Лабораториялық жұмыс №5.

Тақырып: BIOS Setup баптау

Жұмыс мақсаты: BIOS баптау дағдыларын практикада іске асыру.

Теориялық мәліметтер:

Сонымен, енгізу-шығару базалық жүйелері ағымдағы баптауды өзгерту үшін, CMOS Setup утилитымен пайдаланып керек, ол жүйені жүктеу кезінде Delete пернесіне басумен, немесе F2, немесе Esc, немесе басқа үйлесімді пернені басумен шақырылады, пайдаланушыға экран сол жақ төменгі бұрышындағы хабарлайды.

Бағдарламаның графикалық интерфейсі, менюден қажетті пунктісін таңдап, оған қажетті өзгерту енгізуді рұқсат етеді. Навигацияға арналған курсормен басқару пернелері қолданылады («жоғары», «төмен», «оңға»,«солға»). Менюден қажетті пунктті таңдауына үшін Enter пернесін басуға керек, ал параметрлердің мәндерін алмастыру үшін «+» және «-» немесе PageUp және PageDown пернелер көмегімен шығарылады. Баптапудың алдындағыға мағынаны қайтару үшін F5 пернесін басу керек, егер мағынаны үнсіз келісім бойынша орнату керек болса, онда F6 пернесімен пайдаланып керек, ал қажеттілік бойынша үйлесімді мағына беру - F7. F10 пернесін басумен CMOS Setup утилитынан барлық өзгертулерді сақтап, жылдам шығуға болады, ал Escape басумен - өзгертулер сақталмайды. Сонымен қатар, F9 басып, жүйелік ақпараттың терезесін шақыруға болады, яғни процессор берілгендері туралы, жад, жүйелік плата модельінің аты, BIOS және MAC-адресе интеграцияланған желілі контроллер (егер сондай бар болса) нұсқалары, ал F1- көмек терезесі, онда пернелер және олардын әрекеттеріжайлы жазылады.

1. CMOS Setup утилит стандартты графикалық интерфейсі 1-суретте келтірілген. Менюдің әрбір пунктіндегі рұқсат баптауларын қарастырайық.

1-сурет - CMOS Setup Award BIOS утилиттерінің графикалық интерфейсі

Меню - Standard CMOS Features бірінші пунктісі таңдап, біз CMOS стандартты функцияларын баптайтын терезені көреміз: жүйелік сағаттар, IDE және FDD құрылғылардың менюінің инициализациясы, сонымен қатар қолдық енгізу құрылғылары ( пернетақталар және тышқан). Бұл терезеде қандай пайдалы іс істей аламыз? Біріншіден, егер қате дата немесе қате сағат ұсынылса, онда оларды түзетуге болады, бірақ мұны сәйкесінше ОЖ-де де орындауға болады. Егер жалғыз сағат қана дұрыс көрсетпесе, онда сіздің жүйеде де баптауға болады, және ол үшін BIOS Setup қараудың қажеті жоқ.

IDE-құрылғылардың менюі инициализациясын қарастырсақ, онда барлығын өзгертулерсіз қалдыру дұрыс, бірақ егер жүйедегі жинақтағыштардың бірін сөндіріп тастау қажеттілік пайда болса (мысалы, қатты диск немесе DVD-ROM ), онда мұны сәйкес интерфейс көмегімен орнату жолымен істеуге болады, оған таңдалған құрылғы, None (IDE Channel x Master - None) мағыналары қосылған. Осыдан кейін BIOS құрылғыларының инициализациясы жанында, CMOS сақталынған баптау қабылдап, бұндай құрылғылардың жоқтығын есептейді. Бұл құрылғыны қайтадан қосу үшін Auto жайында алдында өзгертілген параметрлерді орнтаумен қосуға болады.

FDD-құрылғылардың баптауларын қарастырсақ, онда орнатулар болмайды, қосылған құрылғы автоматты инициализациясын орындау мүмкіндік береді, IDE үшін бұ`л қалай істелген, сол себепті флоппи-дискжетек типін қолмен сұрау керек (үнсіз келісім бойынша 3,5-дюймді FDD таңдалған, 1,44 Мбайт дискеталармен жұмыс істеуші, ол қазіргі барлық стандартты ДК үшін келеді). Кейбір жүйеде флоппи-жетектердің сөндіруінде құрылғылардың инициализациясы BIOS жанында жүктеуде FDD қатенсін береді – ол үшін FDD баптауында None (Drive A — None; Drive B — None) мағынасы орнату керек.

