .

Теориялық мәліметтер:

MS DOS үш паралельді құрылғылармен (LPT1 - LPT3) жұмыс істей алады. Әрбір паралельді құрылғының өз адаптері болады. Адаптер үш енгізу/шығару регистрмен басқарылады және регистрдің порттар адрестері әрбір адаптер үшін әртүрлі. BIOS деректер облысы әрбір адаптерге үшін базалық адрестерден тұрады. Базалық адрес үш порттар адрестер тобының кіші адресіне сәйкес келеді. Базалық адрес үшін LPT1 - 0040:0008, үшін LPT2 - 0040:000A және т.б. Қандай адаптер қай LPT нөмірге белгіленген - анықталмаған, бұл төмендегі кестеден көрсетілген. Осы себеппен бағдарлама, паралельді портқа тура адрестеледі, ол қолданылатын адрестерді табуға тиісті. Базалық адресті инициализация кезінде 0 мағынасы меншіктеледі, қашан сәйкес адаптер орнатылмаған кезде. Жүйелі/паралельді АТ картасы (LPT1 сияқты орнатылған). Жүйелі/паралельді 278H 279H 27AH АТ картасы (LPT2 сияқты орнталыған).

Шығатын деректер регистрі - бұл порт адесі, ол принтерге жіберілетін арқылы әрбір деректер байты жүреді. Статус регистрі принтер туралы әртүрлі ақпаратты хабарлайды; процессор сол кезеңде оны оқып тану үшін жиі-жиі сұрай алады, қашан бәрі де жақсы болғанда және деректерді жіберуге болады. Сонымен қатар, статус регистрі принтерде қандай қате болғанын хабарлайды. Басқару регитрі адаптерді инициализациялайды және деректерді шығарумен басқарады. Ол сонымен қатар, үзу операцияларына арналған паралельді портты дайындай алады, принтер процессорға үзуді жіберді үшін, қашан ол кезекті символды қабылдауына дайын болғанша, басқа істерге процессор бос қалдыруға арналған. Міне статус регистрінің биттер мағынасы және басқаруы: Басқару регистрі

0 бит 0 = нормалы орнату, 1 = деректер байтын шығаруды шақырады

1 0 = нормалы орнату, 1 = жолды каретка қайтаруынан кейін автоматты аудару

2 0 = принтера портын инициализациялау, 1 = нормалы орнату

3 0 = принтерді таңдауды болдырмау, 1 = нормалды орнату

4 0 = принтер үзуі тиым салынған, 1 = рұқсат етілген

5-7 Регистр статусы қолданылмайды бит 0-2 қолданылмайды

30 = принтер қателігі, 1 = қателік жоқ

40 = принтер off-line, 1 = принтер on-line

50 = қағаз қойылған, 1 = қағаз жоқ

60 = принтер символ қабылдауын растайды, 1 = нормалы орнату

70 = принтер бос емес, 1 = принтер бос

Кез келген бағдарлама принтермен жұмыс кезінде пайда болатын қателерді қалпына келу процедурасы болады. Жақсы жазылған бағдарлама біріншіден принтер (on line) машинамен байланысты екенін тексереді. Егер бірде-бір принтер қосылмаса, онда бағдарлама пайдаланушыға олардың қайсысымен жұмыс істейтінін таңдауға рұқсат етеді. Сонымен бірге, бұл процедура принтер қателерінде жағдайды қалпына келтіру тиісті, бұл құжат барлығын қайтадан баспау үшін қажет. Принтер порт инициализациясы/принтер қайталу инициализациясы.

Бағдарламалар принтерді бірінші қолдану алдында, әрбір принтер (LPT1 - LPT3) порты инициализациялау тиісті. Сонымен қатар, принтер порттары принтер қателері себептердің жоюдан кейін қайта инициализациялау тиіс. Принтер портын инициализациямен принтердің өзінің инициализациялауын шатастырмаңыз. Принтер инициализациясы бұл принтердің ішіндегі ісі. Ол қосқан кезде автоматты түрде болады және принтер көп жағдайда оны сөндірмей және қайта қоспай, қайта инициализациялау мүмкін емес. Бірақ бағдарлама принтерді қайта инициализациялай алады, егер баспа үшін қолданатын бастапқы параметрлер, принтерді бұрынғы қалпына келтірген болса, барлық арнайы қаріптерді болдырмай, тастауы, табуляция және т.б. Қашан бағдарлама олармен жұмысты аяқтаған кезде принтердің мұндай лақтыруы жақсы тон ереже болып есептеледі.

Көптеген принтерлерде символдар басылмайды, жол аяқтайтын каретканың қайтару коды алынғанға шейін (немесе толығымен жол деректері енгізілгенше дейін). Символдар принтер буферінде күте алады, тіпті олардың туғызушы бағдарламасы аяқталған соң. Қашан осы принтерге жаңа деректер жіберілгенде, онда бұл символдар басып шығарылады. Бұл проблемалардан құтылу үшін, баспа алдында буферді тазалауға ұмытпаңыздар; ал жақсы тон ережесіне ретінде, сонымен қатар бағдарлама аяқтау кезінде де буферді тазалаңыздар. Бұл принтерге ASCII 24 коды жіберіледі (баспа параметрлері өзгермейді).

Функция 1 үзіліс 17Н BIOS ринтер портын инициализациялайды және порт статус беретін байтты қайтарып береді. DX порт номерін – 0-ден 2 дейін санымен сыйғызыңыздар LPT1 - LPT3 үшін, кейін үзілісті шақырыңыздар. Принтер статус байты ([6.1.2]) АН қайтып келеді;--- LPT1 инициализациясы.

MOV AH,1 ; принтер инициализация функциясы

MOV DX,0 ;LPT1

INT 17H ;инициализацияны өткіземіз

Принтердің әрбір адаптері шығаруының басқару регистрі бит болады, ол адаптер инициализациясын шақырады. Бұл регистр порт адресі, адаптер базалық адресіне қарағанда, 2 көбірек болады. Еске алсақ, LPT1 базалық адресі 0040:0008 ұяшығында сақталады, LPT2 үшін 0040:000A арналған және т.б. Шығарумен басқару регистрі тек қана 5 бит кіші мағынаны болады. Бит 2 - принтер инициализация биті және ол әдетте 1 орналастырады. Адаптер инициализациясы үшін бұл битті 0 бос мыңдаған тактіге лақтыру керек. Бұл кезеңде тек қана бит 3 орнатылу керек (принтер таңдалған). Сондықтан портқа 12 мағынасын жіберіңіздер, тоқтаңыз, ал содан соң портқа қарапайым (үзулерсіз) ининлизацияланбаған мағына жіберіңіздер, ол 8 тең.

Берілген мысалда инициализацияланады LPT1: ;---инициализациялаймыз LPT1

MOV DX,ES:[8] ;базалық адресті оқимыз DX

INC DX ;базалық адреске 2 қосамыз

INC DX ;

MOV AL,12 ;инициализация үшін мағына

OUT DX,AL ;инициализацияны бастаймыз DELAY: MOV AX,1000;бос цикл басы

DEC AX ;есепшіні кемітеміз

JNZ DELAY ;1000 рет қайталаймыз

MOV AL,8;регистр үшін қарапайым мағына

OUT DX,AL ;инициализация соңы, тексерілді, принтер машинамен байланысты.

Бағдарлама әрқашан, принтер машинамен байланысты екенін тексеруге тиісті, оған шығаруға жібермес бұрын. Жеңіл анықталады, принтер дайын емес екендігі, дәл осылай регистр бит 3 принтер статусы бұл жағдайда 1 орнатылады. Қиыны неге принтер дайын емес екендігін анықтау: өшірілген бе ол, принтер таңдалмаған немесе онда қағаз жоқ. Бұның себебі әр түрлі өндірушілердің принтерлері принтер статусы регистріне биттердің әр түрлі жиындары жібереді. Бірақ регистр статусы биттерге ие болады, бұлар принтер үш жағдайын көрсету тиісті, бірақ биттердің мағынасы нақты бұл шарттарға сәйкес келмейді (бит 3, принтер өшірілгенін көрсету тиіс, бит 4, принтер таңдалмағанын және бит 5 қағаздар жоқтығын). Төменде көрсетілген мағыналар регистр статусына "Эпсон"стандартпен қайтып келеді, қайсыға әдеттегі IBM көрсетіледі:

Интерпретация Биттер тізбегінің Мағынасы

22311011111 принтер дайын

8701010111 принтер дайын емес

11901110111 принтерде қағаздар жоқ

24711110111 принтер өшірілген

Енгізу регистр статусы порт адресі 1 көбірек болады, принтер базалық адресіне қарағанда. LPT1 арналған базалық адрес 0040:0008 адресі бойынша сақталады, LPT2 арналған 0040:000A адресі бойынша және т.с.с. Егер принтер өшірілген болса, онда қосқаннан кейін оған инициализация үшін уақыт керек. Соған дейін, енгізу регистр статусы, принтер машинамен байланысты және деректерді қабылдауға дайын деп хабарлағанша дейін қағазды баспаға жіберуді бастамаңыз.

Берілген мысал, ең қарапайым бит on – line регистр статусын тексереміз. Байт статусын алу үшін LPT1 базалық адрес қолданылады.

;--- сегменте

MESSAGE DB 'Printer not ready - strike any key when OK$'

;---принтердің машинамен байланысын тексеру (on-line)

MOV AX,40H ;ES көрсетеді BIOS деректер облысына

MOV ES,AX ;

MOV DX,ES:[8] ;базалық адресті аламыз

INC DX ;регистра статусы үшін қызметтен алу

IN AL,DX ;AL статус байтын аламыз

TEST AL,1000B ;бит 3 тексереміз

JNZ GO_AHEAD ;егер принтер on-line, онда алға

;--- қате туралы хабарламаны басамыз және перне басуды күтеміз

MOV AH,9 ;жолды шығару функциясы

LEA DX,MESSAGE ;DS:DX хабарламаны көрсетеді

INT 21H ;хабарламаны басамыз

MOV AH,7 ;енгізуді күту функциясы

INT 21H ;перне басуды күтеміз (жаңғырықсыз)

GO_AHEAD: ; бағдарлама жалғасысы

Тапсырма:

1. LPT принтер портын инициализациялайтын бағдарлама жазыңыздар.

2. Принтердің машинамен байланыстығын тексеретін бағдарлама жазыңыздар.

3. Принтерге символды басу.

4. Принтерде жол символдарын басу.

Әдебиет: 10, бет. 122-135; 17, бет. 65- 69.

Бақылау сұрақтар

1. Компьютердің BIOS қанша LPT-порттарды сүйейді?

2. LPT1 арналған қандай базалық адрес бар?

3. Принтер порт инициализациямен принтердің өз инициализациясының айырмашылығы неде?

4. Қандай функция және қандай үзулер принтер портын инициализациялайды?

5. Принтердің машинамен байланысын қалай тексеруге болады?

## Зертханалық жұмыс №12.

Тақырып: USB интерфейсі арқылы құрылғылармен жұмыс. PCI құрылғыларының анықтамасы.

Жұмыс мақсаты: бағдарламалық деңгейде құрылғылары анықтау студенттерді үйрету .

Теориялық мәліметтер:

Алдымен, PCI (PCI configuration space) конфигурация кеңістігінің берік ұғым енгіземіз.

Әрбір PCI құрылғыда регистрлер массиві деп аталатын болады, олар арқылы әртүрлі параметрлер сұраалады (құрылғыға арналған үзулер нөмірлері және т.б.). PCI құрылғылармен қатынас негізінде 2 арқылы 32-битті порт 0CF8h және 0CFCh болады. Олар арқылы бұл берілген құрылғының конфигурация кеңістігін оқу және жазуға болады.

Бұл процес келесі үлгіде болады:

0CF8h регистрінде шинада құрылғы адресі сұралады, кейін 0CFCh деректер оқылады (жазылады).

Шинадағы (формат 0CF8h) құрылғы координаталары былай көрінеді:

31-ші бит регистрде ақпараттың анықтығын көрсетеді, онда 1 болу тиісті.

Bus Number - PCI шинасының нөмірі. (олар бірнеше болуы мүмкін, мысалы AGP порты PCI слоттары қосылған шинаны қолданады).

Device Number - шинадағы құрылғы нөмірі.

Function Number - құрылғы функциясының нөмірі (осында көбінесе терминологиямен анықталады, функция астында құрылғы түсіндіріледі, сол уақытта (device) құрылғы астында шина абоненті түсіндіріледі, яғни , егер мысалы, картада қандай болмасын 2 құрылғы бірлескен, онда ол екі функциялармен бір құрылғы ретінде қабылданады, және де тіпті сондай « бірфункционалды» құрылғы сияқты видеокарта көп функцияларға ие бола алады). Бұл құрылғыларға бөлу және функцияның көп жағдайда таза логикалық, « негізгі» құрылғы 0 функцияларға сәйкес келеді.

Register Number - конфигурафиялы кеңістік регистр нөмірі, оны оқу (жазу) керек. (Жалпы 0 бит дейін барлық өрістер қолданылады, бірақ сондықтан айырбас екі есе сөздермен шығарылады (4 байт), онда кіші 2 бит әрқашан нөлдер болып шығады).

Бізге қазір құрылғы өндірушісінің типін қалай білуге болатыны қызықтырады. Конфигурациялы кеңістік картасына қараймыз:

Сурет 12.1 Конфигурациялы кеңістік картасы

Сары түспен көрсетілген өрістер барлық құрылғыларда болуға тиісті, нақ осында бұл не қылған құрылғының және кім оның өндірушісі туралы ақпарат сақталады. Бізге 2 өріс қызықтырады:

VendorID – өндіруші коды

DeviceID – құрылғы коды

Өте маңызды сұраққа жауап беру уақыт келді «Ал егер конфигурация кеңістігінен бірдене оқысақ, нақты пайда болмаған құрылғы туралы?»

Жауап: бұл мақсатқа арналған 0FFFFFFFFh мағынасы арнайы кейінге сақталған оқылады (бірақ егер бұны win астында істесе, онда ОЖ оған кез келгенді қоя салады).

Осының барлығынан мынадай қорытынды шығаруға болады: циклда керек құрылғының барлық табу үшін (Bus өзгертіп нөлден 255дейін, dev 0-ден 31 дейін, func нөлден 7 дейін) конфигуарциялы кеңістігін оқу керек, егер 0FFFFFFFFh мағынасы оқылса, онда құрылғы жоқ, егер басқа бірдене оқылса - құрылғы бар.

Міне, PCI конфигурациялы кеңістікте оқылатын процедура мысалы.

Функция нөмірі - BL, құрылғы нөмірі - BH, функция - CL, және қызметтен алу (регистр нөмірі) - CH сұралады.

