Тақырыбы 6 Тармақталу және қайталану командаларына мысалдар.

Мақсаты: Тармақталу және қайталану командаларына мысалдарымен таныстыру.

Дәріс сұрақтары:

1. Мультимедиалық оқыту программасын құру.

2. Электрондық оқулықты жасау қағидалары.

3. Безендіру жұмыстарын жүргізу.

1. Қазіргі замандағы білім беру жүйесі ақпараттық технологиялар және компьютерлік телебайланыстарды белсене пайдалануда. Қашықтан білім беру жүйесі ерекше қарқынды дамып жатыр, бұл жағдай факторлар ретіне әсер етті, және бәрінен бұрын білім беру мекемелерін қуатты компьютерлік техникамен жабықтау және Интернет жүйесі қоғамын дамытуға. Лекциялы-семинарлы оқыту түрі әлдеқашан өзінің өнімділігін жоғалтты – практика дәлелдегендей, 50%-тей оқу уақыты босқа өтеді. Шет елдер тәжірибесін зерттей отырып, келесі маңызды аспектіні бөліп алуға болады: оқытушы ақпаратты таратушы (дәстүрлі түрде) рөлінде емес, ал консультант, ақылшы, кейбір кезде білім алушының әріптесі рөлінде болып шығады. Мұндай жағдай кейбір оң жағдайлар: студенттер оқу процесіне кезінде белсенді қатысады, ешкімнің көмегінсіз ойлануға, өзінің көзқарасын алға тартуға, нақты жағдайларды моделдеуге үйренеді. Ақпараттық техологиялардың дамуы жаңа, дәріс берудің таптырмайтын мүмкіндігі – дистанциялық оқыту түрін енгізуді берді. Біріншіден, ол оқушыға өзіне оқудың уақытын және орнын таңдауға мүмкіндік береді, екіншіден, әйтеуір бір жағдайлармен дәстүрлі алалмай қалған адамдарға білім алуға мүмкіндік береді, үшіншіден, оқу саласында жаңа ақпараттық технологиялар қолдану, төртіншіден, белгілі бір дәрежеде оқуға кететін шығынды қысқартады. Басқа жақтан қарасаң, дистанциялық оқыту оқытудың индивидуалдау мүмкіндіктерін күшейте түседі.

Қашықтан білім беру түрінде заң бойынша электрондық оқулықтар қолданылады. Бұл оқулықтардың артықшылығы біздің көзімізше: біріншіден, олардың ықшамдылығы, екіншіден, компьютерлік жүйелердің дамуына байланысты қол жеткізуге оңтайлы, үшіншіден, қазіргі заманғы ғылыми білім дамуы дәрежесінің адекваттығы. Басқа жақтан алғанда, электронды оқулықтардың жасалуы ақпаратттық материалдардың тұрақты жаңарту сияқты мәселесін шешуге әсер етеді. Оларда тағы да көптеген жаттығулар мен мысалдар болуы, әртүрлі ақпараттар динамикті түрде егжей-тегжейлі бейнеленуі мүмкін. Тағы да, электрондық оқулықтағы компьютерлік тестілеу көмегі арқылы білім дәрежесін тексеру жүргізіледі. Қазіргі заманда дистанциялық оқыту дүние жүзіндегі білім берудің атақты түрі болып тұр. Қазіргі кезде университеттер және колледж желілерінде дистанциялы әдісімен оқушылар бес континентті жауып жатыр. Халықаралық Ақпараттандыру Академиясы құрылған, ал онда 1998 ж. Дүниежүзілік Тарату Университеті үш елде Ресейде, Қазақстанда және Бельгияда тіркелген. Электронды оқулықтарды практика жүзінде қолдану, студенттердің берілген матриалдарды сапалы түрде қабылдауы, оған дәлел тестілеу результаттары. Сонымен, ақпараттық технологиялардың дамуы білім саласында жаңа әдістер ашу үшін кең мүмкіндіктер береді және соған қоса оның сапасын арттырады.

## 2. Мультимедиялық оқыту жүйелері дәрісті оқу материалымен біріктіруге, практикумды компьютерлік қайталағыштық, тесттік жүйені және барлық қосымша материалдарды бір интерактивті компьютерлік оқулыққа біріктіруге мүмкіндік береді. Мультимедиялық оқулық мұғалімнің әр күнгі функциясын жеңілдетіп қана қоймай, пәнге қызықтырады, оқуды тездетеді және білімді жақсы меңгеруді қамтамасыз етеді. Бірақ мультимедиялық оқыту жүйелері сәйкесті жадыда біраз орын алатын аппараттық қамтаманы талап етеді, сондықтан оның қолдану обылысын шектейді.

