Тақырып 3

# Тақырып 3. Аналық плата

Мақсат: аналық платаның құрамы қарастыруу, негізгі анықтамалар беру.

Жоспар:

1. Аналық платаның негізгі компоненттері.

2. Карта, сокеттер, слоттар, джамперлер, DIP-ауыстырып қосқыштар.

1. Аналық платаның негізгі компоненттері.

Жүйелік плата (System Board), немесе аналық алата (Mother Board), негізгі баспа платасы деп атайды, оған процессор, оперативті жад, ROM BIOS және басқа жүйелік компоненттерді орналастырылады.

ДК бірінші моделінің жүйелік платасы бірнеше функционалдық түйіндерден тұрды, ашық суреттеудің арқасында сенімді статусты ие болды, тақ санмен кепілдік беретін программалар және программалық өнімдер, оларды қолданатындар. Сондай түйіндерге келесілер жатады:

1 - жүйелік ресурстарды беру схемасы - жад, енгізу/шығару, үзуліс, жоғарыда суреттеген жадқа тура рұқсат.

2 - BIOS микросхемасы, бастапқы тестілеу программалық кодымен, жіберу және енгізу/шығару функциялары.

3 - жүйелік таймер, 8253микросхемада іске асырылған, жад регенерациялар сауалдардың генератор сияқты қолданылған, динамика үшін интервал таймер және үндес генератор. АТ функцияларды аналогиялық 8254 микросхема орындады.

4 - 8255 микросхемада үш жүйелік порт, пернетақта интерфейсіне, конфигурацияның ауыстырып қосқыштарын оқу, дыбыспен басқару және үзіліспен қолданады. АТ пернетақта интерфейсі үшін 8042 микроконтроллер қолданды, конфигурацияның ауыстырып қосқышы қысқартыды, ал қалған функциялар бір жүйелік портқа ауыстырып салынды.

5 - дыбыспен басқару арнасы – логикалық схема, таймердің үндес сигналы қолданады және жүйелік порттың программалық-басқару биттері. АТ машиналарында мұндай “синтезатор” тіпті жазылған музыканы және сөйлеуді орындай алды.

6 - пернетақта жүйелі интерфейсі, ХТ аппараттық логикада орындалатын, ал АТ - 8042 микроконтроллер көмегімен орындалады.

7 – конфигурация жады және сағат-календарь - CMOS RTC - түйін, АT пайда болған.

Уақыт өте келе жүйелік платаның элементтік базасы радикал өзгерді, бөлек контроллерлердің барлық функцияларын чипсет өзіне жауапкершілікке алды, бұл түйіндердің бірақ программалық моделі сақталды.

2. Карта, сокеттер, слоттар, джамперлер, DIP - ауыстырып қосқыштар.

Плата кеңейтілімі, немесе карта кеңейтілімі (Expansion Card), өлкелі разъем баспа платасы деп атайды, слот кеңейтіліміне қондырылған. Карталар кеңейтілімі, ДК енгізілетін қосымша интерфейс, интерфейстік карталар (Interface Card) деп атайды. Сондықтан интерфейстік карта қандай болмасын құрылғының қосуға арналған “лайықтау” ұсынады, оған адаптер (Adapter) деген атау берілген. Мысал ретінде дисплейлік адаптер (Display adapter) дисплей-мониторды қосу үшін қызмет етеді. Адаптер және интерфейстік карта синонимдер, және мысалы, NIC (Network Interface Card - желілік интерфейс картасы) жиі ЛВС (жергілікті есептеуіш жел) адаптер ретінде аударылады.

Слот (Slot) щелелі разъем ұсынады, оған қайсы бір баспа платасы орналастырады. Слот кеңейтілімі (Expansion Slot) ДК-де жүйелік шинаның разъемсы тілікпен жиынтықта компьютердің корпусының артқы қабырғасына ұсынатын - карталар кеңейтілімін орнатуға арналған орын бар.

(Socket) микросхемаларды орналастыратын ұяны ұсынады. Оны контактілері DIP, PGA корпусындағы штырьковті шығару микросхемаларға есептелген, SOJ және PLCC корпусындағы барлық модификацияларда немесе шығару микросхемалары «J» әріпті формалы. ZIF-Socket (Zero Insertion Force –нөлдік күшпен кірістіру) жоғары сенімді контактілерде жеңіл орнату үшін арналған, Бұл ұялардың кілті болады, оны ашып шығаруға қосымша күш жасамай, микросхеманы орнату немесе алып тастауға болады. Жұмыс үшін, орнатудан кейін кілтті жабады, сокеттің контактілері шығару микросхема тығыз бекітіп алады.