    ;BL - bus, BH - device, CL - function, CH - register

    RD_PCI PROC NEAR

     mov dx,0CF8h

     xor eax,eax

     mov al,bl

     or ah,80h ;Бит анықтығы 1

     shl eax,16

     mov ah,bh

     shl ah,3

     or ah,cl

     mov al,ch

     and al,0FCh ;2 кіші битті лақтыру

     out dx,eax

     mov dx,0CFCh

     in eax,dx

     ret

    RD_PCI ENDP

; Ал міне қалай барлық құрылғылардың табуына арналған код көріне алады:

    mov bl,0;bus

    mov bh,0;device

    mov cl,0;function

    mov ch,0;register

    label1:

    call rd_pci              ;Регистрді оқимыз

    cmp eax,0ffffffffh   ;Егер барлық бірліктер оқылса – құрылғы жоқ

    jnz device_found        ; Егер барлық бірліктер оқылмас – «онда бірдене бар»

    label2:

    ;inc cl        ;Егер бұл блокті өзертсе онда тек қана құрылғылар емес,

    ;cmp cl,8               ; олардың барлық  функциялары да шығарылады

    ;jnz label1

    ;mov cl,0

    inc bh                                ;Құрылғы циклі

    cmp bh,32

    jnz label1

    mov bh,0

    inc bl                                 ;PCI шинасының циклі

    cmp bl,255

    jz exit

    jmp label1

    device_found:

; оқылған мағыналардың символдық түріне өзгерту және экранға шығару

; оқылған мағыналардың символдық түріне өзгерту және экранға шығару

Тапсырма:

1. PCI шина нөмірін анықтау.

2. Шинада құрылғы нөмірін анықтау.

3. Құрылғыда функция нөмірін анықтау .

4. PCI шинасында құрылғы өндіруші кодын анықтау.

5. PCI шина құрылғы кодын анықтау.

Әдебитет: 10, бет. 49-68; 17, бет. 35- 39

Бақылау сұрақтар

1. «PCI конфигуарциялы кеңістік» ұғымын түсіндіріңіздер.

2. Register Number конфигуарциялы кеңістік не орындайды?

3. Конфигуарциялы кеңістік егер бірдене оқыса нақты пайда болмаған құрылғы, онда не болады?

## Зертханалық жұмыс №13.

Тақырып: ATA қатты дисктерінің анықтамасы

Жұмыс мақсаты: Студенттерді бағдарламалық деңгейде қатты дисктер анықтауды үйрету.

Теориялық мәліметтер:

IDE контроллер.

ДК қолданатын стандартты IDE контроллер, 2 канал сүйейді, олардың әр бірінде АТА екі құрылғысы мүмкін (яғни барлығы 4 құрылғы болуы мүмкін). Әрбір канал өзінде меншікті бөлімі енгізу/шығару кеңістігі болады. Бірінші канал үшін -1F0h-1F7h, екінші үшін - 170h-177h. Берілген кезеңде базалық порт ұғымын енгізу керек: жалпы бұны жақсырақ мына мысалда түсіндіріледі:

Порттар адрес келесі үлгіде қалыптасады: базалық _ порт + қызметтен алу .

Базалық _ порт 1F0h немесе 170h мағынасын жүктеп, сен қандай каналмен жұмыс істейсің, себебі порттар функциялары мысалы 1F3h және 173h әр түрлі IDE каналдары үшін сәйкес келеді.

Яғни бірінші каналға арналған базалық порт болып1F0h, екінші - 170h келеді, база ретінде бұл мағыналарды бір рет жүктеп, қалғаны порттар қызметтен алулармен адрестеуге болады, бір код екі каналмен жұмыс істей алатындай. Бұл контроллерге жүктіеу тағы жұп порттар қолданылады, бірінші каналға 3F6h -3F7h және оның әріптесіне арналған 376h -377h.

13.1 Кесте. Порттар

Порт номері | CHS | LBA | Read | Write
1F0h (170h) |  |  | Деректер порты | Деректер порты
1F1h (171h) |  |  | Қателер порты | Қасиеттер порты
1F2h (172h) |  |  | Секторлар есепшісі | Счетчик секторов
1F3h (173h) | Сектор номері | Адрес 0-7 |  |
1F4h (174h) | Цилиндр [0:7] | Адрес 8-15 |  |
1F5h (175h) | Цилиндр [8:15] | Адрес 16-23 |  |
1F6h (176h) | Бастиек және құрылғы номері | Адрес 24-27,құрылғы |  |
1F7h (177h) |  |  | Жағдайы регистрі | Командалар регистрі
3F6h (376h) |  |  | Жағдайы регистрі | Басқарма
3F7h (377h) | қолданылмайды | --- | --- | ---

4 және 5 бағана, регистрде не бар, біз оқимыз ба немесе жазамыз ба екенін көрсетеді.

2 және 3 бағаналар адрестеу режимін білдіреді, CHS жүйесі соңғы күндерге жетеді, бұл жүйе физикалық дисктердің геометрияларға негізделген - адрес 3 бөлімдерден тұрады, Цилиндр-Бастиек-Сектор, осыдан жүйе атауы – Cylinder-Head-Sector - CHS шығады. Бұл ұғымды былай түсіндіруге болады, бірнеше дисктің жалпы шпиндельге отырғызылған. Әрбір диск жолдарға сынған,(концентриялы, немесе серіппелі), жоғарғы дискке үшін бір нөмірмен жол сәйкесінше төменгі диск жолдарында болады. Егер оларды ойдағыдай біріктірсе, олар цилиндрды құрастырады. Әрбір дискте 2 бет (олардың бірі, әрқашан қолданылмайды, ол сервометка деп аталатын ерекше облыстардың үшін қызмет етеді, ол арқылы диск контроллері ағымдағы бастиек жайын анықтайды және позиционерлеу уақытына керек цилиндрға "көзделеді". Сервометка деректерді жазуға арналған пластиналарда қатыса алады және тұрғызылған сервоқабат - embedded servo деп аталады, бірақ оның астына сенімділік мақсаттарда бөлек пластинаны белгілейді, ерекшеленген сервоқабат - dedicated servo деп аталады), әрбірі үшін өзіне бастиек бар. Және әйтеуір, цилиндр секторларға бөлінген.

Оған қарамастан CHS адрестеуде теориялық винчестер жұмыс істей алады, барлық жаңа құрылғыларда LBA қолданылады.

Бірақ математикта да максималды секторлар санын есептей алады, максималды цилиндрлар санын көбейтіп, бастиектер және секторлар 65536*16*255=267386880 сектор, шамамен 127Гб тең, шынында BIOS цилиндрларды 1024 көбіреу шек қояды, секторлар 63 көбірек емес, бірақ бастиектер барлығы 255. Нәтижесінде 1024*255*63=16450560 секторды аламыз, 8Гб тең (сектор өлшемі 512 байт).

Биосо сервисі 13h осы жүйені қолданады. CHS толық аппараттық деңгейде қолдану (диск барлығы көлемінің бағыттау мүмкіншілігімен) сервиссіз тек қана сол жағдайда, егер деректерді диск геометриясымен қайсыбір нақтылы орынға жазып қою, мысалы бірінші секторға N-цилиндр (кейде бұл файлдық жүйе әртүрлі құрылымдарының орналастыруы, мысалы FAT16(32) жүйесінде) секторлардың жүктелетін бөлімдері цилиндрлардың бірінші секторларына орын алады. Сервитарды қолданумен, мысалы, int 13h, басқа проблема тұрады:

Нақты физикалықпен геометриямен CHS жүйесі әлдеқашан сәйкес келді, барлық қазіргі дисктер зоналық жазуды қолданады (зоналық жазу – секторлар жолдарының өзгергіш саны; бұл сыртқы жолдар радиусы көбірек болумен байланысты, демек және онда секторларды көбірек орналасу мүмкін, ішкі жолдарда қарағанда), сондықтан трансляция адрестерінің ішкі жүйесі қолданылады. Нәтижесі белгісіз болады.

Басқасы LBA (Logical Block Addressing) адресация, мында жалғыз параметр бар – сектордың абсолютті нөмірі 0-ден басталады (CHS секторлары 1-ден номерленеді). Диск контроллері оны трансляциялайды. Диск физикалық ұйымшыл болады. Бұл жүйе128ГБ деректері адрестеуге рұқсат етеді. Барлық қазіргі винчестерлер және олардың драйверлері нақ осы жүйені қолданады, және біз сонымен қатар оның ерекше қарапайымының нәтижесінде жұмыс істейміз.

Лирикалық ретінде тек қана SCSI винчестерлер LBA жүйесінде жұмыс істейді және 2 Тбайт ақпаратты адрестеуге рұқсат етеді (32 бит адрестер үшін, ал ATA үшін 28).

Адресттеуді түсіндірдік, ендіконтроллер регистрін қарастырмыз.

Порт 1F0h (170h), 16-битті контроллер портымен жалғыз келеді, одан деректер қабылданады және винт жұмыс жанында оған жазылады.

Қателер порты, 1F1h порты команда орындалуынан кейін қателердің кодтарынан тұрады, егер онда барлық нольдер шықса, онда " барлық жақсы ".

1F2h регистрі топталған операцияларда қолданылады (секторлар тобы бір рет оқылады және жазылады), ол секторлардың есепшісі ролінде орындалады, оның мазмұны топтан әрбір сектор өңдеуінен кейін бірлікке азайып тұрады.

Келесі регистрлер 1F3h -1F6h адрестерді сақтайды. Мұнда барлығы түсінікті.

Біз жүйеде LBA жұмыс істегендіктен, CHS-де регитрлерді тағайындау адрестерінің сақтайтын бағаналары керек болмайды.

Регистр 1F6h өзгеше белгілеп қоюға тұрадығ оның раздряды адрестер толық сақтамайды:

13.1 Кесте. Регистр 1F6h

7 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | 0
1 | AM | 1 | DEV | LBA27 | LBA26 | LBA25 | LBA24

[0:3] разрядымен барлығы түсінікті – сонда сәйкес LBA адрестері бөлімін жазамыз.

5 және 7 биттер кейінге сақталған, онда әрқашан 1 болу тиісті.

АМ (Addressing Mode) биттері адрестеу режимін анықтайды - 0-CHS, 1-LBA. Біздің жағдайда онда әрқашан 1 болады.

Әйтеуір, басты бит DEV жеттік, (Master/Slave) каналда құрылғыны анықтайды, қалғаны порттарға не жазасың соның барлығы жатады.

0- Master ,1- Slave .

1F7h, ол жағдай регистрі, ол келесі форматта болады:

13.1 Кесте. Регистр 1F7h

7 | 6 | 5 | 4 | 3 | 2 | 1 | 0
BSY | DRDY | DF | DSC | DRQ | CORR | IDX | ERR

BSY - құрылғы команда орындалумен бос емес.

DRDY - құрылғы команда қабылдауына дайын.

DF - құрылғы жөнге келмейтін.

DSC - іздеу аяқталған.

DRQ - құрылғы деректермен айырбасқа дайын.

CORR - қате болды, бірақ деректер түзетілген болатын.

IDX - әр түрлі қайнарларда әр түрлі жазылған, бұл бит өндірушіге байланысты болады, және ең дұрыс шешім - оны қарапайым елемеу.

ERR - команда орындалу процесінде, қателер табылған болатын, яғни нақ 1F1h көрсетеді.

Біз тек қана нақты BSY, DRDY және DRQ биттерін қолданамыз. Егер винчестермен бәрі де жақсы болса, онда қалған биттер бізге пайдаға аспайды.

Енді, порт 3F6h - оған тек қана 1 және 2 биттер қолданылады.

1 - құрылғыдан үзу тиым салынған, 0- рұқсат етілген.

2 - құрылғылардың каналына барлық қосылғандардың бағдарламалық тастауы (оның орнатуы 1).

PIO хаттамасы.

Қазір алмастыру алгоритмін талдаймыз (хаттамамен).

PIO хаттамалары (Programmable Input/Output) келесі негізгі жайларда болады (үзіліссіз жұмыс кезінде):

Құрылғы даярлығының күту (BSY=0).

Каналда құрылғы нөмірін DEV жазып қою.

1F7h немесе 3F6h =1 оқып, BSY=0, DRDY=1 күту (бірінші каналға арналған).

Қалғаны параметрлер регистрге жазып қою.

Операция коды команда регистріне жазып қою.

BSY=0 орнатып жатқанда құрылғы регистр статусын оқу.

Деректер алмастыру даярлығының күту (DRQ=1)

Деректерді қабылдау (немесе жіберу).

Схема жалпыға бірдец, бірақ мәні, анық ойлаймын ...

Әзірше, BSY орнатып жатқанда 1, ештеңе істеуге болмайды, әзірше винчестері өз проблемаларыммен шешіп жатқанда және содан кейін кімен шұғылдануға дайын болады, және BSY=1канал жұмыс бастылығына көрсетеді , ал құрылғылар емес. Мында басқа құрылғыға қатынасу алдында, екі құрылғы бір каналда паралельді жұмыстар істеу мүмкін еместігін себеп болады, құрылғы каналына қосылған екеуі босау үшін болады, дәл осылай олар BSY битын өздері арасында бөліп алады.

DRDY=1 дисктің командаларға дайынындығын көрсетеді, сондықтан протоколға сәйкес битті талдау каналда құрылғы таңдауынан кейін тиісті болады: ол нақтылы таңдалған құрылғы жұмыс бастылықты көрсетеді. DRQ=1 дисктің деректерді алмастыруға дайындығын айтады. DRDY және DRQ арасындағы айырмашылықты түсіну мағызды. Портқа команда жібергеннен кейін, құрылғы DRDY=0 орнатады, команда орындалуымен құрылғы жұмыс бастылығына көрсетеді, және тек қана содан кейін, деректер ішкі буферде оқылады, құрылғыда DRQ=1 орнату, бұл протоколда, құрылғы келесі командаларды лезде қабылдауға дайындығы айтылмайды.

7 және 8 пункттегі талаптарға сай деректері алмастыру командалар үшін, актуалдығын жоғалтады. Үзулермен жұмыс жанында, құрылғыда командалар орындалуы аяқталысымен, құрылғыны үзу сауал орнатылады және оның өңдеушісі қалған жұмысты орындау керек (деректерді қабылдау және буферге орналастыру).

DMA режимінде алмастыру DMA каналымен болады, команда өңдеуінен кейін хостпен инициаланған. Құрылғы командалар өндеуден кейін, DMA сауалын орнатады, және жадтағы деректерді каналмен жібереді.

DMA режимі тек қана көптапсырмалы жүйелерде пайдалы, яғни процессорға шұғылданатын жұмыс бар, винчестер даярлығы күтуден басқа, яғни шұғылдану процессор басқа тапсырмаға ауыстырып қалады, ал қашан деректер болады, құрылғы үзу сауалымен хабарлайды. Біртапсырмалы ОЖ-де PIO режимі кейбір жағдайларда деректерді алмастыруды жоғары жылдамдықпен қамсыз етеді.

АТА командалары.

Енді ATA командаларын қарастырайық. Жалпы АТА командалары өте көп, стандартталғаны 20, бірақ олардың ішінде тек қана нақты 10 данасы қолданылады.

Біз бір сектор оқу/жазу командалары қарастырамыз, жинақтағыш идентификациясы, сонымен қатар винчестер аяқтау командалары (ол жалпы стандартқа кірмейді, бірақ винчестерлердің көпшілігі абсолютті сүйенеді), барлық ОЖ-де энергия тұтыну төмендетілген режимге компа аударалыды. Барлық мысалдар бірінші канал құрылғысына Master жатады, қалауын бойынша кез келген конфигурацияға жеңіл бейімдендіруге оларды болады.

