# Дәріс №12

Электрондық кестелерді, Мәліметтер қорын басқару жүйесін оқыту әдістемесі.

Тақырыпқа деген оқушылардың қызығушылығын туғызу үшін алдын ала дайындалған тұсау кесерді көрсетуге, интерактивті тақтаны, ЭК-дің мысалдардың келтіруге, желілік бағдарламаларды пайдаланып көрсетуге болады.

Оқыту мақсаты:

MS Excel кестелік процессорында жұмыс істей білуді үйрету. Электрондық кестенің негізгі түсініктері, элементтерімен танысу. Жұмыс кітабын өзгерту тәсілдерін үйрету. Кестеге мәліметтер енгізу және оларды өңдеуді меңгеру. Кестені файл ретінде сақтау және жүктеу әрекеттерін орындауды үйрену. Қарапайым есептердің шығару.

ЭК - мен жұмыс істеу деңгейлері. ЭК- ні меңгеру барысын бірнеше кезеңге бөлуге болады.

1. Алдымен жаңа файл құрып, кестелерді тұрғызу. Кестені пішімдеу. Мұнда оқушылар таза пайдаланушы ретінде жұмыс істейді, диалогқа мәліметтерді енгізу, нәтиженің өзгерісін бақылау. Оқушылар әзірге ешқандай формуланы енгізбейтінін торлардың арасындағы байланыс дайын күйінде алынады. Бұл мұғалімнің іс әрекетінің нәтижесін демонстрациялау болып табылады, сондай ақ, кестені безендіру мысалы, оқушының жұмыс істеуге сенімділігін арттыру болып табылады.

2. Кестеге сандарды енгізу, кесте бойынша курсорды жылжыту командалары меңгеріледі. Бұл деңгей оқушылардан кестедегі, ұяшықтағы информацияларды түзетіп үйренуді талап етеді. Оқушы бірден алғашқы мәліметтерге берілген ұяшықтар мен нәтижені шығаратын торларды ажыратып, тек алғашқы мәліметтерді қолмен өзгертуге болатынын түсінуі қажет.

3. Формула мен функциямен жұмыс істеу. Формула “=” белгісінен басталатынын оқушылар түсіну керек. Формуланы қолмен теріп қана қоймай дайын функцияларды пайдалануға болатынына көз жеткізу керек. «Функцияны қою» командасын шақыру жолдарын білу керек. Мұндай сұрақ қоюға болады: бұл формулалар әрбір ұяшық үшін жеке енгізіледі ме, әлде қандайда бр жолмен көбейтілді ме? Оқушылардың көңілін қосынды, максимум, минимум функцияларына аудару қажет.

4. Оқушылар үшін ыңғайсыздық туғызатын түрлендірудің бірі - кестедегі бір ұяшықтарды кірістіру/өшіру. Мұнда оқушылар «Кірістіру/Өшіру» командасымен танысады, диалог барысында нені кірістіру/өшіру қажеттілігін тұжырымдайды. Келесі түрлендіру – жаңа екі бағанды енгізу. Бұл арқылы «Қою» және «Көшіру» тәрізді командалар бекітіледі. Жаңа формулаға қарамай тұрып, олардың болжау қабілетін тексеруге болады: ұяшықтарды кірістіргеннен/өшіргеннен кейін формулаға өзгеріс ене ме? Оқушылар болжауларын алдымен қағазға жазады, содан кейін сандық экспериментпен тексереді, осы әрекеттерден кейін формула өзгерісіне қарайды. Кестені түрлендіру барысында формулаларды түзету ұғымы қалыптасады.

Оқушылар тақырыпты оңай тапқанымен, дайын формулалар жүйесіне дейін сәйкестендіру, мәліметтер мен нәтижелерді бөлу қиындық туғызуы мүмкін. Бірінші жағдайда ойлау аналогиялық деңгейде, ал екінші жағдайда – модель элементтері мен есептің дәлме-дәл сәйкес келуі деңгейінде өтеді.

ЭК-дің қарапайым ұғымдарын дайын мысалдармен меңгере отырып, оның қолданылу салаларын бірте – бірте кеңейте береді де, бірте – бірте ЭК-де өз есептерін шығаруға дейін жетеді.