Гипермәтін ақпаратты басқаруымен басқаларға қарағанда ерекшелігі онымен жұмыс кезінде қолданушының негізгі ісі қажет ақпаратты іздеу ғана емес, өзара мағынасы бойынша байланысқан ақпараттық фрагменттерді көру арқылы нақты анықталған бір пәнмен танысу болып табылады. Танысу қолданушы мақсатына арналған белгілі бір тізбекпен жүреді. Гипермәтіннің мазмұнымен танысу тізбегі ақпаратты фрагменттерге (тақырыптарға) бөлумен және олардың арасындағы байланыстарға байланысты болады. Яғни әр түрлі қолданушылар мақсатын орындау үшін тақырыптар арасындағы байланыстың көп болғаны жақсы. Осыған байланысты гипертәсілдерді қолданамыз.

Гипертәсіл пакетін құру жүйесі – электрондық каталогтарды, оқулықтарды және CD-дискідегі жарнамалық мақалаларды, көмек және Internet-ке шығару, және тағы да басқа мультимедиалық орындалатын программаларды және электрондық басылымдарды жасайтын құрал.

Гипертәсіл әдемі және күрделі қазіргі заман стандарттарына сай, дыбыс, бейне, сурет, анимация, мәтін және гипермәтіндерді біріктіріп мультимедиалық орындалатын программаларды құруға мүмкіндік береді.

Бұл пакет көмегімен көптеген профессиональды мультимедиа өнімдері, электрондық басылымдар, өнімдер каталогы, ақпараттық жүйелер жасалынған.

## 3. Енді «Қашықтан білім беру» дегеніміз не деген сұраққа жауап беретін кез келді.

Қашықтан білім беру – алыстан (спутниктік теледидармен, радиомен, компьютерлік байланыспен және т.б.) білім беру ақпаратын алмастыру құралдарында негізделген арнайы ақпараттық білім беру ортасы көмегімен ел және шет ел арасында кеңге жайылған білім беру кешені. Қашықтан білім берудің ақпараттық-білім беру жүйесі жүйелі түрде ұйымдастырылған қолданушының білім алу қажеттілігін қанағаттандыратын мәліметтерді, ақпараттық ресурстарды, өзара байланыс протоколдарын, аппаратты-программалық және ұйымдастыру-әдістеме қамтамасын беру құралдарының жиынтығынан тұрады. Қашықтан білім беру адамның білім және ақпаратты алуды нақтыламалауға келген үздіксіз білім берудің бір түрі болып табылады.

Яғни қашықтан білім беруді үйренуші және үйретуші уақытқа және/немесе кеңістікке қарамай кез келген білімді беру деп түсінеміз. Егер осы анықтамамен келіссетін болсақ, онда қазіргі заманғы қашықтан білім беру бұрыңғы сырттай оқудың түрі болып қалады.

Қазіргі компьютерлер қазіргі уақытқа дейінгі бізге белгілі барлық ақпаратты беру түрлерін өте жоғары тиімділікпен жасай алатындықтан, және де, бізге өте маңыздысы олар білім берудегі алгоритмдерді нақтылау және оқытушыны білім беру материалын қамту процесін объективті және оперативті кері байланыспен қамтамасыз ету мүмкіндігі болғандықтан, қашықтан білім берудің әдеттегі сырттай оқудан принципиальды айырмашылығы «қалам мен қағазды» – компьютер, «көгершіндік поштаны» Интернет ауыстырады дегеннен басқа екенін байқаймыз. Мультимедиялық компьютер – бұл тек жаңа интегралданған ақпаратты тасымалдағыш емес, бұл – «face to face» моделін өті толық және біркелкі көрсететін құрылғы болып табылады. Бұдан басқа, компьютерлерде ғана гипермедиалық сілтемелер негізінде жасалынатын ақпаратты-ізденгіш жүйелер нақтылана алады, бұл оқытудың жекеленуін маңызды бір құраушысы екені белгілі.

«Электронды оқулық» деген не және оның кәдімгі оқулықтан айырмашылығы неде? Әдетте, электрондық оқулық оқу пәнінің негізгі ғылыми мазмұны бейнеленген ДЭЕМ-дердің магнитті тасымалдағыштарында (қатты немесе жұмсақ дискілерде) болатын білім беру, бақылау, модельдеу және басқа да программалардын тұратын комплект ретінде қарастырылады. Электрондық оқулық әдеттегіні толықтырады, ал мына кездерде ол ерекше тиімді:

- жылдам кері байланысты қамтамасыз етеді;

- әдеттегі оқулықта ізденіс қиын болса, бұнда қажет ақпаратты (контексттік ізденіс те) тез табуға көмектеседі;

- гипермәтіндік түсіндірулерге көп бағытталу кезінде уақытты үнемдейді;

- қысқа мәтінмен бірге – көрсетеді, айтады, модельдейді және т.б. (дәл осы жерде мультимедиа-технологиялардың мүмкіндіктері мен артықшылықтары көрінеді) нақты жеке тұлға үшін анықталған бөлімдегі білімін тез, бірақ оның темпіне байланысты тексереді.