Винчестерден секторларды оқуы келесі үлгідей көрсетіледі:

3F6h жазумен үзулер тиым салу

1F7h портта BSY битті оқу канал даярлығының күту

1F6h жазумен каналда құрылғы таңдау

DRDY=1 және BSY=0 күту

LBA адресін жүктеу.

(20h) оқу командасын жіберу

BSY=0 күту

(DRQ=1) деректермен алмастыру даярлығының күту

Порттан енгізу жол операциясымен 1F0h арқылы құрылғыдан деректерді қабылдау

Құрылғыдан үзуді рұқсат беру .

Міне мынау коды. (ESI адрес, ES=DS, деректер сегментте буфер сыйымдылығы 512 байт, 28 бит ESI құрылғыны адрестейді).

Жалпы 20h командасы нақты бір секторды оқу командасы болып келеді, винчестерлерінің көпшілігінде абсолютті регистр мазмұны 1F2h (секторлармен топталған операцияларға арналған есепші) ештенег әсер етпейді (листингіде ол қатыспайды), бірақ кейбір даналарда міндетті түрде оны 1 орнату керек, егер сіздердің винчестеріңізде берілген листингілер осы себеппен жұмыс істемесе, менімен байланысуды өтінмін (мануала соңысында пошташы).

    mov dx,3f6h        ;Үзулер тиым салу, 1 бит 1 регистра 3F6h орнату

    mov al,2h

    out dx,al

    mov dx,01f7h       ;Әзірше күтеміз BSY=1, егер  девайс бос емес жағдайда

    m1:

    in   al,dx

    test al,80h

    jnz  m1

    mov ecx,esi           ;LBA режимін таңдау және кейінге сақталған биттерді орнату

    shr ecx,24

    or  cl,0E0h

    mov dx,01f6h       ;Каналда құрылғыны таңдау

    mov al,cl

    out dx,al

    mov  dx,01f7h

    m2:                       ;Күтеміз, DRDY=1 и BSY=0

    in   al,dx

    test al,80h

    jnz  m2

    test al,40h

    jz   m2

    mov eax,esi

    mov dx,1f3h    ;Адресті жүктейміз

    out dx,al          ;LBA[0:7]

    mov dx,1f4h

    shr eax,8

    out dx,al          ; LBA [8:15]

    mov dx,1f5h

    shr eax,8

    out dx,al          ; LBA [16:23]

    mov dx,01f7h       ;Секторды оқк командасы

    mov al,020h

    out dx,al

    mov  dx,03f6h

    m3:                       ;және орындалғанша дейін қайтадан күтеміз

                                 ;регистрдің баламалық жағдайын оқимыз

    in   al,dx

    test al,80h

    jnz  m3

    mov  dx,01f7h

    m4:                        ;DRQ қалын қараймыз, егер 1 – деректер дайын

    in   al,dx

    test al,08h

    jz   m4

    cld                         ;DF в EFLAGS жалау тастауы

    lea di,buffer

    mov dx,01f0h

    mov cx,256          ;512 байт (1 сектор)

    rep insw               ;Деректерді қабылдау

mov dx,3f6h ; Құрылғыдан үзулерді рұқсат беру

    mov al,0

    out dx,al

" 5 минутта " сериядан, егер девайса жоқ болса, біз BSY, 0 болғанша дейін шексіз күтеміз. Бұл біріншіден. Екіншіден - егер оқумен проблемалар туса (біз "қайталап оқы" командасын қолданамыз, тағыда қайталаусыз оқу бар, оның коды 21h , егер сектор 1 ретте оқылмаса, демек тағдыр емес). Үшіншіден, оқу қателегінде тексеру жоқ және т.б.

Дискке жазу жағдайында, барлығы ұқсас орындалады, тек қана деректер жіберіледі, бірақ қабылданбайды. Дискке жазбас бұрын, алдымен қандай болмасын ескі девайсемен жаттығындар.

Теңестіру және аяқтау командаларын бөлек қарастырамыз.

IDENTIFY DEVICE командасы жинақтағыш туралы әртүрлі инфы бүтін секторын қайтарып береді, оның коды - EСh , параметрлер жоқ . Біз винчестер көлемін анықтаймыз, сектор форматының барлығын – кез келген жүйелік бағдарламалауға арналған сайтта табуға болады.

(ES буфер адресіндегі сегменттік бөлігі)

    mov dx,01f7h  ;Әзірше күтеміз BSY=0

    m1:

    in   al,dx

    test al,80h

    jnz  m1

    mov dx,01f6h ;Девайс таңдаймыз

    mov al,0E0h  ;LBA адрестеу (берілген жағдайда бұл принципті емес)

    out dx,al

    mov  dx,01f7h

    m2:                    ;Күтеміз DRDY=1 және BSY=0

    in   al,dx

    test al,80h

    jnz  m2

    test al,40h

    jz   m2

    mov dx,01f7h

    mov al,0ECh  ;Ech – идентификация командасының коды

    out dx,al

    mov  dx,03f6h ;

    m3:                  ;Әзірше барлығы дайын болғанша дейін күтеміз

    in   al,dx

    test al,80h

    jnz  m3

    mov  dx,01f7h

    m4:                  ; (DRQ=1) деректермен алмастыру даярлығын күтемез

    in   al,dx

    test al,08h

    jz   m4

    cld                   ;жалау DF=0

    mov di,offset buffer

    mov dx,01f0h

    mov cx,256     ;512 байт

    rep insw

    mov  ax,word ptr [buffer+60*2]

    ;60-61 буферде сөздар – дискта LBA режимде секторлардың жалпы саны;

    mov  dx,word ptr [buffer+61*2]

     ;В DX:AX – дисктің сектордағы көлемі.

Ал енді, винчестер аяқтау командасы. Барлық алдындағы пунктіге абсолютті ұқсас, тек қана коды - E6h, және 1F7h байтты E6h жібергеннен кейін, ешқандай деректерді қабылдаудың қажеті жоқ, ол ұйықтауға кетеді, (аяқтау процесі естіледі). Оны ояту үшін тастау керек(бит 2 в 3F6h орнатумен).

Тапсырма:

С дисктен 10-шы секторда жадқа оқу және файлға жазу.

С дисктен15565610-шы секторда бірлікт жүйелігімен жазу.

Әдебиет: 1, стр. 49-68; 7, стр. 35- 39.

Бақылау сұрақтар

1. ДК қолданатын стандартты IDE контроллері қаншат каналдарды сүйенеді?

2. CHS адресі неден тұрады?

3. Секторлардың максималды санын қалай есептейді?

4. LBA-адрестеу принципі неде ?

5. Винчестерден секторларды оқуы қалай болады?

## Зертханалық жұмыс №14.

Тақырып: Сыртқы құрылғылармен аудиоинтерфейсы арқылы және дыбыстық картамен жұмыс.

Жұмыс мақсаты: студенттерді бағдарламалық деңгейде дыбыспен жұмыс істеуді үйрету.

Теориялық мәліметтер:

Дыбыс генерациясы интерфейс адаптері арқасында В порты бит жиілікпен 8255 сырттағымен қосуда және сөнуден тұрады, динамикапен байланысты (бит1). В порты 61H ие болады (бірақ АТ интерфейс микросхемалары 8255 сырттағы такті сияқты болмайды, ол бұл мақсат үшін сол порт адресі және сол бит қолданады). Егер бағдарлама максималды мүмкін жиілікпен бит мағынасын ауыстырса, онда жиілік өте жоғары, пайдалы болу үшін. Сондықтан екі ауыстырып қосулар аралығында екі бос цикл салу керек. Есте сақтаңыздар, В портының 0 бит таймер 2 микросхемасын канал қақпаларымен басқарады, яғни өз өз кезегінде динамикапен байланысты. Бұл сондықтан бит лақтырылған болу тиісті, таймер каналынан ажыратады.

Келесі мысалда екі айнымалы енгізілген. Бірі, "FREQUENCY" көрсетілген, қосу және өшіру әрекеттері арасында бос циклда есепші ретінде қолданылады. Мағына неғұрлым аз болса, соғұрлым бит және жиілік өзгерту жылдам болады. "NUMBER_CYCLES" айнымалысы, тон ұзақтығы орнатады. Ол қосу және өшіру процессі қанша рет қайталанғанын айтады. Неғұрлым саны көп болса, соғұрлым берілген дыбыс ұзағырақ дыбыс шығарады.

Бұл процедура үшін аппараттық үзу тиым салынған болу тиісті. Себебі, таймер үзуі сондай жиілікпен және жүйелілікпен орындалады (секундына 18.2 рет), ол жиілікке маңызды әсер етеді. Әзірше үзу тиым салынғанда, BIOS тәулік уақыттының есепшісі жұмыс істемейді. Егер содан соң мағынасын оқып шықса, онда ол нақтыдан кейбір өлшемінде ажыратылады, яғни сәйкес өзгерту істелгенше дейін.

NUMBER_CYCLES EQU 1000

FREQUENCY EQU 300

PORT_B EQU 61H

CLI ; үзулерге тиым салынған

MOV DX,NUMBER_CYCLES ;DX тон ұзақтығы

IN AL,PORT_B ;B портынан мағына аламыз

AND AL,11111110B ;динамикаті таймерден ажыратымыз

NEXT_CYCLE: OR AL,00000010B ;динамикаті қосамыз

OUT PORT_B,AL ;B портқа команданы жібереміз

MOV CX,FREQUENCY ;CX жарты циклда тоқтау

FIRST_HALF: LOOP FIRST_HALF ; тоқтауды істеймыз

AND AL,11111101B ;динамикаті өшіреміз

OUT PORT_B,AL ; B портқа команданы жібереміз

MOV CX,FREQUENCY ; жарты циклда тоқтау CX SECOND_HALF: LOOP SECOND_HALF ; тоқтауды істеймыз

DEC DX ;есепшіден бірлікті оқимыз

JNZ NEXT_CYCLE ;егер 0, онда аяқтау керек

STI ;үзулерге рұқсат етеміз

Дыбыс генерациясы басқа әрекеттермен біруақытта болады.

2 каналға есепші жіберіңіздер. В порт арқылы алдын ала микросхема рұқсат етілген болуға тиісті микросхема интерфейсі 8255 сырттағымен (адрес 61H). Жылжытуға арналған есепші қойылатын талап мағынасын есептеңіздер, 1.19 миллиондардың талап қойылатын жиілікке герцтерде бөлу. Дыбыс 2 каналдағы қақпалар жабық болғанша созылады. Сондықтан В портындағы бит 1 - бит 0 түсіру тиістісіз, әйтпесе дыбыс шексіз созылады және компьютерді қайта жүктеумен ғана тоқтатылуы мүмкін. Дыбыс ұзақтылығын дәл теңгеру үшін BIOS тіулік уақыттарының есепшісін қолдануға болады. Берілген мысалда жиілік 440 герц генерацияланады. Дыбыс пернетақтадан кез келген пернені басудан кейін тоқталады.

;---В портына 8255 микросхемасын орнатуда 2 канал рұқсаты

PORT_B EQU 61H ;В портының адрестерін орнату

IN AL,PORT_B ; оның мағынасын оқу

OR AL,3 ; екі кіші биттерді орнату

OUT PORT_B,AL ;В портына байтты жібереміз;---енгізу/шығару регистрлерін орнату

COMMAND_REG EQU 43H ; командалық регистр адресі

CHANNEL_2 EQU 42H ;2 канал адресі

MOV AL,10110110B ;2 канал үшін биттер тізбегі

OUT COMMAND_REG,AL ;командалық регистрге жіберу ;---жылжытуға есепші жіберу

MOV AX,2705 ;есепші= 1190000/440

OUT CHANNEL_2,AL ;кіші байтты жібереміз

MOV AL,AH ;AL кіші байтты жылжытамыз

OUT CHANNEL_2,AL ;үлкен байтты жібереміз;---пернені басуды күтеміз

MOV AH,1 ;21H үзулер функциясының номері

INT 21H ;үзулерді шақытамыз;---дыбыстың өшірілуі

IN AL,PORT_B ;В портынан байтты аламыз

AND AL,11111100B ;екі кіші битті түсіреміз

OUT PORT_B,AL ;байтты қайтадан жібереміз

Динамика гудогі.

Қарапайым гудок үшін жақсысы, микросхема интерфейсі сырттағымен 8255 негізін қолданатын әдіс жақын келеді. Төменде қайталайтын гудок мысалы келтірілген, сіздер оныжүйе стартында естисіздер.

;---динамика гудогі

MOV DX,800 ;циклдер санының есепшісі

IN AL,61H ;читаем порт B 8255

AND AL,0FEH ;8253 таймер битін өшіреміз

NEXTCYCLE: OR AL,2 ;динамика битін қосамыз

OUT 61H,AL ;B портына байтты жібереміз

MOV CX,150 ;бірінші жарты ұзақтығы

CYCLEUP: LOOP CYCLEUP ;әзірше тоқтау сигналы жоғары

AND AL,0FDH ;динамика битін өшіреміз

OUT 61H,AL ; B портына байтты жібереміз

CYCLEDOWN: LOOP CYCLEDOWN ; әзірше тоқтау сигналы төмен

DEC DX ;циклдар есепшісін кемітеміз

JNZ NEXTCYCLE ;әзірша циклді өайталаймыз DX емес 0

Тон жинағының генерациясы.

Дыбыс генерациясына арналған мысалда 8253 таймер микросхемасы қолданылады, мұнда 8 нота орындалады, бірақ кішкене модификация бұл процедура мүмкіншіліктері күшті кеңейти алады. Деректердің үш жол болады. Біріншісі, әрбір нота ұзақтығын орнатыды, өз бетімен тоқтау периоды сияқты (бұл тоқтаук периодын өзгертіп, темп өзгертуге болады). Екінші жол әрбір жиілікте 8 нотаны құрады; бұл мағыналар қалайтын тон үшін 2 канал 8253 микросхема каналда регистр жылжытуға орналастырылған болады. Үшінші жол, код нөмірлері 1-ден 8 дейін түріндегі әуендерден тұрады, яғни сегіз жиіліктің талапқа сай болады. Бұл жол 0FFH кодпен аяқталынады, әуеннің соңының белгісімен қызмет етеді. Әуеннің кезек нотасын оқитын процедура, сәйкес жиілікті тауып, оны 2 каналға орналастырады. Содан соң бүл нотаға арналған ұзақтық цикл тоқтау есепшісіне орналаса бастайды тәуліктуақыттардың есепшісі қолданады, ал қашан тоқтау бітеді, онда келесі нота өңдеуіне өтеміз.