Ақпараттық құралдар. Оқушылар тиімді жұмыс істеу үшін командалар тізімі нұсқауымен оған сұрақтар, сәйкес тапсырмалар, демонстрациялық роликтер, видеофайлдар қажет. Командалар мен диалогты нұсқаулармен қатар, командалардың негізгі қызметін жеткілікті білуі тиіс. Командалар жүйесін меңгергендіктің белгісі олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ажырата білу болып табылады. (Бақылау ретінде мынадай сұрақ беруге болады: тазалау командасы мен өшіру командасының айырмашылығы неде?)

Оқыту әдісі мен түрлері. Оқыту әдістерінің ішінен іс әрекет үлгісін демонстрациялауды, осы іс әрекет тәжірибесін дыбыстау мен түрлендіру арқылы меңгеруді атап көрсетуге болады. Осындай жолмен, оқушы ЭК де жасалған дайын есепті меңгеруден, өз бетімен шыаруға дейін жетеді. Есептің деңгейі мен түрлендіру қарқыны әр оқушы үшін дербес орындалады.

Мұндай оқыту әдісі дайын шығарылған есептен бастап, оқушылардың өзі түрлендіру жүргізген есепке дейін жету ашық программалар тұжырымдамасына негізделеді.

Бақылау әдістерінің ішінен оқушылардың өздерінің ой жүйріктігін негізгі тірек етіп алуға болады. Өзіндік бақылау ұяшыққа енгізілген формулаларды тексеру арқылы жүзеге асырылады. Формулалардың бірден дұрыс енгізілуі өте сирек кездесетін жағдай, сондықтан ол әдетте түзетуді талап етеді.

Тұтасымен алғанда, ЭК диалогты жұмыс режимінің нәтижені бірден көрсетуінің арқасында оқушылардың өзіндік бақылауына мүмкіндік береді.

Оқытудағы бақыланатын нәтижелер төмендегідей:

1) Оқушыларға демонстрацияланатын, тәжірибелік жолмен табылған дайын формулалар жүйесіне арналған ұяшықтарға мәндердің үйлесімді бөлінуі;

2) Оқушылардың енгізген және құрған формулалар жүйесі;

3) Қарапайым сандық есептеулер

Оқытуды негізгі ұйымдастыру түрі фронтальдық зертханалық жұмыс болып табылады.

Білімді жалпылау. Осы тақырыптың пәнішілік және пәнаралық байланыстардың көптілігінен жалпылау сұрақтары барынша жан жақты болуы тиіс.

Мәліметтер қорын басқару жүйесі. Microsoft Access ортасы

Бұл тақырыпқа оқушылардың қызығушылығын арттыру үшін МҚБЖ нің қиын әрі жеңіл меңгерілетін жақтарын көрсеткен дұрыс, мысалы, Microsoft Access режиміндегі диалогты есептеу. Диалогты мәзір программаларды пайдалану оқушыларға жеткілікті түрде әртүрлі және қуатты әрекеттер. Тұтасымен алғанда материал өте көлемді, әрі күрделі.

Мақсаты:

1. Мәліметтер қорының объектерімен жұмыс жасап үйрену;

2. Кесте жасай білу, кестені негіз ете отырып, форма жасауды үйрену. Жасаған Мәліметтер қорына өңдеулер жасау ( сұрыптау, дұрыстау, мәліметтерді жаңарту үшін өзгерту командасын қолдана білу, мәліметтерді сүзгілеу).

3. Кестелерді байланыстыруды меңгеру.

4. Формалар құрып, оларды толтыруды үйрену.

5. Cұраныс пен есеп беру жайында негізгі түсініктерді білу. Қарапайым сұраныс және есеп берулер құра білу.

Қазіргі заманда ақпараттардың ағымы үнемі ұлғаюда және бүгінгі күнде ешқандай анықтамалар ақпараттарын үнемі және өз уақытында жаңартып отырмақ түгел, оны сыйғыза да алмайды. Бұл мәселені шешу үшін көмекке компьютерлік технологиялар керек болады. Компьютерде есептеуді жүргізетін, графикалық бейнелерді, мәтіндерді құруға мүмкіндік беретін бағдарламалардан басқа, үлкен көлемді ақпараттарды сақтауға, өңдеуге және іздеуге арналған арнай бағдарламалар бар. Мұндай бағдарламалар мәліметтер қорын басқару жүйесі деп аталады. Мұндағы мәліметтер қоры деп қандайда бір тасушыдан, мысалы қағазда, кинотаспада, магниттік дискіде сақталған арнайы ұйымдастырылған деректердің жиынтығын айтамыз.