Басты менюдің пунктісі Advanced BIOS Features CMOS Setup утилиті кеңейтілген BIOS функцияларының баптауына рұқсатты ашады, сонымен қатар, кезекті құрылғыларды орнатуға рұқсат етеді, сәйкесінше жүктелген жазу іздеуі, немесе жүктеу кезектілігі жүзеге асады.

Advanced BIOS Features менюі әдетте Hard Disk Boot Priority пунктісін болады, жүйеде орнатылған қатты дисктердің жүктеу приоритеті беруге болады. Бұл компьютерге бірнеше HDD орнатудағы мәселені шешуге рұқсат етеді, жүктелген жазудан тұратын – сонымен бірге BIOS операциялық жүйені толтықтырып жүктеуге тырысады, Hard Disk Boot Priority тізімінде жоғары орынға ие болады. Бұндай орнтаулар әдетте тасымалдаушы дисктерде қарастырылады және желілі интерфейстерде (Removable Boot Priority және Network Boot Priority сәйкес). Жүктеудің жалпы кезегі әдетте үш немесе төрт пунктен тұрады: First Boot Device , Second Boot Device , Third Boot Device және кейде Boot Other Device. Әрбір позиция үшін жүктелетін құрылғының типін таңдау керек: немесе арнайы меню арқылы, Enter пернесін басумен шақыру, немесе стандартты басқару пернелері көмегімен мүмкін нұсқаларды таңдау.

Бұл менюде әдетте жүктелу процесіне қатысты басқа баптаулар да болады: Quick Power On Self Test (кейде - Quick Boot), BIOS кейбір тестерін жүйе қосылу уақытына өткізіп алу мүмкін болады (көбінесе бұл тест жадысына қатысты), бұл компьютердің жүктелуін маңызды тездетуге рұқсат етеді; Boot NumLock Status, NumLock пернесіне орнатылған(қосылу немесе өшірілу); Init Display First, ұандай видеоадаптер екенін анықтайды, қандай (интеграцияланған, PCI, AGP немесе PCI Express интерфейсімен қосылған) болады, оған қосылған біріншімен дисплей және BIOS жүутелу барысындағы ақпараттар шығарылады; Password Check -пайдаланушы аутентификация кезеңі орнатуға рұқсат етеді (жүйе жүктелу кезінде немесе CMOS Setup утилитына кіру кезінде); сонымен қатарғ мұнда әдетте қосуға арналған пунктілер табуға болады (Full Screen Logo Show), BIOS жүктелу уақытында экранға шығарылатындарды және құрылғылардың инициализация жүруі туралы қызмет хабарды жасырушыларды табуға болады.

Advanced BIOS Features менюі сонымен бірге, процессордың ішкі жүйесінің жұмысына қатысты баптаулар қатарынан тұрады. Олардың саны жүйелік платаның модельіне байланысты болады, дәл осылай және процессор жүйесінде орнатылғанына да байланысты. Олардың ішінде ең типтік түрлерін қарастырамыз.

Limit CPUID Max. to3 баптау, (оны Windows NT 4 уақытындағы ескі бір ОЖ орнату кезінде қосуға болады) - оның қосылуында CPUID 0-ден 3 дейін мағыналар қабылдай алады, осыдан кейін қолданылатын қазіргі CPU нұсқаулардың қатары қол жетпеуінен тұрады.

APIC Mode және MPS Version Control For OS - бұл екі өзара байланысқан баптаулар, сондықтан екеуін бірге суреттейміз. APIC (Advanced Programmable Interrupt Controller) – үзіліс жетілдірілген бағдарламаланушы контроллер, оның қосылуы көп процессорлық конфигурация жұмысына арналған қажетті шарт болады, нұсқалары MPS Version Control For OS пунктісінде анықталады (Windows 2000 немесе Windows XP операциялық жүйелер үшін 1.4 нұсқасын таңдау керек).