;---деректер сегментінде

BEAT DB 10,9,8,7,6,5,4,3,2 ;ноталар ұзақтығы

FREQUENCY DW 2280,2031,1809,1709 ; жиіліктер кестесі

DW 1521,1353,1207,1139 ;

MELODY DB 1,2,3,4,5,6,7,8,0FFH ; ноталар жиіліктерінің номері

;---инициализация

PORT_B EQU 61H

COMMAND_REG EQU 43H

LATCH2 EQU 42H

IN AL,PORT_B ; ағымдағы статусты аламыз

OR AL,00000011B ;динамика және таймерді рұқсат етеміз

OUT PORT_B,AL ;байтты ауыстырамыз

MOV SI,0 ;көрсеткішті инициализациялаймыз

MOV AL,0B6H ;2 канал үшін орнату

OUT COMMAND_REG,AL ;командалық регистрді жібереміз ;---нотаға қараймыз, оның жиілігін аламыз және 2 каналға орналастырамыз

NEXT_NOTE: LEA BX,MELODY ;әуен үшін қызматтен алу

MOV AL,[BX][SI] ;жол нотасның n-ші кодын аламыз

CMP AL,0FFH ;жол соңын тексеру

JE NO_MORE ;егер соңы болса, онда шығуға

CBW ;сөзге аударамыз

;жиілікті алуы

MOV BX,OFFSET FREQUENCY ;кестелер жиілігін қызметтен алу

DEC AX ;0-ден есепті бастаймыз

SHL AX,1 ;2-ге көбейтемез, өйткені сөздің

MOV DI,AX ;DI арқылы адрестейміз

MOV DX,[BX][DI] ;кестеден жиілікті аламыз

;нотаны орындауды бастаймыз

MOV AL,DL ;жиіліктің кіші байтын дайындаймыз

OUT LATCH2,AL ;оны жібереміз

MOV AL,DH ; жиіліктің үлкен байтын дайындаймыз

OUT LATCH2,AL ;оны жібереміз;---цикл тоқтаудың құрылуы

MOV AH,0 ;есепшіні оқу функциясының номері

INT 1AH ;есепші мағынасын аламыз

MOV BX,OFFSET BEAT ;кестелер ұзындығын қызметтен алу

MOV CL,[BX][SI] ;кезекті нотаның ұзындығын аламыз

MOV CH,0 ;

MOV BX,DX ;есепшінің кіші сөзін аламыз

ADD BX,CX ;аяқтау кезеңін анықтаймыз

STILL_SOUND: INT 1AH ; есепші мағынасын аламыз

CMP DX,BX ; соңғысымен салыстырамыз

JNE STILL_SOUND ; тең емес – дыбысты жалғастырамыз

INC SI ; келесі нотаға өтеміз

JMP NEXT_NOTE ; ;---аяқтау

NO_MORE: IN AL,PORT_B ; В портының статусын аламыз

AND AL,0FCH ;динамикаті өшіреміз

OUT 61H,AL ;байтты ауыстырамыз

Тапсырма:

2 секунды ұзақтықпен динамика көмегімен дыбыс құратын бағдарламаны жазыңыздар.

Динамика гудогін құратын бағдарламаны жазыңыздар.

Дыбыс сиренасына еліктейтін бағдарламаны жазыңыздар.

«Бумер» типті әуен құратын бағдарламаны жазыңыздар.

Әдебиет: 10, бет.54-62; 23, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар

1. Дыбыс генерациясы басқа әрекеттермен бір уақытта қалай болады ?

2. Динамика гудогін қалай орындау керек?

3. Қандай микросхема динамика үшін жауап береді?

## Зертханалық жұмыс №15.

Тақырып: Құрылғы драйверлерін жасау.

Жұмыс мақсаты: Студенттерді драйверлердің жүйелік бағдарламаларын жазудың жалпы принциптерін үйрету.

Теориялық мәліметтер:

Құрылғы драйверлерін жасау.

Құрылғы драйвері бұл арнайы бағдарлама, шеттегі құрылғымен алмастыруды басқарады, мысалы принтер немесе диск жинақтағыш сияқты. Сондықтан бұл шеттегі құрылғылардың параметрлері өндірушіге өндірушіден өзгереді, онда бағдарлама әр түрлі пайдаланушыларына әртүрлі драйверлердің дюжинасы керек болады, ол онда бар болатында жабдықтауында жұмыс істей алады. Бағдарламаға құрылғылардың драйверлердің қосудың 4 тәсілі болады:

1. Барлық драйверлерге үшін кодты тура бағдарламаға орналастыруға болады. Мысалы, әртүрлі принтерлер сүйеу үшін, жүйеліліктерді басқаратын кестені құруға болады және әрдайым қашан ол керек болғанда одан қажетті кодты іздеуге болады. Бұл көп жадты қажет қылады және жеткілікті баяу болуы мүмкін.

2. Құрылғы драйверлерінің қатарын құру және талап ету, ол қажетті бағдарламаны жүктейді (яғни, оны бағдарлама облысына орналастыру, арнайы қалдырылған бұл мақсатқа [1.3.5]).

3. Құрылғы драйверін бөлек бағдарлама ретінде құру, жүйе жүктелгенде орындалатын командалық файлда көрсетіледі. Бағдарлама іске қосылады және үзулерді өңдеу бағдарламасы ретінде бағдарлама құрылғы драйверлерін орнатады. Осыдан кейін бұл бағдарлама аяқталынады, бірақ [1.3.4] түсіндірілгендей, жадта қалады. Бағдарламаның аяғында бұл драйвер үзу векторы арқылы қолданады.

4. Толық құнды құрлығы драйверлерін құру, старт кезінде CONFIG.SYS. файл көмегімен жүктеледі. MS DOS осындай типті құрылғы драйверлерін қолданады және бір күні жүктелген DOS барлық мүмкін командаларын қолдана алады, қателердің тексеруін қоса. Арнайы командасы IOCTL (енгізу/шығару бақылау) бағдарламаға драйвер статусын білуге рұқсат етеді және басқарушы жолды оған жіберу , әдеттегі деректер ағынына қарағанда.

Орнатылатын құрылғы драйверлері тек қана Ассемблер тілінде жазылады. Олар екі типті құрылғыларды қызмет ете алады: символдық және блоктық. Бұлар құрылғы өңдейтін деректердің бірліктерін сипаттайды. Блоктық құрылғылардың қарапайым драйверлері диск жинақтағыштарды қызмет етеді, ал символдық драйверлері барлық қалғанын, жүйелі принтерлерден бастап және жұмыспен аяқтайды. Блоктық құрылғылар деректер блогімен алмастырлады, сондықтан олар басқарушы құрылығылар болып келеді және жоғары жылдамдықты берлігендерді алмастыру құрылғылар болады. Блоктық құрылғылардың драйверлері өте күрделі және осында, және олардың құрылымын түсіндіретін жеткілікті орын жоқ. Кімге сондай драйвер жазу өте сирек. MS DOS техникалық басшылғы қажетті ақпараттың бәрін пайдалануына береді және оперативиті жадтың виртуалды диск драйвер толық үлгісі құрады. Сіздер бұл ақпаратты, осында келтірілген символдық құрылғы драйверлердің талқылауын зерттеген соң көріп шыға алаcыздар.

Орнатылатын құрылғы драйверлері бағдарламашының қателерге аяусыз. Өйткені драйверлер жүйемен автоматты түрде жүктеледі, себептердің табуына арналған жөндеушілер қолдану мүмкін емес. Сондықтан оларды жазуда шекті ықыласты болыңыздар.

Құрылғы драйверлерінің бағдарламасы үш бөлімге бөлінеді, әрбірі келсі бөлімдерде бөлек талқыланады. Бұл (1) драйвер тақырыбы, яғни құрылғы атайды және драйвердің қалған бөліктері туралы ақпараттан тұрады, (2) драйвер стратегиясы, деректер облысы туралы ақпаратты сақтайды, MS DOS құрылатын, яғни сауал тақырыбы деп аталады, және (3) құрылғыны үзу өңдеушісі, яғни, құрылғымен басқаратын кодтан тұрады.

Драйвер тақырыбын жасау.

Құрылғылардың драйверлері COM файлы түрінде жасалу тиіс. Бірақ олар қазіргі бағдарламалармен келмейді, өйткені оларда бағдарламалық сегмент префиксі жоқ болады. Оған жету үшін, COM файлдағыдай, бағдарлама басында ORG 100H операторын қосудың қажеті жоқ. ORG 0 жазығыз, немесе жалпы ештеңе жазбаңыздар. Драйвер кез келген бағдарламадағыдай ұзақ (far) процедура ретінде сипатталады. Төменде көрсетілген мысалда, DEVICE12 атты құрылғы драйверіне арналған бастапқы код келтірілген. Ол MS DOS қолданылатын. стандартты AUX құрылғысын ауыстырады, 21Н үзу 4 функциясын шығаруды қабылдайды. Құрылғы барлық драйвері бұл бөлім кодымен келесі екі бөлімде келтірілген кодпен болады; толық бағдарламаны алу үшін, оларды бірінен соң бірін қатар орналастырыңыздар.

Құрылғы драйвері, драйвер тақырыбынан басталу тиісті. Ол 18 байтты ұзындықты болады, және 5 өріске бөлінген. Бірінші өріс (DD), әрқашан 1 мағынасынан (FFFFFFFFH) тұрады, және қашан MS DOS драйверді жүктегенде, онда ол келісі драйвердің старттық адресімен ауыстырылады. Сондықтан, жүйе тізбекпен келесі драйверді іздей алады. Соңғы жүктелеген драйвер өрісінде 1 мағынасы қалады.

Екінші өріс бұл драйвер атрибуттарының байты. Бұл сөздің тек қана 7 бит мағынасына ие болады:

бит 15 1 = символдық құрылғы, 0 = блоктық құрылығы

14 1 = сүйейді IOCTL, 0 = сүйемейді IOCTL

13 1 = блоктар форматы IBM, 0 = блоктардың басқа форматы

3 1 = сағат, 0 = сағат емес

2 1 = нөлдік құрылғы, 0 = нөлдік емес құрылғы

1 1 = стандартты шығару құрылғысы 0 = жоқ

0 1= стандартты енгізу құрылғысы, 0= жоқ. Әдетте тек қана бит 15 орнатылған, немесе 15 және 14 биттер, егер құрылғы IOCTL сүйейді ([7.2.4] талқыланады). Бит 13 тек қана үшін блоктық құрылғыларда орнатылады. Қалған биттер MS DOS қолданылатын үнсіз келісім бойынша құрылғылардың ауыстыру үшін қолданылады (стандартты енгізу/шығару құрылғылары пернетақта және видеодисплей болып келеді; BIOS тәуліктік уақыт сағаттарымен уақыттардың нақты сағаттардың құрылғысын сағаттар біріктіреді; ал нөлдік құрылғы (NULL ), тесттік мақсаттар үшін қолданылатын).

Үшінші және төртінші өрістер стратегиялар процедуралары және үзулер өңдеу қызметтен алу үшін арналған, келесі бөлімдерде қаралады. Соңғы өріс құрылғы атынан тұрады. Аты 8 символдан тұруы мүмкін және ол аяқтайтын бос орынменсол жаққа туралану тиіс. DOS бар LPT1 немесе COM1 сияқты құрылғысы ауыстыру үшін, берілген мысалдағыдай, сондай құрылғы атын қолданыңыздар.

Берілген мысалда жүйелі құрылғыға арналған драйвер жасалады. "DEVICE12" файл аты, файлда жүйе конфигурациясы көрсетілуі тиіс, бұл драйвер жүктелген. Атрибуттар байтында тек қана бит 15 анықталған, ол символдық құрылғыны көрсете отырып, және ол IOCTL сүйемейді. Құрылығы AUX деп аталған, MS DOS қарапайым құрылғысын осы атпен ауыстыру үшін арналған. DEV_STRATEGY немесе DEV_INTERRUPT процедуралар аттары, келесі бөлімдерде талқыланады. Бұл құрылғыға өте қарапайым қатнасыуға рұқсат етеді, сондықтан жүйе AUX құрылғысына қатнасу үшңн файл нөмірі алдын ала анықталған болады (жүйелі түрде). Мысалда драйверге арналған бастапқы код қосылған, COM бағдарлама сияқты оны анықтақтайды.

CSEG SEGMENT PUBLIC 'CODE' 'код сегментін орнатамыз

ORG 0 'бұл жол аса қажет емес

ASSUME CS:CSEG,DS:CSEG,ES:CSEG

DEVICE12 PROC FAR 'драйвер бұл ұзақ процедура

DD 0FFFFFFFFH 'келесі драйвер адресі

DW 8000H 'атритбуттар байты

DW DEV_STATEGY 'стратегия процедура адресі

DW DEV_INTERRUPT 'үзу процедура адресі

DB 'AUX ' 'құрылғы аты (бос орындармен толықтыру)

Құрылғы стратегиясын жасау.

Құрылғы стратегия процедурасы тек қана бес жол ғана талап етеді. Жүйе құрылғыларды жүктеген кезде, онда ол сауал тақырыбымен деп аталатын деректер блогін жасайды. Ол екі функцияға ие болады. Біріншіден, ол жүйе ішкі операцияларына арналған деректер облысын қызмет етеді. Ең маңыздысы, сауал тақырыбы облыспен қызмет етеді, ол арқылы бағдарламамен оны шақыратын драйверлер арасында ақпарат алмастыру жүреді. Мысал, драйвер деректерді шығарғанда, онда оған сауал тақырыбы арқылы деректер адресі беріледі. Драйвер өз жұмысын аяқтаған кезде, онда ол сауал тақырыбына статус байтын орнатады, ол шақырылатын бағдарламаға рұқсат болады, сонымен бірге оған қате туралы білу мүмкіндік туғызады.

MS DOS құрылғы драйвері орнатуда сауал тақырыбын жасайды (жүйе жүктелген кезде). Құрылғы стратегия процедурасы выполняется бұл кезеңде бір рет қана орындалады. Сол кезде ES:BX жаңадан, Ч жасалған сауал тақырыбын жаңадан және оларды процедура тек қана көшірмесін жасау керек, яғни, соңында ол драйверге қатынасу кезінде табылған болаатындай. Қызметтен алу адрестері және тақырыбы сегментіні екі айнымалыға орналастырылады. Келесі бөлімде сіздер көресіздер, драйверге қатнасу кезінде, біріншіден ол ES:BX мағыналары қалпына келтіреді, сауал тақырыбысынан ақпаратты алу үшін болады.

Сауал тақырыбы өлшемі өзгере алады, драйверге берілген сауал типіне байланысты (мысалы, инициализация, деректерді шығару немесе статус қайтаруы). Бірақ тақырыбының бірінші 13 байты әрқашан бірдей. Олардың форматтары мынадай:

1. Сауал тақырыбы ұзындығы (DB).

2. Құрылғы коды (DB). Блоктық құрылғыларға арналған нөмір анықтайды.

3. Команда коды (DB). Осында драйверге жіберілген соңғы команда нөмірі сақталады. Бұл кодтар [7.2.3] көрсетілген.

4. Статус (DW). Статус әрбір драйвер шақыру кезінде орнатылады. Егер бит 15 орнатылған болса, онда кіші сегіз биттерде қате коды болады. Қателердің кодтар [7.2.3] көрсетілген.

5. Резервтегі облыс (8 байт). MS DOS қолданылады.