Мәліметтер қорын басқару жүйелері - мәліметтер қорымен жұмыс жасауға арналған, оны басқару мен түрлендіруді жүзеге асыратын бағдарламалар тобы.

Мәліметтер қоры - бір- бірімен байланысқан мәліметтерді, объектілерді және МҚБЖ баптау (белгілі бір қалыпқа келтіру) параметрлерін сақтайтын файлдар. Әдетте МҚБЖ кез келген бір мәселені шешу жолында құрылады.

МҚБЖ мен жұмыс істеу деңгейлері. МҚБЖ - ні меңгеру барысын бірнеше кезеңге бөлуге болады.

Кесте және оны қалай құру, сақтау керек екенін біліп үйрену.

Кесте – мәліметтер базасымен жұмыс істеуге арналған негізгі объект, мәліметтер қоймасы. Ол өрістер (поля) мен жазбалардан (записи) тұрады.

Кесте- деректер қорының негізгі объектісі. Кесте құру үшін ДҚ терезесін ашып, Кестелер-Құру командасын беру керек. Жаңа кесте сұхбаттық терезесі көрінеді. Онда кесте құрудың үш режимі бар:

- кесте режимі (кестені қолдан құру)

- Кестелер шебері (кемстені автоматты түрде құру)

- Конструктор.

Кестені деректерді енгізіп құру – Құру командасын беру керек. Алғашқы кездерде бірінші режим бойынша құрған жөн. Ол кесте құруға машықтандырып, түрлі терминдармен танысуға көмектеседі.

Жазба – кестенің бір қатары, яғни жолы (сторки). Ол МҚБЖ мәліметтерін сақтайтын негізгі блок болып табылады.

Өріс – кестедегі бағана немесе тік жол (столбцы). – те өріс мәліметтерін сақтайтын оның бірсыпыра қасиеттері болады. Енгізу өрісі деп басқару элементі ретінде мәлімет енгізілетін қатарды айтады, оған пернелер арқылы мәтіндер енгізіледі.

Форма құруды үйрену. Формада басқару элементтерін түзету, қосу, өшіру, алдында құрылған элементтерді өзгерту

Форма – мәліметтерді экранда бейнелеу жолы немесе оларды басқару мүмкіндіктері. Форманы кесте негізінде құрып, оған өзгерістер енгізуге болады. Бұл кезде өзгерістер автоматты түрде кестеге де енгізіліп қойылады.

Форма құрудың үш тәсілі бар:

§ Автоформа (форманы автоматты түрде құру);

§ Формалар шебері (форманы жартылай автоматты түрде құру);

§ Қолдан құру (конструктор режимі арқылы).

Жа ңа форманы конструкциялау процесі көбінесе кесте және сұранысты құру процедураларына сәйкес келеді. Барлығы «создать» (құру) батырмасын басқаннан басталады, содан кейін МҚБЖ MS ACSESS кезекті шебер программасын іске қосады.

Сұраныстар құру

Мақсаты: Cұраныс жайында негізгі түсініктерді білу. Қарапайым сұраныс құра білу.

Сұраныс ( таңдауға) – жұмыс істеуші адамның керекті мәліметтерді бір немесе бірнеше кестеден белгіленген шарттарға байланысты таңдап алу тәсілі. Таңдап алуға сұраныс беру арқылы есептелетін өрістерден немесе басқа кестеден алынған өрістерден тұратын виртуалды кестелер құруға болады. Access – те сұраныстардың бірнеше түрі бар.