Мультимедиялық қосымшалар жасаудың қуатты авторлық құралдардың шығуына байланысты программалау тілдерінен жеткілікті дәрежеде қарапайым скриптік жүйелерге өту басталды, программалық құралдарды жөндеу үрдісі оңайлатылды. Енді мультимедиялық өнімдер құру көп пайдаланушыға мүмкін болды. Қарапайым оқулықты қолданудың тиімсіздігінен, электрондық оқулықтың кейбір жаңа мүмкіндіктерін түсіну үшін мысалдар келтіруге тырысайық.

Электронды оқулық шындыққа жақын мүмкіндіктер болуы керек. Жай оқулыққа қарағанда онда көбірек иллюстрация пайдалануға болады, видеофильмдер фрагменттері, және де виртуалдық шындық панорамасын пайдалануға мұның көмегімен қоршаған ортаның толық бейнесін алуға, нақты заттардың анықтамасын тыңдауға болады.

Сонымен, электронды оқулық жай оқулықтың барлық мүмкіндіктерін сақтай отырып, осылармен салыстырғанда көрікті қылатын гипермедиа мен виртуальді шындық, интерактивтілік, өте жоғарғы ақпарат іздеу элементтерін ала отырып жаңалануы қажет.

Сондықтан, электронды оқулықты әр пәнге арнап шығаруды бастауымыз керек. Электронды оқулықтың жақсы жасалуы өзінен өзі білім беруді жақсартпайды, сондықтан, осы оқулықтарды пайдаланатын оқытушылардың, жасалған құралдарды жемісті пайдалануы мен олардың сапалы дайындалуына байланысты.

Электронды оқулықтың кемшілігіне дисплейден ақпаратты қабылдауды (экраннан мәтіндік ақпаратты оқыған кітапты оқудан қолайсыз және тиімсіз) және кітапқа қарағанда қымбат екенін жатқызуға болады.

Есептеу техникасының біртіндеп дамуы іс-әрекет саласының өмірде қажеттілігін көрсетеді. Олар мұғалімнің көмегінсіз оқылатын технологиялық оқулықтарды және электрондық оқулықтарды ендіріп құрумен байланысты болады.

Қарапайым оқулықтардан электронды оқулықтардың айырмашылығы, ол бірнеше маңызды интелектерге ие болуы керек. Өйткені компьютер мұғалімнің сабақ беру мүмкіндіктерін электрондық оқулық арқылы қайталай алады. Белгілі пән бойынша барлық керекті (одан да көп) оқу материалдары электрондық оқулықтың құрамында болу керек. Электронды оқулықта “интеллектуалды аспектілердің” болуы олардың кемшіліктерін бақылап қана қоймай, сонымен қатар жетістіктерін де (керекті ақпаратты шапшаң іздеу, жинақтылықты т.б.) көрсетеді.

Әрбір оқулық бір жағынан белгілі белгілі бір дәрежеде ерекше, ал екінші жағынан құрамындағы ақпараттық мәліметтер формасы және өзінің ішкі құрылымы бойынша қандай да бір стандарттарға сай келу керек. Бұл керекті оқулықтар кешенінің бірыңғай оқыту жүйесіне (бұнда ақпаратты іздеу жүйесі, емтихан жүйесі т.б. болуы мүмкін) шапшаң және оңайлықпен байланыстыруға мүмкіндік жасайды.

Электрондық оқулықтарды құрастыру құралдарын топтарға бөлуге болады, мысалы, функцияның қолданылу және орындалу, техникалық қамтамаға талап қою, қолдану ерекшеліктерін тағайындау секілді көрсеткіштер қосылатын кешенді критерий пайдаланып. Көрсетілген критерийлерге сәйкес келесідей классификация келтіруге болады:

- әдеттегі алгоритмдік тілдер;

- жалпы қолданыстағы құралдар;

- мультимедиа құралдары;

- гипермәтіндік және гипермедиа құралдары.

Төменде белгіленген топтардың ерекшеліктері және оларға қысқа шолу келтірілген.

Әдеттегі алгоримдік тілдер.

Тікелей программалау құралдарымен құрылған электрондық оқулықтардың сипаттары:

- нақтыламалану стилінің түрлілігі (түс палитрасы, интерфейс, электрондық оқулық құрылымы, матьериалды беру тәсілі және т.б.);

- өзгертудің қиындығы;

- уақыт шығыны және көп еңбектің қажеттілігі;

- аппараттық шектеудің болмауы, яғни қолда бар техникалық негізге байланысты электрондық оқулық құрастыру мүмкіндігі.

Жалпы қолданыстағы құралдар.