6. Деректер драйверлер жұмысы үшін қажет. (айнымалы ұзындығы).

Міне құрылғы стратегия процедурасының 5 жолы. Екі сөздік айнымалы, ES немесе BX мағыналарын сақтайды. RET ережесіне негізделеді және COM форматында тиісті сияқты болады.

DEV_STRATEGY: MOV CS:KEEP_ES,ES

MOV CS:KEEP_BX,BX

RET

KEEP_CS DW ?

KEEP_BX DW ?

Құрылғыда үзу өңдеуші жасау.

Құрылғы драйвері алдындағы бөлімдерде келтірілген код екі порциясынан басталады.Олар үшін сәйкесінше үзуді өңдеуші процедурасы болу тиіс. Негізінен, мұны үзуді өңдеуші процедурасы деп атау дұрыс емес, өйткені ол үзуді еш қызмет етпейді және RET қарапайым ережесімен аяқталынады.

Функциялардың 13 типі болады, құрылғы орнатылған драйверін орындайды. Драйвер DOS функциясымен шақырылса (3FH функциямен, 21H үзуді, ол файлдан немесе құрылғыдан деректерді оқиды), онда функция кодты нөмір 1-ден 13 дейін бірбайтты өріс қызметтен алу 2 сауал тақырыбына орналастырады (енгізуге арналған кодты нөмір 5). Содан соң басқару драйвер үзулері өңдеуші процедурасына беріледі, драйвер тақырыбы көрсетілгенде адресі анықталады. Бұл процедура ең алдымен ES:BX қалпына келтіреді, олар сауал тақырыбын көрсету үшін, ал содан соң команда кодты нөмірін оқиды. Бұл үзуді өңдеуші процедура кодына керек процедураны шақырады,ол талап қойылатын функцияны орындайды. Процедура 13-сөздік кесте көмегімен ізделінеді, 13-типі функциялар үшін қызметтен алу тұрады. Функциялар әрқашан келесі ретте саналады:

1. INITIALIZE (инициализация)

2. CHECK_MEDIA (жинақтағышты тексеру)

3. MAKE_BPB

4. IOCTL_IN

5. INPUT_DATA (деректерді енгізу)

6. NONDESTRUCT_IN

7. INPUT_STATUS (енгізу статусы)

8. CLEAR_INPUT (енгізуді өшіру)

9. OUTPUT_DATA (деректерді шығару)

10. OUTPUT_VERIFY (шығаруды тексеру)

11. OUTPUT_STATUS (шығару статусы)

12. CLEAR_OUTPUT (шығаруды өшіру)

13. IOCTL_OUT

Процедура аяқталуы, үзуді өңдеуші процедурасы RET ережесімен аяқталынады және басқару шақырылған бағдарлама қайтып келеді. Құрылғы драйвері тек қана функциялардың өңдеуіне арналған кодты қоса алады, құрылғыға байланысты және қателердің бақылау қойылатын талап дәрежелері және басқарудың құрылғымен. Процедураларды жазылмаған функция номерлері, ештене орындамай, драйверден шығумен аяқтау тиісті. Бұл жағдайда шығу алдында сауал тақырыбында тек қана 15, 8, 1 және 0 биттерін орнату керек, шақырылатын тапсырманы хабарлау үшін, жоқ функция талап етілген болатын (бит 15 қатені, бит 8 драйвер нормал жұмыс істейтінін көрсетеді, ал 0 және 1 биттер код қателер 3 нормал береді, ол "белгісіз командаға" сәйкес болады).

Бірақ бір функция барлық құрылғы драйверлерінде қатысу тиісті, және бұл функция нөмір 1 инициализация. Бұл функция автоматты түрде драйвер жүктелгенде орындалады, ал содан соң жоқ. Бұл процедурамен орындалатын маңызды тапсырмалардың бірі, драйвер соңы адрестерін төрт байтты құрудан тұрады, сауал тақырыбында қызметтен алудан 14 басталады. Төменде көрсетілген мысалда бағдарлама соңы таңбамен белгіленген. Осы тапсырмадан басқа, процедура инициализациясы, берілген құрылығы инициализацияға қажеттінің бәрін орындауға тиісті. 7-4 суретте құрылғы драйверінің құрылымы көрсетілген.

Қалған 12-функциялардың қайсыс құрылғы драйверіне қосылған болады, драйвер не істеу керектігіне байланысты. Кейбірі, CHECK_MEDIA немесе MAKE_BPB сияқты тек қана блоктық құрылғыларға жатады (олар диск типін, секторлар өлешмін және т.б. орнатады). Символдық құрылғылар үшін ең маңызды екі функция: INPUT_DATA немесе OUTPUT_DATA (бұл функциялардың кестесінде позициясы маңызды, өзгермейтін). Екі жағдайда да сауал тақырыбының құрылымды келесідей болады:

13 байт сауал тақырыбының стандартты форматы

1 байт ортаны суреттеу байты (тек қана блоктық құрылғылар үшін)

4 байт қызметтен алу/деректермен алмасу буфер сегменті

2 байт жіберуге керек байттар саны

2 байт сектор старттық нөмірі (тек қана блоктық үшін)

Төменде көрсетілген мысалда шығару функциясы қолданылады. Шығаруды орындайтын процедура, сауал тақырыбысынан буфер адресін алады, онда шығарылатын деректер болады (қызметтен алу 14). Ол сонымен қатар шығаратын байттардың санын салыстырып оқиды (қызметтен алу 18). Процедура шығаруды қашан аяқтайды, онда ол сауал тақырыбысында статус сөзін орнатады (қызметтен алу 3) және басқаруға қайтарады. Егер операция табысты болса, онда 8 бит статус сөзі орнату керек. Басқа мүмкіншіліктерді талқылайтын боламыз.

Берілген мысалда үзуді өңдеуші процедура жалпы түрі келтірілген, нақты кодты, құрылғымен басқарушыны қоспай.

;--- құрылғы үзу өңдеуші инициализациясы

DEV_INTERRUPT: PUSH ES ;регистрлерді сақтаймыз

PUSH DS

PUSH AX

PUSH BX

PUSH CX

PUSH DX

PUSH SI

PUSH DI

PUSH BP

MOV AX,CS:KEEP_ES ;ES:BX сауал тақырыбына көрсетеді

MOV ES,AX ;

MOV BX,CS:KEEP_BX ;

MOV AL,ES:[BX]+2 ; тақырыбанан командас кодын аламыз

SHL AL,1 ;2 көбейтеміз (өйткені кесте сөздік)

SUB AH,AH ;AH нөлге теңестіру

LEA DI,FUNCTIONS ;DI кестеге дейін қызметтен алуға көрсетеді

ADD DI,AX ; ; кестеде қызметтен алуды қосамыз

JMP WORD PTR [DI] ;кестеден адреске өтеміз

FUNCTIONS LABEL WORD ; бұл функция кестесі

DW INITIALIZE

DW CHECK_MEDIA

DW MAKE_BPB

DW IOCTL_IN

DW INPUT_DATA

DW NONDESTRUCT_IN

DW INPUT_STATUS

DW CLEAR_INPUT

DW OUTPUT_DATA

DW OUTPUT_VERIFY

DW OUTPUT_STATUS

DW CLEAR_OUTPUT

DW IOCTL_OUT

;---драйверден шығу, егер функция сүйенбесе

CHECK_MEDIA:

MAKE_BPB:

IOCTL_IN:

INPUT_DATA:

NONDESTRUCT_IN:

INPUT_STATUS:

CLEAR_INPUT:

OUTPUT_VERIFY:

OUTPUT_STATUS:

CLEAR_OUTPUT:

IOCTL_OUT:

OR ES:WORD PTR [BX]+3,8103H ;статусты модификациялаймыз

JMP QUIT

;---сүйенетін екі код үшін процедура

INITIALIZE: LEA AX,E_O_P ;AX бағдарлама соңы қызметтен алуы

MOV ES:WORD PTR [BX]+14,AX ;оны тақырыбына орналастырамыз

MOV ES:WORD PTR [BX]+16,CS ;

.

(осында құрылғы инициализациясы жүреді )

.

JMP QUIT

OUTPUT_DATA: MOV CL,ES:[BX]+18 ; символдар санын аламыз

CBW CX ;CX есепші ретінде қолданамыз

MOV AX,ES:[BX]+16 ; деректер буферінің адресін аламыз

MOV DS,AX ;

MOV DX,ES:[BX]+14 ;

.

(осында шығарумен операциялар жүреді)

.

JMP QUIT

;---шығамыз, сауал тақырыбында статус байты модификациялай

QUIT: OR ES:WORD PTR [BX]+3,100H ; 8 бит орнатамыз

POP BP ;регистрлерді қалпына келтіреміз

POP DI ;

POP SI ;

POP DX ;

POP CX ;

POP BX ;

POP AX ;

POP DS ;

POP ES ;

RET

E_O_P: ;бағдарлама соңы таңбасы

DEVICE12 ENDP

CSEG ENDS

END DEVICE12

Қайтарудың алдында драйвер сауал тақырыбына статус сөзін орнатады. Берілген мысалда бұл екі жерде істеледі, драйвермен қамтамасыз етілетін функция шақырылғаны немесе жоқ болуына тәуелді. Бұл жолдар былай көрінеді: OR ES:WORD PTR [BX]+3,XXXXH. Биттер мағынасы XXXX келесідей:

0-7 биттер қате коды (егер бит 15=1)

8 бит 8 орнатылады 1, функция аяқталған кезде

9 бит орнатылады 1, қашан драйвер 10-14 биттермен бос емес кейінге сақталған MS DOS

15 бит орнатылады 1, қате пайда болғанада

Бұл сөздің кіші байты келесі қате кодтардан тұрады, егер 15 бит орнатылған болса, қатені:

0 жазудан қорғалған құрылғыға жазу әрекеті

1 белгісіз құрылғы

2 құрылғы дайын емес

3 белгісіз команда

4 бақылау сомасын тексеру қателігі

5 құрылғыға сауал сенімсіз ұзындығы

6 іздеу қателігі

7 белгісіз жинақтағыш

8 сектор табылған емес

9 принтерде қағаздар жоқ

А жазу қателігі

В оқу қателігі

С жалпы қателігі

Құрылғы драйверіне рұқсат.

Құрылғы драйвері жүйе конфигурация файлға дайын бағдарламаны қосу жолмен орнатылады. Сыналатын бағдарлама орнату үшін файлға CONFIG.SYS жолы DEVICE = DEVICE12.COM орналастырыңыздар. Содан кейін драйвер орнатк у үшін жүйені қайтадан жүктеу керек. Егер машина жүктелмесе, онда драйвер инициализациялар кодында қате болады.

Драйвер орнатылған соң, оған рұқсат алу үшін MS DOS қарапайым функциясы 21H үзу қолданыңыз. Қандай функциялар қолданатыны, құрылғы DOS стандартты құрылғысын ауыстыру (келтірілген мысал бойынша) немесе ол жетілген жаңа құрылғы сияқты қосылады. Стандарттыны жүйелі құрылғылар ауыстыру үшін, AUX драйвер атаңыздар, кейін 3[7.1.7] және 4[7.1.6] функциялар, 21Н үзулер сәйкесінше енгізу және шығару жүзеге асырады. Егер паралельді құрылғы болса, онда PRN атаңыздар, содан кейін 5[6.3.1] функция, деректерді принтерде шығарады. Басқа мүмкіншілігі енгізу үшін [5.4.4] және шығару үшін [5.4.3] функциясын қолдану болып табылады. Бұл жағдайда жүйелі құрылғылар үшін 3 файл нөмірін және паралельді үшін 4 қолданыңыздар. Еске саламыз, алдын-ала файл нөмірлерінің қолдануы жанында құрылғыны ашудың қажеттілігі жоқ.

Егер құрылғы MS DOS стандартты құрылғыларынан бірін ауыстырмаса (яғни, егер ол резервтегі сөздерден біреумен ғана аталмаса, мысалы PRN, AUX т.б. сияқты), онда сіздер құрылғыны файл ашуына арналған функциялардың бірімен аша алаcыздар. Сіздер рұқсат әдіс сияқты файл басқарушы блогінің көмегімен қолдана алаcыздар, мысалы және файл дескриптор әдісі. Сенім болу үшін, сіздер дисктік файлды қателік жасап ашу, файл нөмірін BX және 0-ді AL орналастырыңыздар, кейін 44H функциясын 21H үзуді орындаңыздар. Бұл функция IOCTL және егер мағынасы7 бит, DL қайтаратынды орнатылған, онда құрылғы драйвері жүктелген.

IOCTL талап етеді, драйвер атрибуттар байтында сәйкес биттердің орнатылуы және процедура негізі өңдеу IOCTL қалай дегенмен драйвер үзулері өңдеуші процедурасында болуын. IOCTL функциясы 8 ішкі функцияға ие болады, 0-ден 7-ге шейін нөмірленген, сонымен қатар кодты номер сәйкесінше функция шақыруы жанында AL орналаса бастайды:

0 DX –қа құрылғы туралы ақпаратты қайтару

1 DL (DH=0) қолданып, құрылғы туралы ақпаратты орнату

2 құрылғы драйверінен СХ байттарын басқарушы канал арқылы есептеу және оларды DS:DX бастап орналастыру

3 құрылғы драйверінен СХ байттарын басқарушы канал арқылы жазу және оларды DS:DX бастап орналастыру

4 яғни 2 сияқты, бірақ BL жинақтағыш нөмірі қолдану,

мұнда 0= жинақтағыш үнсіз келісім бойыша, 1= A және т.с.с.

5 яғни 3 сияұты, бірақ жинақтағыш нөмірін 5 сияқты қолдану

6 енгізу статусын алу

7 шығару статусын алу

Жауапқа әртүрлі ақпарат қайтып келеді, ол қандай функция шақырылғанына байланысты. Ішкі функция үшін DX регистр биттер мағынасы 0 және 1 келесідей (бит 7=1 шартында, файлға емес, құрылғыға рұқсат алынғанын білдіреді):

0 1=консоль енгізу құрылғысы

1 1=консоль шығару құрылғысы

2 1= нөлдік құрылғы

3 1= сағаттар құрылғы

4 резерв

5 1= Ctrl-Z –де тексеру жоқ, 0= Ctrl-Z –де тексеру бар

6 1= файл соңы емес, 0=файл соңы

7 1= құрылғы, 0= дисктік файл

8-13 резерв 14 1= егер ішкі функция 2 және 3 қолдануға болса, 0= болмайды 15 резерв

Ішкі функция 2-5, бағдарламаға және құрылғыға өз бетімен басқарушы жолдармен ауысу рұқсат етеді. Бұл басқарушы хабарламаларды негізгі деректер ағынынан бөлек жіберуге рұқсат етеді, бұл істі маңызды оңайлатады. АХ қайтаруында берілген байттардың саны тұрады. Ішкі функция 6-7 бағдарламаға тексеруді рұқсат етеді, енгізу немесе шығару үшін құрылғы дайындығын. AL құрылғылар үшін FF қайтып келеді, егер құрылғы дайын және, егер 0, онда жоқ. Ашық файлмен қолдану жанында (бит 7=0) AL үшін FF, файл соңы болғанша шейін қайтып келеді.