CPU Internal Cache пункті орталық процессорға өзінің меншікті кэш-жад қолдануға тиым салуға рұқсат етеді, бірақ мынау істемеу керек, сондықтан бұл баптауды Enabled мағынасында қалдыру дұрыс.

CPU жүйесінде орнатылған қандай функциялар орындалады және олардың қайсысы аналық платаны сүйенеді, осында сонымен қатар, процессор жұмыстарына қосымша баптаулар бола алады. Мысалы, Intel процессорларына арналған бұл баптаулар, келесі технологияларды қосу мүмкіндік береді:

* CPU Hyper-Threading - виртуалды көп процессорлы Intel Hyper-Threading технологиясы;

* CPU Enhanced Halt (C1M) - Enhanced Halt (C1M) процессоры аяқтау уақытында энергия қоры технологиясы;

* CPU Thermal Monitor (TM) - Intel Thermal Monitor (ТМ) процессор термобақылау технологиясы;

* CPU Thermal Monitor 2 (TM2) - Intel Thermal Monitor 2 (ТМ2) процессор термобақылау технологиясы;

* CPU EIST Function - Enhanced Intel SpeedStep энергия қоры функциясы;

* Virtualization Technology – виртуализация технологиясы;

* Execute Disable Bit - процессор функциясы, операциялық жүйесін вирусты шабуылдардан қорғаныш қамтамасыз етуші және жад буферіне бағытталған зиянды кодттардан қорғайды.

Егер аналық плата интеграцияланған графикалық ядромен чипсетте орналасса, онда Advanced BIOS Features менюі мынадай пункті болады, мысалы, On - Chip Frame Buffer Size немесе Frame Buffer Size деп аталады, жүйелік жадтың буфер өлшемін береді, бұрылған графикалық ішкі жүйе бұйрығына қоса салынған.

CMOS Setup менюінде - Advanced Chipset Features пункті таңдап, чипсета кеңіейтілген баптауларынан тұрады және жүйе өнімділігі мүмкіндігін ықшамдау береді.

Менюдегі Frequency/Voltage Control (6-сурет) пункті, баптауларға рұқсат ашады, жүйенің негізгі компоненттерінің жұмыс параметрлері өзгертуге мүмкіндік береді, сондай жүйелік шинаның жиілігі сияқты, және процессордың коэффициент еселегі, оның қоренктену күші, жад шинасының жиілігі, PCI, PCI Express немесе көбейткіштер, жүйелік шина жиілігіне бұл жағынан алғанда жиілікті анықтаушылар, жад модульдерінің қоректену күші, солтүстік және оңтүстік микросхемалардың көпірлері. Бірақ CMOS Setup менюінде орналасады, бірақ барлық аналықтарды платаларда емес, көбінесе бар болатын баптаулар менюдің ерекше пунктілеріне апарылған, өз жүйелік платаларын арнайы өңделетіндер компаниялармен- өндірушілер, дәстүрлі меню Frequency/Voltage Control пунктілері фирмалық функциялар және утилиттар қосылған.

Менюдегі Integrated Peripherals пункті, менюде рұқсат ашады, аналық плата контроллерде интеграцияланған баптаулар мүмкіндік беретін, әртүрлі сырттағы жұмысына көмектеседі.

Егер жүйелік платаның чипсеті SATA RAID-контроллер құрылған болса, онда пайдаланушы үшін бұл менюде ең маңызды баптау болып келеді, жұмыс режимінде SATA интерфейсін таңдауға мүмкіндік береді. Бұл жағдайда Integrated Peripherals терезесінде SATA Mode менюі пунктін табуға болады, ол арқылы үш конфигурацияның бірін таңдауға болады: IDE (осы кезде SATA-контроллері стандартты ATA хаттама эмуляция режимінде жұмыс істейді), AHCI (контроллер «туған» (Native) режимінде жұмыс істейді, Advanced Host Controller Interface хаттамасымен сәйкес орындап, SerialATA интерфейсінің барлық артықшылықтары, және соның ішінде NCQ (Native Command Queuing кезекті рұқсат технологиясы).

CMOS Setup утилитінде басты менюден Power Management Setup пунктін таңдап, біз компьютерлік жүйенің энергия қорын басқару баптауларына рұқсат аламыз.