Джампер (Jumper) жинап алатын ұстатқышты ұсынады, сорайтылған баспа платасынн штырьковті контактілерді орнатады (1.6, а-сурет). Джамперлер ажыратқыштар немесе ауыстырып қосқыштар сияқты әртүрлі компоненттердің конфигурациясы үшін қолданылады, оперативті басқару қажет тудырмайды. Джамперлер пинцет көмегімен көрсетіледі, тек қана өшірілген қоректенуде істеуге ұсынылады, оларды қажет емес орынға түсіріп алу қауіпі бар немесе жақын орналасқан контактілер пинцетпен ұстау.

DIP-ауыстырып қосқыштар (DIP Switches) DIP корпусында кішкене габаритті ажыратқыштар ұсынады, джамперлер қолданылатын мақсаттармен сәйкес келеді. Олардың артықшылығы жеңіл ауыстырып қосуда, шарикті қолмен ыңғайлы өндіру. Үлкен ауыстырып қосқыштардың жетіспеушілігі, джамперлермен салыстырғанда, платада алатын орны және көбірек жоғары баға. Сонымен қатар, атына қарамастан, олар әдетте тек қана ажыратқыштар болып келеді, олардың қолдануы джамперлерді қолдануға қарағанда иілгіш кемірек істейді.

Компоненттер, конфигурацияны орнатқаннан кейін автоматты, РnР (Plug and Play - сал және ойна) класына апарып береді.

Чип (Chip)- бұл жартылай өткізгіштік микросхема, әдетте оның функционалды қиындығы түсіндіріледі. Берілген кітапта бұл сөз көп кездеспейді - авторға “микросхема” сөзі көбірек ұнайды. Чипсет (Chip Set) - бұл “ интеграл схемалардың жинағы, қосу кезінде есептеуіш жүйенің функционалды блогі қалыптасады”. Чипсеттер жүйелік платаларда кеңінен қолданылады, графикалық контроллерлерде және басқа күрделі түйіндерде, бір микросхеманы салуға болмайтын функциялар.

Кабельдер және разъемлар.

Құрылғыларды қосу және ДК түйіндері үшін әртүрлі разъемларды қолданылады, олардың арасында келесілер жиірек кездеседі.

D-типті разъемлары сыртқы құрылғыларды қосуы үшін – мониторлардың, принтерлердің, модемдердің, манипуляторлардың және т.б. қолданылады. Розеткалар (Female, қарапайым тілде “шеше ”) DBxx-S сияқты белгіленеді, хх - контактілердің саны. Шаңышқының (Male -“әке”) DBxx - P сияқты белгіленеді. D-бейнелі қаптама кілті болып келеді, бірақ мониторлардың үш қатарлы разъем кабельдері “аяқтармен жоғары” жеңіл салынады. ДК артқы қабырғасына шығатын разъемлардың тағайындауы стандартталған.

Разъем IDC (Insulation - Displacement Connector - разъем, оңашалау жылжытқан) кабель қосылу тәсілі. Контактілер бұл разъемларды сырт жағынан, кабельге айналғанның, пышақтар, кесетін және оңашалау жылжытқан кабель бағыттаушысы бар. Бұл разъемлар негізінен ленталық кабельдердің шлейфтерін қолдануы үшін арналған, бірақ оларда бітеу және жеке бағытаушылада да болуы мүмкін. Кабельдердің бітеуіне арналған бұл разъемларға арнайы құралдар бар болады, бірақ қажеттілігінше жалпақ бұрауышпен (және епті қолдармен) іске асыруға болады. IDC разъемлары өлкелі баспа разъемлар және контактілердің штырьковті үшін бар болады. Разъемлардың кілті бола алады: баспа разъемлар үшін бұл тілік және оған сәйкес ұстатқыш, бірінші контактілерге жақынырақ орналасқан. Штырьковке арналған кілтпен копуста болып келеді, бірақ бұл кілт тек қана егер жауап беретін бөлім пластмассалық бандаждан болса және тілік болса істейді. Штырьковті разъемлар бандаж арзан нұсқалары болмайды. Кілтпен ретінде, келмейтін штырек болуы мүмкін, разъемда ол тесіктерді қалдырмайды.

Әдибиет: 1, бет. 25-34, 5, бет. 12-24;

Бақылау сұрақтар

1. Аналық плата қандай түйіндерден тұрады?

2. Плата кеңейтілімі деп нені атайды?

3. Слоты деп не атайды?

4. Сокет деп нені атайды?

5. Джампер деп нені атайды?

6. DIP ауыстырып қосқыштар нені ұсынады?

7. Чип нені ұсынады?

8. D-типті разъемлар не үшін қолданылады?

9. IDC типті разъемлар не үшін қолданылады?