Құрылғы табылуы және қателерінің талдауы.

Құрылғылар үш себептің бірінде қателеседі. Құрылғы физикалық зақымдалған болуы мүмкін немесе басқа жағдайда болуы мүмкін. Құрлығыны басқаруда нашар бағдарламалық жабдықталған болуы мүмкін. Және, бағдарлама құрылғыға мүмкін емес сауал жібере алады (мысалы, жинақтағышқа жазу әрекеті, жазудан қорғалған дискета қайда орналасқан). MS DOS сондай қателердің көпшілігін және табады, талдайды және бұрынғы қалпына келтіру мүмкіншілігі қамсыздандырады.

Кейде құрылғы драйверлері үлкен қателерден тұрады, мұнда әдетте бағдарлама орындала алмайды, олар түзелгенше дейін. Сондай қателер болса, онда жүйе сын қателерді өңдеуші шақырады. Ол стандартты құрылғылар үшін және орнатылған драйверлер үшін де әрекет ете алады. Пайдаланушы дискжетекпен дисктік операцияны жасау барысында жиі кездеседі. Бұл жағдайда хабарлама шығады: "Not ready error reading drive A Abort , Retry , Ignore ?"

Сын қателердің өңдеушісі қайтадан жазылуы мүмкін, ол құрылғылар жақсырақ өңдеуі үшін, сіздер орнатылған драйверлер үшін жасадыңыздар. 24Н үзу векторы MS DOS стандартты процедурасына көрсетеді, бірақ сіз өз процедуранызға векторды қайта бағыттай алаcыздар. Бұл процедура шақыруында үлкен бит AH 0-ден тұрады, егер қате блоктық құрылғыда болса, және 1, егер символдықта. BP:SI кінәлі құрылғы драйвер тақырыбына көрсетеді, ол қосымша ақпаратты бере алады. Сегіз байт, тақырыбыда АН қызметтен алуынан бастай, құрылғы атынан тұрады, сын қателердің өңдеушісі қате кодын DI сөзге ұзындықпен орналастырады (олар бит позицияларын ұсынбайды):

Kод Проблема

0 жазудан қорғалған құрылғыға жазу әрекеті

1 белгісіз құрылғы

2 құрылғы дайын емес

3 белгісіз команда

4 деректермен алмасу қателігі

5 сауал сенімсіз ұзындығы

6 іздеу қателігі

7 белгісіз жинақтағыш типі

8 сектор табылған емес

9 принтерде қағаздар жоқ

А жазу кезіндегі қателік

В оқу кезіндегі қателік

С жалпы қателігі

Дисктік қателік жағдайында AL жинақтағыш нөмірінен тұрады, қайсыда қате болыд (0=A ,1=B және т.с.с.), ал 2-0 биттер AH қате типін белгілейді. Бит 0 орнатылады, егер жазу операция уақытында қате болса, және түсіріледі егер оқу кезінде. 2-1 биттер ақпараттан тұрады, диск қандай орынында қате болғаны туралы, DOS бастапқы секторларына үшін 00 береді, FAT үшін 01, каталог үшін 10, және дисктің қалған барлығы үшін 11.

Үш тәсіл арқылы, бағдарлама сын қатеден кейін қалпына келе алады:

1. Қате себебін жою пайдаланушыдан сұрауға болады (мысалы, жинақтағыш есігін жабу), кейін жүйе құрылғыға қайталу операциясын пайдалану мүмкіншілігін береді.

2. Басқарма ережеге қайтарылуы мүмкін, келесі INT 21H кейін, ол драйверге қатынасу әрекетті істеді.

3. Бағдарлама аяқтай алуы мүмкін жіне жүйеге басқарманы қайтара алуы мүмкін.

Сіздің қателердің өңдеу процедурасы жағдайды қалпына келтіре алады, IRET ережесін беріп, AL ол 0 белгілеген соң, 1 операцияны қайталау үшін. қатені елемеу үшін, және 2 бағдарламаны аяқтап шығу үшін. Егер сіз, процедура қалпына келутіруді өзі өткізгенін қадасаңыз, онда ол стектен орындалатын бағдарлама регистрін қалпына келтіру тиісті, ал содан соң стектен барлығын өшіру, соңғы үш сөзден басқасын. Кейін бұл IRET ереже бағдарламаға басқарманы қайтарады, бірақ жүйенің өзі тұрақсыз жағдайда қалады, ол 12-ден үлкен нөмірмен функция шақырғанша дейін. Міне стек конфигурациясы (жоғарыдан бастап төменге дейін) қашан сын қателердің өңдеушісі шақырылады:

Қателердің өңдеуші қайтару адресі: IP, CS, жалаулар

Пайдаланушы тапсырмалар регистрі, AX, BX, CX, DX, SI, DI, BP, олардың ішінен драйвер шақырылған болатын: DS, ES, IP, CS, жалаулар

MS DOS сонымен қатар көптеген сынсыз қателер өңдейді. Қателердің кодтары мұнда қосылады, олар регистрге қайтып келе алады, қашан DOS функциясы шақырылды. Бұл кодтар берілген кітапта сәйкес функциялар сипатталатын жерде талқыланады. Бірақ MS DOS 3.0 нұсқасынан бастап, функцияларға арналған қателердің үлкейтілген кодтары қайтарып береді, FCB қолданатын немесе файлдардың дескрипторлары. Орындалу жанында бұл функцияларды бірінде тасымалдау жалауы орнатылса, онда АХ қарапайым қате коды қайтып келеді. 59Н үзу арқылы қосымша үлкейтілген код қолайлы, егер ВХ, 0-ді орналастыру. Сонымен қатар бұл функция сын қателер туралы хабарлайды және ол сын қателердің өңдеушісінен мүмкін қолданған, 24Н үзу арқылы шақырылған.

Функция АХ қате коды орналастырады, қарапайым таныс қателер код тізімінен алынған (мысалы, «жад жеткіліксіз») немесе бір жаңа кодтардан (мысалы ,"рұқсат шек қою" көп пайдалынушы жүйелер үшін). ВН қате кодын класын қайтарып береді, қате типін көрсетеді. Мысалы, код 1, көрсетеді, қорлар таусылған, яғни жад, файлдық буферлер немесе тағы бірдене жұмсалған. Басқа кластар бағдарламалық қателерді көрсете алады, жинақтағыштармен проблемалар, форматтаумен және т.б. BL кодтан тұрады, бұрынғы қалпына келу үшін әрекеттер, яғни, "қайталау", "тоқтату" немесе "пайдаланушыда сұрау". СН санды қайтарып береді, қайда жерде проблемалар пайда болғанын анықтаушы: блоктық құрылғыда, символдықта, жадта ма?

Тапсырма:

1. Блоктық құрылғының иілгіш дисктерде магниттік жинақтағыш драйвері жазу.

Әдебит: 10, бет.54-62; 23, бет.85-92; 8, бет.23-32.

Бақылау сұрақтар

1. Құрылғы драйвері деген не?

2. Құрылғы драйверлердің бағдарламаға қосудың қандай тәсілдері бар?

3. Құрылғы драйверлері қандай файлдар түрінде жасалу тиіс?

4. Құрылғы стратегиясы қандай мәнді білдіреді?

5. Құрылғы драйвері қалай орнатылады?

6. Құрылғылар неге қателеседі?

# Емтиханға дайындау тесттер

1. Слот термині мына мағынаны береді?

A) ұя, микросхема орнатылатын орын;

B) шешілетін өткізгіш;

C) щель разъемі;

D) кеңейтілу платасы;

E) жартылай өткізгіштік микросхема.

2. Чип термині мына мағынаны береді?

A) ұя, микросхема орнатылатын орын;

B) шешілетін өткізгіш;

C) шель разъемі;

D) кеңейтілу платасы;

E) жартылай өткізгіштік микросхема.

3. HDD термині мына мағынаны береді?

A) иілгіш магниттік дисктегі жинақтауыш;

B) қатқыл магниттік дискідегі жинақтауыш;

C) монохромдық адаптердың түрі;

D) жүйелік шинаның түрі;

E) оқу үшін жады.

4. FDD термині мына мағынаны береді?

A) иілгіш магниттік дисктегі жинақтауыш;

B) қатқыл магниттік дискідегі жинақтауыш;

C) монохромдық адаптердың түрі;

D) жүйелік шинаның түрі;

E) оқу үшін жады.

5. Лазерлық принтер құрамында не кірмейді?

A) барабан;

B) пьезодатчик;

C) лазер;

D) оптиктық-механикалық жүйжаді;

E) сурет шығарушы цилиндр.

6. Лазерлық принтерлерде сурет сурет сезгіш ленталарда не арқылы бекітіледі …?

A) тонер бөлігінің қызуы;

B) тонер бөлігінің салқындауы;

C) тонер бөлігінің булануы;

D) кернеудің түсуі;

E) әр түрлі магнитталуы.

7. Суретті бекіту үшін лазерлық принтерлерде тонерлердің бөліктері қандай температураға қызады?

A) мұздауы;

B) конденсация;

C) булануы;

D) балқуы;

E) қайнауы.

8. Аналық платаның құрамына не кірмейді?

A) процессор;

B) қатқыл диск;

C) оперативтік жады;

D) BIOS;

E) батарея.

9. POST термині мына мағынаны береді?

A) жалпы регистрлер;

B) монитор түрі;

C) пернетақта түрі;

D) құрылғыларды бастапқы тестілеу;

E) құрылғылар конфигурациясының баптауы.

10. BIOS-setup не сақталады?

A) жалпы регистрлер;

B) порттардың іріктеу картасы;

C) деректердің берілу жылдамдығы;

D) кодтау схемасы;

E) құрылғылар конфигурациясының баптауы.

11. BIOS микросхемасы не үшін керек?

A) пернетақтаның порттарын бақылау және басқару;

B) құрылғылар конфигурациясының баптауы;

C) дисктен операциялық жүйені енгізу;

D) Sound Blaster платаның порттарын бақылау және басқару;

E) құрылғыларды бастапқы тестілеу және инициализациялау.

12. Литиелік батареяны жүйелік платада қандай мақсатпен орнатады?

A) шамдық индикаторлар жұмыс істеу үшін;

B) энерготәуелсіз жады жұмыс істеу үшін;

C) операциялық жүйенің бастапқы жұмыс істеу үшін;

D) процессордың жақсы жұмыс істеу үшін;

E) ішкі динамиктың жұмыс істеу үшін.

13. Жадыны, процессорды және графикалық адаптер арасын не қосады?

A) чипсеттің оңтүстік мосты;

B) чипсеттің солтүстік мосты;

C) PCI шинасы;

D) DMA – контроллері;

E) BIOS.

14.Чипсеттің микросхемалары қалай аталады?

A) адаптер;

B) порттар;

C) контроллерлер;

D) мосттар;

E) шиналар.

15. Чипсеттің қай мосты процессормен қосылады?

A) орталық;

B) батыс;

C) солтүстік;

D) оңтүстік;

E) шығыс.

16. Чипсеттің солтүстік мост құрамына не кіреді?

A) желілік контроллер;

B) USB контроллер;

C) иілгіш диск контроллері;

D) қатқыл диск контроллері;

E) жады контроллері.

17. Чипсеттің солтүстік мост құрамына не кіреді?

A) графикалық шинаның контроллері;

B) желілік контроллер;

C) дыбыстық контроллер;

D) SATA контроллері;

E) DMA – контроллері.

18. Чипсеттің оңтүстік мостына не кірмейді?

A) дыбыстық контроллер;

B) желілік контроллер;

C) BIOS;

D) USB контроллер;

E) SATA контроллер.

19. Чипсеттің оңтүстік мостына не кірмейді?

A) РАТА контроллері;

B) SUPER I/O микросхемасы;

C) PCI контроллер;

D) DMA- контроллер;

E) дыбыстық контроллер.

20. Super I/O микросхемасы не үшін жауап береді?

A) солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін;

B) жадыға кіру үшін;

C) USB порттар;

D) LPT, COM – порттар мен FDD дисководтар;

E) SATA мен ATA интерфейстер.

21. LPT, COM порттар мен FDD дисководтар үшін қандай микросхема жауап береді?

A) Super I/O;

B) BIOS;

C) солтүстік мост;

D) оңтүстік мост;

E) DMA контроллер.

22. INTEL фирмасы солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін қандай шинаны қолданады?

A) Mu TIOL;

B) V-Link;

C) PCI Express;

D) DMI;

E) Hyper Transport.

23. ULI фирмасы солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін қандай шинаны қолданады?

A) Mu TIOL;

B) Hyper Transport;

C) V-Link;

D) DMI;

E) PCI Express.

24. VIA фирмасы солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін қандай шинаны қолданады?

A) DMI;

B) Hyper Transport;

C) V- Link;

D) PCI - Express;

E) Mu TIOL.

25. SIS фирмасы солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін қандай шинаны қолданады?

A) Mu TIOL;

B) Hyper Transport;

C) PCI Express;

D) DMI;

E) V- Link.

26. ATI фирмасы солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін қандай шинаны қолданады?

A) SATA;

B) Mu TIOL;

C) V- Link;

D) DMI;

E) Hyper Transport.

27. NVIDIA фирмасы солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін қандай шинаны қолданады?

A) Hyper Transport;

B) DMI;

C) V- Link;

D) PCI Express;

E) Mu TIOL.

28. Қандай фирма солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін DMI шинасын қолданады?

A) ATI;

B) INTEL;

C) NVIDIA;

D) SIS;

E) VIA.

29. Қандай фирма солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін Hyper Transport шинасын қолданады?

A) Microsoft;

B) INTEL;

C) NVIDIA;

D) VIA;

E) SIS.

30. Қандай фирма солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін V-Link шинасын қолданады?

A) SIS;

B) INTEL;

C) ULI;

D) VIA;

E) NVIDIA.

31. Қандай фирма солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін Mu TIOL шинасын қолданады?

A) INTEL;

B) ULI;

C) NVIDIA;

D) ATI;

E) SIS.

32. Қандай фирма солтүстік пен оңтүстік мосттарды қосу үшін PCI- Express шинасын қолданады?

A) INTEL;

B) VIA;

C) ATI;

D) NVIDIA;

E) SIS.

33. SDRAM деген не?

A) синхрондық динамикалық жады, тек қана оқу үшін;

B) синхрондық динамикалық жады, токпен өшірілетін;

C) синхрондық динамикалық жады, еркін рұқсатпен;

D) жылдам асинхрондық жады, шексіз рұқсатпен;

E) статикалық жады, тікелей асинхрондық рұқсатпен.

34. DRAM микросхемасы элементтер массивін құрайды, қандай өлшемді?

A) екі;

B) үш;

C) бір;

D) төрт;

E) сегіз.

35. Жады модулінің көлемі деген не?

A) сыртқы шинаның ені процессор жад қосу үшін;

B) ақпараттың максималдық көлемі, модуль ішіне сыйатын;

C) жады модулінде зарядтар саны;

D) жады модулінің қабатының тереңдігі;

E) жады модулінің шинасының ені.