Жалпы қолданыстағы құралдар маман программашы емес қолданушылардың электронды оқулық құруы үшін керек. Электрондық оқулықты жобалау кезінде бұл құралдар келесідей мүмкіндіктермен қамтамасыз етеді:

- электронды оқулық құрылымын құрастыру;

- мәтінді енгізу, дұрыстау және форматтау (мәтіндік редактор);

- тұрақты иллюстративті бөлігін дайындау (графикалық редактор);

- қозғалмалы иллюстративті бөлігін дайындау (дыбыстық және анимациялық фрагменттер);

- басқа жасау құралдарын қолданып нақтыламаланған орындалушы модульдерді қосу және т.с.с.

Жалпы қолданыстағы құралдардың артықшылықтарына мыналарды келтіруге болады:

- маман емес программ истердің электронды оқулық құру мүмкіндігі;

- электронды оқулықты жасау мерзімінің және көп еңбектіліктің қысқаруы;

- компьютерлерге және программалық қамтамаға қойылатын төмен талаптар.

Сонымен бірге жалпы қолданыстағы құралдар төиендегідей кемшіліктерге ие:

- интерфейстің жақсы ұйымдастырылмауы;

- мультимедиа және гипермедиа жүйелеріне қарағандағы аз мүмкіндіктер;

- қашықтан білім беру программасын құру мүмкіндігінің болмауы.

Жаңа ақпараттық технологиялар шықпас бұрын сарапшылар бірнеше зерттеулер жүргізіп, материалды қабылдау мен біраз уақыт өткеннен кейінгі бұрынғы алынған білімін еске түсіру арасындағы байланысты жасады. Егер материал дыбысты болса, онда адам оның 1/4 көлемін есіне сақтаған. Егер ақпарат визуальды түрде бейнеленсе – 1/3-ке жақын. Аралас (көру және есту) арқылы болса, есіне сақтау жартыға дейін жеткен, ал егер адам оқу процесіне көңіл бөлсе, онда материалды қабылдау 75%-ке дейін жеткен.

Сонымен, мультимедиа ақпаратты – мәтінді, қозғалмайтын бейнелерді (суреттерді және фотоларды), қозғалмалы бейнелерді (мультипликацияны и видеоны) және дыбысты (цифрлық және MIDI) берудің бірнеше әдісін интерактивті өнімге біріктіретінін білдіреді.

Аудиоақпаратқа сөз, музыка, дыбыстық эффектілер кіреді. Бұл кезде өте маңызды сұрақ болып тасымалдағыштың ақпараттың көлемі болып табылады. Бейнеақпарат аудиомен салыстырғанда онда қолданушы элементтер көп мөлшерде болады. Алдымен бұған екі топқа бөлуге болатын статикалық видеоқатар элементтері кіреді: графика (салынған суреттер) және фото. Бірінші топқа әр түрлі суреттер, интерьерлер, беттер, графикалық режимдегі символдар кіреді. Екіншіге - фотографиялар және сканерден түскен суреттер.

Динамикалық видеоқатар әрқашанда статикалық элементтер (кадрлар) тізбегінен тұрады. Бұл жерде үш түрлі элемент ажыратылады: қарапайым видео (секундына 24 фотоға жақын), квазивидео (секундына 6-12 фото), анимация. Мультиорта құрамында видеоқатарды пайдалану, аудионы қолданғаннан көрі, көп мәселені шешуді қамтамасыз етеді. Олардың арасында маңызды болып табылатыны: экранның рұқса етілген қабілеті, түстер саны және ақпарат көлемі.

Мультимедиа өнімдерінің басқа ақпараттық ресурстар түрінен айырмашылығы ақпараттың көлемі үлкен болуында, сондықтан қазіргі кезде бұл өнімдердің негізі тасымалдағышы болып көлемі стандартты 640 Мбайт болатын оптикалық дискілер CD-ROM-дар болып табылады. Кәсіптік қолданыс үшін басқа құрылғылар да бар (CD-Worm, CD-Rewriteable, DVD және т.б.), дегенмен олардың бағасы өте қымбат.

Әдебиеті:

1 Халықова Г.З. Кеңесбаев С.М., Мафухаева Р.М. Macromedia Flash МХ технологиясы.

Оқу құралы. - Алматы: КИҚПИ, 200 6. – 253б

2 Этан Уотролл, Норберт Гербес. Flash MX. Санкт-Петербург, 2003.

Бақылау сұрақтары:

1 Тармақталу, таңдау және қайталану командаларына сипаттама беріп, пайдалаылу мысалдарын келтіріңдер.

2 Лабиринт бойынша доптың қозғалысын программалаңдар.

3 Суретте бейнеленген көкністер мен жемістерді бөліп орналастыратын программа құру. Егер оқушы дұрыс бөліп орналастырса тиіста хабарлама беру қажет.