Менюі PnP/PCI Configurations пункті пайдалы мүмкін, егер PCI және PCI Express интерфейсі конфигурациясына түзетулер өз қолымен енгізу қажеттілік пайда болса.

CMOS Setup утилит тағы бір менюі - System Monitor (басқа нұсқаларында PC Health Status деп аталады) - қоректену тізбегінің негізгі параметрлерін бақылауды жүзеге асыруға рұқсат етеді, компьютерлік жүйе маңызды компоненттерінің температуралық режимін және салқындау вентиляторының айналу жылдамдықтары.

Осында ветиляторлардың салқындауының аяқтауы туралы хабарлайтін дыбыс сигналдарын қосуға болады, әдетте менюде бөлек пунктілері бар, процессор үшін (CPU FAN) және жүйелік (SYSTEM FAN) вентиляторлар үшін, қоректену блогінің вентиляторы (POWER FAN), сонымен қатар, процессоры температура жетістіктері туралы, берілген шектен асады. Сонымен қатар, берілген меню пунктілер көбінесе, салқындау вентиляторының айналу жылдамдығымен басқару технологиялары мүмкіндік беретіндер іске кірістіру (әдетте тек қана процессорлық, сирек - жүйелік) және басқару режиімн таңдау: Auto - автоматты таңдау; PWM - PWM-контроллер басқару үшін, широтно – күшті модуляцияны жылдамдық жөнге салуы үшін қолданатын ( сондай режим төртконтактті вентиляторда қолданылады); Voltage – күшпен басқару. Кейде пайдаланушы процессор вентиляторының айналу жылдамдыңының максималды және минималды мүмкіншілігін орната алады.

Егер сіз компьютер жұмысының небір проблемалары BIOS дұрыс емес баптауына байланысты деген күдік болса, бірақ сіз CMOS Setup менюінің әрбір пунктерін бөлек талдағыңыз келемесе, онда мұндай жағдайда Load Fail - Safe Default пунктісі көмек көрсете алады, сонымен қатар, басты менюден берілген утилиттарды табуға болады. Менюдегі бұл пункт үнсіз келісім бойынша BIOS барлық баптауларын түсіруге рұқсат етеді (сағаттардан басқа). Load Optimized Default пунктісін пайдаланып, CMOS баптауларының өндірушімен үйлесімді алдын ала қойылған мағыналары беруге болады.

CMOS Setup утилитінің басты менюіндегі тағы бір пунктісі – бұл Set User Password, ол парольді беруге рұқсат етеді, пайдаланушы қолданылатын аутентификациясына арналған және BIOS жүктелуінде сұраулар немесе CMOS Setup баптау менюінде кіру жанында (Advanced BIOS Features менюінде аутентификацияға лайықты нұсқа таңдауға болады). Егер пароль берілмесе (ол бірде-бір символдан түрмаса), онда BIOS ешқандай аутентификация процедуралары орындалмайды.

CMOS Setup утилитінің басты менюінде соңғы екі пунктіні суреттесек, баптауларды сақтаумен бұл бағдарламадан шығу мүмкіндік беретін енгізіліген өзгертулерді (Save & Exit Setup, F10 пернесімен қайталанады) және сақтаусыз (Exit Without Saving, Escape пернесімен қайталанады).

Тапсырма:

Жүйелік уақытты және ағымдағы мағынадағы датаны өзгерту.

Қосылуды тексеру және қатты дисктерді және жұмыс режимдерін анықтау.

BIOS Setup кіруге пароль орнату

Процессор сөндіруіне арналған көрсеткіштер мағыналарын орнату.

ДК өнімділігі жоғарылауына арналған әрекеттер және жүктеу жылдамдықтары орындау .

HDD бастап, BIOS жүктеу ретін орнату.

Әдебиет: 1, бет. 49-68; 7, бет. 35- 39.

Бақылау сұрақтар

1. BIOS Setup қандай мүмкіншіліктері бар?

2. Қатты дисктердің қандай параметрлерін өзгертуге болады?

3. ДК өнімділігі жоғарылауына арналған BIOS Setup қандай мүмкіншіліктер бар?

4. BIOS параметрлерінің тастау мүмкіндігі қандай?

5. BIOS Setup сақтау және шығу қалай болады?

6. BIOS Setup үнсіз келісім бойынша орнатуды қалай қолдануға болады?