36. Жадының көлемі қалай өлшенеді?

A) мегагерц;

B) мегабит секундына;

C) мегабайт;

D) мегаджоуль;

E) терафлопс.

37. ОЗУ-дың қандай мінездемесі, ақпараттың максималдық көлемін айтады?

A) көлем;

B) ені;

C) тереңдігі;

D) латентнтік;

E) тайминг.

38. Жады модулінің интерфейс разрядтығы деректер шинасы қайсысы?

A) рұқсат уақыты;

B) латентнтік;

C) модуль ені;

D) модуль көлімі;

E) модуль тереңдігі.

39. ОЗУ-да «Қатысу жүйелі табылуының» микросхемасы қалай аталады?

A) SSD;

B) SPD;

C) SDRAM;

D) SMM;

E) SDR.

40. «2n – алдын ала таңдау» архитектурасы жадының қандай түрінде пайдаланылады?

A) RDRAM;

B) BEDO;

C) EDO;

D) SDRAM;

E) DDR SDRAM.

41. DDR мен SDR SDRAM арасында фундаменталдық айырмашылық қандай?

A) модульдар көлемінде;

B) командалық-адрестік интерфейсте;

C) модульдің логикалық құрылымында;

D) деректердің интерфейсінің деңгейінің логикалық құрылымында;

E) жады массивінің 4-банктік құрылымын қолдануда.

42. Жады шинасының қай типі екі жаде көп деректер жіберуді белгілейді?

A) SDR SDRAM;

B) DDR SDRAM;

C) QDR SDRAM;

D) RDRAM;

E) BEDO.

43. Жадының жіберу қабілетін қалай есептеуге болады?

A) шинаның жиілігін модульдің көлеміне көбейту керек;

B) шинаның жиілігін модульдің көлеміне бөлу керек;

C) модульдің көлемін оның жиілігіне бөлу керек;

D) шинаның жиілігін шинаның еніне көбейту керек;

E) модульдің көлемін және шинаның жиілігін қосу керек.

44. Жадының қандай мінездемесі, шинаның жиілігін оның еніне көбейтіндісі?

A) тереңдік;

B) латентнтік;

C) рұқсат уақыты;

D) көлем;

E) жіберу қабілеті.

45. SDRAM жадысында қанша биттік деректер шинасы?

A) 64;

B) 128;

C) 16;

D) 32;

E) 256.

46. SDRAM жадысында қанша байттік деректер шинасы?

A) 2;

B) 4;

C) 8;

D) 16;

E) 32.

47. DDR 200 жіберу қабілеті?

A) 1064 Мб/с;

B) 800 Мб/с;

C) 1,6 Гб/с;

D) 3,2 Гб/с;

E) 6,4 Гб/с.

48. DDR 266 жіберу қабілеті?

A) 2,1 Гб/с;

B) 2,7 Гб/с;

C) 1,6 Гб/с;

D) 1,064 Гб/с;

E) 3,2 Гб/с.

49. DDR 333 жіберу қабілеті?

A) 2,1 Гб/с;

B) 2,7 Гб/с;

C) 1,064 ГБ/с;

D) 1,6 Гб/с;

E) 3,2 Гб/с.

50. DDR 400 жіберу қабілеті?

A) 800 Мб/с;

B) 2,7 Гб/с;

C) 2,1 Гб/с;

D) 1,6 Гб/с;

E) 3,2 Гб/с.

51. DDR 200 физикалық жиілігі?

A) 50 мГц;

B) 66 мГц;

C) 133 мГц;

D) 100 мГц;

E) 200 мГц.

52. DDR 266 физикалық жиілігі?

A) 133 мГц;

B) 166 мГц;

C) 100 мГц;

D) 66 мГц;

E) 166Мгц.

53. DDR 333 физикалық жиілігі?

A) 333 мГц;

B) 111 мГц;

C) 100 мГЦ;

D) 133 мГц;

E) 166 мГц.

54. DDR 400 физикалық жиілігі?

A) 166 мГЦ;

B) 50 мГц;

C) 200 мГц;

D) 400 мГЦ;

E) 100 мГЦ.

55. Қандай жадының жіберу қабілеті 1,6 Гб/с?

A) DDR 400;

B) DDR 200;

C) DDR 333;

D) DDR 266;

E) PC 100.

56. Қандай жадының жіберу қабілеті 2,1 Гб/с?

A) DDR 200;

B) DDR2533;

C) DDR 400;

D) DDR 266;

E) DDR 333.

57. Қандай жадының жіберу қабілеті 2,7 Гб/с?

A) DDR 266;

B) DDR 333;

C) DDR 400;

D) DDR 200;

E) DDR2 533.

58. Қандай жадының жіберу қабілеті 3,2 Гб/с?

A) DDR 400;

B) DDR 333;

C) DDR 266;

D) DDR 200;

E) DDR2 533.

59. Модульдің қай типіне DDR 200 жатады?

A) PC 2100;

B) PC 3200;

C) PC 1600;

D) PC 2700;

E) PC 4300.

60. Модульдің қай типіне DDR 266 жатады?

A) PC 2100;

B) PC 3200;

C) PC 1600;

D) PC 2700;

E) PC 4300.

61. Модульдің қай типіне DDR 333 жатады?

A) PC 2100;

B) PC 3200;

C) PC 1600;

D) PC 2700;

E) PC 4300.

62. Модульдің қай типіне DDR 400 жатады?

A) PC 2100;

B) PC 3200;

C) PC 1600;

D) PC 2700;

E) PC 4300.

63. DDR2 533 жіберу қабілеті?

A) 5,3 Гб/с;

B) 8000 Мб/с;

C) 4,3 Гб/с;

D) 3,2 Гб/с;

E) 6,4 Гб/с.

64. DDR2 667 жіберу қабілеті?

A) 5,3 Гб/с;

B) 2,7 Гб/с;

C) 8,5 Гб/с;

D) 3,2 Гб/с;

E) 6,4 Гб/с.

65. DDR2 800 жіберу қабілеті?

A) 2,7 Гб/с;

B) 6,4 Гб/с;

C) 5,3 ГБ/с;

D) 8,5 Гб/с;

E) 3,2 Гб/с.

66. DDR2 1066 жіберу қабілеті?

A) 800 Мб/с;

B) 2,7 Гб/с;

C) 6,4 Гб/с;

D) 3,2 Гб/с;

E) 8,5 Гб/с.

67. DDR2 533 физикалық жиілігі?

A) 333 мГц;

B) 533 мГц;

C) 166 мГц;

D) 266 мГц;

E) 200 мГц.

68. DDR2 667 физикалық жиілігі?

A) 333 мГц;

B) 266 мГц;

C) 100 мГц;

D) 667 мГц;

E) 133 мГЦ.

69. DDR2 800 физикалық жиілігі?

A) 333 мГц;

B) 233 мГц;

C) 800 мГЦ;

D) 100 мГц;

E) 400 мГц.

70. DDR2 1066 физикалық жиілігі?

A) 166 мГЦ;

B) 500 мГц;

C) 533 мГц;

D) 333 мГЦ;

E) 1066 мГЦ.

71. Қандай жадының жіберу қабілеті 4,3 Гб/с?

A) DDR2 800;

B) DDR2 533;

C) DDR2 667;

D) DDR 400;

E) PC 133.

72. Қандай жадының жіберу қабілеті 5,3 Гб/с?

A) DDR2 800;

B) DDR2 533;

C) DDR 400;

D) DDR2 667;

E) DDR 333.

73. Қандай жадының жіберу қабілеті 6,4 Гб/с?

A) DDR 266;

B) DDR2 800;

C) DDR2 400;

D) DDR 200;

E) DDR2 533.

74. Қандай жадының жіберу қабілеті 8,5 Гб/с?

A) DDR2 1066;

B) DDR 333;

C) DDR2 533;

D) DDR2 800;

E) DDR2 667.

75. Модульдің қай типіне DDR2 533 жатады?

A) PC 6400;

B) PC 3200;

C) PC 4300;

D) PC 2700;

E) PC 5300.

76. Модульдің қай типіне DDR2 667 жатады?

A) PC 5300;

B) PC 3200;

C) PC 1600;

D) PC 8500;

E) PC 6400.

77. Модульдің қай типіне DDR2 800 жатады?

A) PC 8500;

B) PC 3200;

C) PC 5300;

D) PC 6400;

E) PC 4300.

78. Модульдің қай типіне DDR 1066 жатады?

A) PC 5300;

B) PC 8500;

C) PC 3200;

D) PC 2700;

E) PC 4300.

79. Модульдің қай типіне PC 4300 жатады?

A) DDR2 800;

B) DDR2 533;

C) DDR2 667;

D) DDR 400;

E) PC 133.

80. Модульдің қай типіне PC 5300 жатады?

A) DDR2 800;

B) DDR2 533;

C) DDR 400;

D) DDR2 667;

E) DDR 333.

81. Модульдің қай типіне PC 6400 жатады?

A) DDR 266;

B) DDR2 800;

C) DDR2 400;

D) DDR 200;

E) DDR2 533.

82. Модульдің қай типіне PC 8500 жатады?

A) DDR2 1066;

B) DDR 333;

C) DDR2 533;

D) DDR2 800;

E) DDR2 667.

83. DDR2 533 екіканалдық режимде жіберу қабілеті қанша?

A) 12,8 Гб/с;

B) 10 Мб/с;

C) 8,6 Гб/с;

D) 3,2 Гб/с;

E) 6,4 Гб/с.

84. DDR2 667 екіканалдық режимде жіберу қабілеті қанша?

A) 10,6 Гб/с;

B) 2,7 Гб/с;

C) 8,5 Гб/с;

D) 17 Гб/с;

E) 6,4 Гб/с.

85. DDR2 800 екіканалдық режимде жіберу қабілеті қанша?

A) 2,7 Гб/с;

B) 12,8 Гб/с;

C) 5,3 ГБ/с;

D) 8,5 Гб/с;

E) 10 Гб/с.

86. DDR2 1066 екіканалдық режимде жіберу қабілеті қанша?

A) 8800 Мб/с;

B) 17 Гб/с;

C) 6,4 Гб/с;

D) 3,2 Гб/с;

E) 17 Гб/с.

87. Энерготәуелсіз жадының қай типін тек қана оқуға болады?

A) Flash;

B) EEPROM;

C) EPROM;

D) ROM;

E) PROM.

88. Қай микросхема типін бір рет ғана программа жазады, құрылғыға орнату алдында?

A) EPROM;

B) ROM;

C) PROM;

D) EEPROM;

E) Flash.

89. Микросхеманың қай түрі көп рет өшірілетін және жазылатын энерготәуелсіз жады?

A) SRAM;

B) EPROM;

C) PROM;

D) ROM;

E) RAM.

90. Энерготәуелсіз жадының қай микросхемасы ультрафиолетпен өшіріледі?

A) Flash;

B) EEPROM;

C) ROM;

D) PROM;

E) EPROM.

91. Энерготәуелсіз жадының қай микросхемасы токпен өшіріледі?

A) PROM;

B) EEPROM;

C) EPROM;

D) UV - EPROM;

E) ROM.

92. Энерготәуелсіз жадының қай микросхемасы токпен өшіріледі?

A) EPROM;

B) PROM;

C) Flash;

D) ROM;

E) UV-EPROM.

93. ROM жадысы микросхемалардың қай типіне жатады?

A) өндірушімен заводта бағдарламанатын, тек қана оқуға болатын микросхема;

B) құрылғыға орнату алдында бір рет бағдарламанатын микросхема;

C) көп рет өшірілетін және жазылатын энерготәуелсіз жадының микросхемасы;

D) ультрафиолетпен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы;

E) токпен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы.

94. PROM жадысы микросхемалардың қай типіне жатады?

A) өндірушімен заводта бағдарламанатын, тек қана оқуға болатын микросхема;

B) құрылғыға орнату алдында бір рет бағдарламанатын микросхема;

C) көп рет өшірілетін және жазылатын энерготәуелсіз жадының микросхемасы;

D) ультрафиолетпен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы;

E) токпен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы.

95. EPROM жадысы микросхемалардың қай типіне жатады?

A) өндірушімен заводта бағдарламанатын, тек қана оқуға болатын микросхема;

B) құрылғыға орнату алдында бір рет бағдарламанатын микросхема;

C) көп рет өшірілетін және жазылатын энерготәуелсіз жадының микросхемасы;

D) лазермен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы;

E) токпен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы.

96. FLASH жадысы микросхемалардың қай типіне жатады?

A) өндірушімен заводта бағдарламанатын, тек қана оқуға болатын микросхема;

B) құрылғыға орнату алдында бір рет бағдарламанатын микросхема;

C) магнитпен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы;

D) лазермен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы;

E) токпен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы.

97. EEPROM жадысы микросхемалардың қай типіне жатады?

A) өндірушімен заводта бағдарламанатын, тек қана оқуға болатын микросхема;

B) құрылғыға орнату алдында бір рет бағдарламанатын микросхема;

C) магнитпен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы;

D) лазермен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы;

E) токпен өшірілетін энерготәуелсіз жадының микросхемасы.

98. Ұзақ уақыт бойы магниттік дистерде деректерді сақтау үшін қандай құрылғы негізгі болып табылады?

A) кассет;

B) иілгіш диск;

C) қатқыл диск;

D) стример;

E) ОЗУ.

99. Құрылғының қандай мінездемесі деректерді сақтау үшін негізгі болып табылады?

A) сыртқы өлшемдер;

B) фирма өндіруші;

C) құрылғының қиындығы;

D) көлем;

E) деректерді сақтау түрі.

100. Аналық плата қанша IDE құрылғыны қоса алады?

A) 2;

B) 3;

C) 4;

D) 5;

E) 6.

101. Алюминийден істелген қатқыл диск немен қапталған?

A) ештеңемен;

B) перекись водорода;

C) мед купорос;

D) цинк оксиді;

E) магнит окиси.

102. НЖМД әр дискі қалай аталады?

A) плиттер;

B) плоттер;

C) CD-ROM;

D) литер;

E) микшер.

103. Винчестер бұл?

A) иілгіш магниттық дискіде жинақтаушы;

B) қатқыл магниттық дискіде жинақтаушы;

C) оптикалық дискіде жинақтаушы;

D) микросхемаларда жинақтаушы;

E) ленталық жинақтаушы.

104. Винчестердің көлемі өлшенеді?

A) бит;

B) байт;

C) герц;

D) децибел;

E) наносекунд.

105. АТХ қоректену блогында вентилятордың қозғалыс жылдамдығын басқаратын қандай сигнал керек?

A) FanM;

B) FanC;

C) 3.3B Sence;

D) 1394 R;

E) 1394.

106. АТХ қоректену блогында PS - ON сигналы қандай түсті?

A) сарғылт;

B) қызыл;

C) ақ;

D) жасыл;

E) ал қызыл.

107. АТХ қоректену блогында PW OK сигналы қандай түсті?

A) жасыл;

B) қызыл;

C) күлгін;

D) ақ;

E) ал қызыл.

108. АТ қоректену блогында қандай кернеу мәні жоқ?

A) +3,3 В;

B) +5В;

C) +12В;

D) -12В;

E) -5В.

109. АТ қоректену блог өткізгіштерінің қайсысы қара түсті?

A) Р.G;

B) GND;

C) +5B;

D) +12B;

E) -12B.

110. АТ қоректену блог өткізгіштерінің қайсысы қоңыр түсті?

A) +5B;

B) Р.G;

C) -5B;

D) -12B;

E) GND.

111. АТ қоректену блог өткізгіштерінің қайсысы ақ түсті?

A) Р.G;

B) GND;

C) +5B;

D) +12B;

E) -12B.

112. Қатқыл дискілерде қоректену разьеміндегі жағадыда қанша өткізгіш бар?

A) 10;

B) 20;

C) 2;

D) 4;

E) 6.

113. АТХ қоректену платының негізгі разъемінде қанша өткізгіш бар?

A) 20;

B) 24;

C) 10;

D) 12;

E) 36.

114. СRT-мониторы ненің негізінде жұмыс жасайды?

A) электрон-сәулелік трубкалар;

B) сұйық кристалл;

C) плазмалар;

D) лазер;

E) интерференция шамы.

115. Мониторда қанша негізгі түстер бар?

A) 8;

B) 2;

C) 4;

D) 16;

E) 3.

116. Қандай құрылғы ақпаратты енгізу құрылғы болып табылады?

A) пернетақта;

B) монитор;

C) принтер;

D) плоттер;

E) қатқыл диск.

117. Компьютердің базалық конфигурациясына не жатпайды?

A) монитор;

B) принтер;

C) жүйелік блок;

D) пернетақта;

E) тышқан.

118. ЭЛТ мониторына қандай құрал көленкелі маска жасайды?

A) кевлар;

B) латекс;

C) инвар;

D) пластик;

E) титан.

119. Кинескоптың алдыңғы беті жарқырайтын электрондық-сәулелік трубкасы қандай құралдан жасалған?

A) кевлар;

B) люминофор;

C) инвар;

D) пластик;

E) титан.

120. Монитор бұл...?

A) мәліметтерді енгізу құрылғысы;

B) басқару құрылғысы;

C) ойындық манипулятор;

D) графиктарды және мәліметтерді көрсету құрылғысы;

E) баспа құрылғысы.

121. Монитордың экраны қандай өлшем арқылы өлшенеді?

A) вертикаль сантиметрімен;

B) горизонталь сантиметрімен;

C) диагональ сантиметрімен;

D) горизонталь дюймен;

E) диагональ дюймен.

122. Монитор экранның көру ауданы бұл...?

A) монитор экранның жалпы ауданы;

B) экранның толық ауданы және корпустың беттік жағы;

C) бейне формироватся ететін ауданы ғана;

D) монитордың жалпы ауданы;

E) басқару кнопкалар панелі.

123. Монохромдық монитор бұл...?

A) сұйық кристаллдық экран 16,7 мл. түспен;

B) электрондық сәулелік трубка 16,7мл.түспен;

C) плазмалы панель 16,7мл.түспен;

D) электрондық сәулелік трубка 2 түспен;

E) электрондық сәулелік трубка 3 түспен.

124. PS/2 пернетақтасында қанша контакт бар?

A) 5;

B) 3;

C) 4;

D) 6;

E) 2.

125. Қандай разьемда 6 контакт бар?

A) СОМ-порт;

B) LPT-порт;

C) PS/2;

D) GAME-порт;

E) USB-порт.

126. Қандай интерфейс пернетақтаның интерфейсі болып табылады?

A) SCSI;

B) CENTRONICS;

C) PCI;

D) FIREWIRE;

E) PS/2.

127. Қандай интерфейс тышқанның интерфейсі болып табылады?

A) CENTRONICS;

B) PS/2;

C) FIREWIRE;

D) ATA;

E) EISA.

128. Қандай құрылғы PS/2 интерфейс арқылы қосылады?

A) модем;

B) принтер;

C) сканер;

D) тышқан;

E) монитор.

129. Жай пернетақтада неше индекатор бар?

A) 1;

B) 2;

C) 3;

D) 4;

E) 5.

130. Пернетақта бұл?

A) ақпаратты шығару құрылғысы;

B) ақпаратты енгізу құрылғысы;

C) ақпаратты көрсететін құрылғы;

D) шығару құрылғысы;

E) ақпаратты сақтау құрылғысы.

131. Осы тізілген құрылғылардың ішінде манипулятор қайсысы?

A) Тышқан;

B) Пернетақта;

C) Модем;

D) Принтер;

E) Сканер.

132. Тышқан манипуляторы бұл?

A) ақпаратты шығару құрылғысы;

B) ақпаратты енгізу құрылғысы;

C) ақпаратты көрсететін құрылғы;

D) шығару құрылғысы;

E) ақпаратты сақтау құрылғысы.

133. Трекбол бұл?

A) ақпаратты шығару құрылғысы;

B) ақпаратты енгізу құрылғысы;

C) ақпаратты көрсететін құрылғы;

D) шығару құрылғысы;

E) ақпаратты сақтау құрылғысы.

134. Sound Blaster бұл?

A) джойстик;

B) модем;

C) видео акселератордың платасы;

D) дыбыстық плата;

E) винчестер моделі.

135. Осы разьемдардың қайсысы COM-порт разьемы болып келеді, компьютер корпусында енгізілген?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

136. Принтерды қосатын астында көрсетілген разьемдардың арасында қайсысы LPT-порт болып табылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

137. суреттегі порт қандай разьем?

A) LPT;

B) COM;

C) GAME;

D) USB;

E) PS/2.

138. суреттегі порт қандай разьем?

A) SATA;

B) PATA;

C) COM;

D) LPT;

E) GAME.

139. Компьютер корпусында орналасқан астында көрсетілген разьемдардың арасында қайсысы LPT-порт болып табылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

140. Компьютер корпусында орналасқан астында көрсетілген разьемдардың арасында қайсысы PS/2-порт болып табылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

141. суретте қандай разьем интерфейсді көрсетілген?

A) PATA;

B) SATA;

C) RS-232;

D) CENTRONICS;

E) PS/2.

142. Компьютер корпусында астында тізілген разьемдардың қайсысы ойын порты?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

143. суретте қандай разьем порты көрсетілген?

A) SCSI-1;

B) USB;

C) COM;

D) LPT;

E) GAME.

144. Астында көрсетілген разьемдардың қайсысы USB интерфейсі разьемы болып табылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ));

E) .

145. Астында көрсетілген разьемдардың қайсысы USB интерфейсі разьемы болып табылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

146. Астында көрсетілген разьемдардың қайсысы USB интерфейсі разьемы болып табылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

147. Астында көрсетілген разьемдардың қайсысы USB интерфейсі разьемы болып табылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

148. Астында көрсетілген разьемдардың қайсысы USB интерфейсі разьемы болып табылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

149. суретте көрсетілген интерфейстің разьемы қалай аталады?

A) FIREWIRE;

B) CENTRONICS;

C) SCSI-1;

D) SATA;

E) USB.

150. суретте көрсетілген интерфейстің разьемы қалай аталады?

A) USB;

B) RS-232;

C) SCSI-3;

D) SCSI-2;

E) GAME.

151. суретте көрсетілген интерфейстің разьемы қалай аталады?

A) AGP;

B) USB;

C) PCI;

D) FIREWIRE;

E) SCSI-1.

152. суретте көрсетілген интерфейстің разьемы қалай аталады?

A) SATA;

B) FIREWIRE;

C) D-SUB;

D) DVI;

E) USB.

153. Принтерды қосуға қандай разьем қолданылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

153. Тышқанды тізбектей қосу үшін қандай разьем қолданылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

154. Астында көрсетілгендердің (D-SuB) мониторды қосу үшін аналог интерфейсді қайсысы болып табылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

155. суретте көрсетілген интерфейстің разьемы қалай аталады?

A) параллельді интерфейс Centronics;

B) мониторды қосу үшін аналогтық интерфейс (D-SuB);

C) тізбектей интерфейс RS-232;

D) PATA интерфейсі;

E) SATA интерфейсі.

156. DVI мониторын қосу үшін астында көрсетілгендердің цифрлық интерфейстің разьемы қайсысы болып табылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

157. суретте көрсетілген интерфейстің разьемы қалай аталады?

A) параллелды интерфейс Centronics;

B) мониторды қосу үшін аналог интерфейсі (D-SuB);

C) тізбектей интерфейс RS-232;

D) PATA интерфейсі;

E) DVIмониторын қосуға арналған интерфейс.

158. суретте көрсетілген интерфейстің разьемы қалай аталады?

A) USB;

B) CENTRONICS;

C) SCSI-1;

D) SATA;

E) FIREWIRE.

159. Flash-жинақтаушы қайсысы разьемға қосылады?

A) ;

B) ;

C) ;

D) ;

E) .

160. Түсті баспа үшін бүгінге қанша технология қолданылады?

A) 3;

B) 4;

C) 5;

D) 6;

E) 10.

161. Графикалық ақпаратты шығаруға арналған принтерлар қандай құрылғы болып табылады?

A) спекулятивтімен;

B) суперскалярлықпен;

C) скалярлықпен;

D) векторлықпен;

E) растрлықпен.

162. Тасушы загрузкасына сканер қандай бөліктерге бөлінеді?

A) механикалық и электрондық;

B) скалярлық и суперскалярлық;

C) планшеттық и протяждық;

D) цифрлық и аналогтық;

E) тікелей және дискреттық.

163. Графиккалық ақпаратты шығаратын принтелардың түстасушы қолданылатын қандай модель?

A) субтрактивті;

B) аддитивті;

C) скалярлы;

D) дизьюнктивті;

E) субъективті.

164. Түсті принтерлардың қандай түстері бірлік болып табылады?

A) қызыл, жасыл, көк;

B) жасыл-көк, ақ-қызыл және сары;

C) сары-жасыл, оранжево-қызыл және көк;

D) лилово-қызыл, сары-жасыл және көк;

E) сары-қызыл, көк-голубой және қара.

165. Принтерлар қандай болады?

A) аддитивті, диодты и транзисторлы;

B) скалярлы, плазмалы и кристаллды;

C) матрицалық, струйлы и лазерлы;

D) плазмалы, жартылайөткізгішті және триггерлы;

E) оптикалық, магнитты және голографиктық.

166. Струйды принтер қандай түрлерге бөлінеді?

A) плазмалы және кристаллды;

B) екпінді және екпінсіз әрекет;

C) катодты және электролитты;

D) тікелей және скалярлы әрекет;

E) үздіксіз және дискретті әрекет.

167. Дискретті струйлық принтерлар қандай түрлерге бөлінеді?

A) плазмалы және кристаллды;

B) катодты және электролитты;

C) тікелей және скалярлы;

D) көпішікті және пьезоэффект негізінде;

E) оптикалық және магнитты.

168. Дискретті сиябүріккіш принтерлар қандай түрлерге бөлінеді?

A) плазмалы және кристаллды;

B) катодты және электролитты;

C) тікелей және скалярлы;

D) көпіршікті және пьезоэффект негізінде;

E) оптикалық және магнитты.

169. Сиябүріккіш принтерда үзіліссіз жүмыс істеу кезінде сия ненің көмегімен беріледі?

A) магнит;

B) сұйық кристаллмен;

C) микронасос;

D) пьезоэффект;

E) жылытқыш элемент.

170. Сиябүріккіш принтерлерда қандай элемент сияларда жүмыс камераға апарады?

A) электрдатчик;

B) пьезодатчик;

C) радиодатчик;

D) инфрадатчик;

E) ультрадатчик.

171. Струйлық принтерлерде дискреттік құбылысты пузырондық технологияның қолдануымен баспа ететін басшының әр соплында не орналасады…?

A) жылытқыш элемент;

B) анод;

C) катод;

D) электрод;

E) диод.

172. Сиябүріккіш принтер дискреттік құбылысты көпіршікті технологияның қолдануымен қыздыру элементі қайсысы

A) қалың пленкалы транзистор;

B) жінішке пленкалы транзистор;

C) құрамды транзистор;

D) түзеткіш диод;

E) туннельды диод.

173. Сиябүріккіш принтер дискреттік құбылысты көпіршікті технологияның қолдануымен қыздыру элемент қандай температураға қызады

A) 1000º-қа дейін;

B) 800º-қа дейін;

C) 500º-қа дейін;

D) 200º-қа дейін;

E) 1250º-қа дейін.

174. Canon и Hewlett-Packard фирмалары сиябүріккіш баспаның қандай технологиясы қолданылады?

A) фотоэффект негізінде;

B) үзіліссіз қозғалыс;

C) пьезоэффект негізінде;

D) көпіршікті;

E) скалярлы.

175. Сиябүріккіш принтер пьезокристаллдың диафрагмасының дефермациясы неден болады?

A) тыңыздық;

B) жылу;

C) кун сәулесі;

D) магниттық өріс;

E) ток.

# Қолданылатын әдебиеттер тізімі

1. Михаил Гук «Аппаратные средства IBM PC», «Питер» 2002г.

2. Бегалин А.Ш. Методические указания к выполнению лабораторных работ по дисциплине Архитектура ВС., Костанай, 2008г.

3. Каган, Стешин «Основы проектирования микропроцессорных устройств автоматики», Киев, 1996г.

4. Вершинин «Применение микропроцессоров в автоматизации технических процессов», Москва, 1997г.

5. Программа Tchelp.

6. М. Гук, А. Жаров «Железо 2002», М, Микрософт, 2002г.

7. М. Гук, В. Юров «Процессоры Pentium IV, AMD Athlon, Duron, Cyrix», Питер 2002г.

8. В.Юров «Ассемблер», Питер, 2001г.

9. Джон М., Гудмен, «Управление памятью для всех», - К: Диалектика, 1996.

10. Ральф Вебер «Сборка, конфигурирование, настройка, модернизация и разгон ПК»., С.П., - М, -К: DIASOFT, 2001-613с

11. Р. Журден, «Справочник программиста», электронный справочник.

12. Сайт http://www.ixbt.com.

13. Сайт http://www.thg.ru.

14. Журнал «КомпьютерПресс» №1, 2002 г.

15. Рудометов «Аппаратные средства и Мультимедиа», Питер, 2001г.

16. Юров М. «Электронный учебник по ассемблеру», Питер, 2001г.

17. Журнал «Компьютер Пресс», №5, 2006г.

18. Журнал «Компьютер Пресс», №12, 2005г.

19. Журнал «Компьютер Пресс», №2, 2006г.

20. Журнал «Компьютер Пресс», №1, 2006г.

21. Журнал «Компьютер Пресс», №4, 2004г.

22. Журнал «Компьютер Пресс», №12, 2004г.

23. Журнал «Компьютер Пресс», №5, 2003 г.

24. Журнал «Компьютер Пресс», №1, 2005 г.

25. Журнал «Компьютер Пресс», №9, 2004 г.

26. Журнал «Компьютер Пресс», №5, 2007 г.

27. Журнал «Компьютер Пресс», №12, 2006 г.