Тапсырманы орындау жолдары:

Қарапайым сұраныс жасау үшін:

1. Мәліметтер қоры терезесінде Сұраныстар объектін шерту керек;

2. Құру батырмасын шерту;

3. Жаңа сұраныс терезесінің пунктерінен Қарапай ы м сұраныс таңдап алып, ОК батырмасын шерту;

4. Пайда болған терезеден Кесте\Сұраныс жолынан мысалы, Оқытушылар кестесін таңдап (егер басқа кесте мен сұраныстар болмаса, ашылған тізімде сіздің оқытушылар кестеңіз ғана болады );

5. Бар өрістер терезесінен Тегі өрісін ерекшелеу;

6. батырмасын шерту. Тегі сөзі Таңдап алынған өріс терезесіне көшеді;

7. Осыған ұқсас Таңдап алынған өріс терезесіне «Есімі», «Тегі», «Қызметі» өрістерін көшіріңіз (реті қажет мәліметтер алынған ретпен тұрады және солай енгізіледі);

8. Әрі қарай батырмасын шерту;

9. Сұраныстың атуын енгізіңіз параметр жолына Оқытушылар қызметтері деген жаңа атау енгізу;

10. Дайын батырмасын шертіңіз. Экранда сұраныстың нәтижелері бар кесте пайда болады.

MS Access ортасында есептерді өңдеу

Мақсаты: MS Access ортасында есептерді өңдеу үйрену. Есеп, автоесеп және мәліметтерді топтастыру есептері ұғымдарымен танысу.

Есеп (есеп беру, отчет)–кесте не сұраныстың басып шығаруға арналған түрі. Есепті құру форма құру тәсіліне ұқсас, бірақ айырмашылығы–ол мәліметтерді енгізу үшін емес, те шығару үшін және экрандық емес, басылып шығатын құжатты дайынду форматында құрылады. Есеп үшін конструктор режимін және алдын ала көруді таңдауға болады. Көлемді кесте немесе сұранысты өңдеу кезінде Файл-.Алдын ала көру командалары арқылы орындалатын есепті көру қажет.

Access дайындалған есепті мәліметтер қорының Есептер бөліміне сақтайды. Есеппен тақырып енгізу, экранда көріп шығу, оны қағаз форматына сәйкестендіру сияқты әрекеттерді ғана орындау мүмкін.

Есеп құрудың үш тәсілі бар:

· автоматты түрде (автоесептер);

· есептер шебері арқылы (жартылай автоматты түрде);

· қолдан құру (конструктор режимінде).

Түйінді өріс (ключевое поле) – кестедегі таңбаларды таңдап алу мақсатында мәндері қолданылатын негізгі өріс.

Кілт немесе түйін - кесте жазбаларын анықтайтын немесе кестелер арасындағы байланыстарды ұйымдастыратын бір немесе бірнеше түйінді өрістер.

Санауыш - кестедегі жазбалардың реттік нөмірлері орналасатын өріс.

Индекс – индекстелетін өріс мәні арқылы кесте жазбаларын автоматты түрде сұрыптау тәсілі.

Жазбаны белгілеу аймағы - өріс тақырыбы аймағы. Оны шерту сол өрісті түгел белгілеу мүмкіндігін береді.

Конструктор – мәліметтер базасы объектілерінің ( кестелер, сұраныстар, формалар, басылымдар, макростар, модульдер) қасиеттерін анықтау режимі

Қандайда бір тасушыда , магнитттік дискіде сақталған арнайы ұйымдастырылған деректердің жиынтығын деректер базасы деп түсінуге болады. Бір қорда орналасқан деректер өзара қисынды байланысқан болуы керек. Бұл нақты параметрлері, қасиеттері бойынша, яғни бір- біріне қатысының белгілері бойынша деректерді біріктіру (топтастыру) жолымен іске асырылады.

МҚБЖ да қандай болмасын деректер базасын өндеудің тізбектей орындалатын бірқатар кезендері қорытындыланған.

Блок- схема МҚБЖ де мәліметтер қорымен жұмыс атқарудың негізгі кезеңдері көрсетілген.

Бірақ бұл кезендер кез келген тізбекте реттелуі мүмкін. Мысалы:

1. Жаңа мәліметтер қорын құрдық, яғни деректерді енгізіп, оны сақтадық.

2. Алдын ала құрылған мәліметтер қорын аштық, оны редакциялап, пішімдеп және сақтап, бірақ баспаға шығармаймыз.

3. Алдын ала құрылған мәліметтер қорын ашып, қажетті ретте сұрыптап, берілген параметр бойынша немесе келісім бойынша сүзіп, оны сақтамастан, бірден баспаға шығарамыз.

4. Және т. с. с.

Мәтіндік редактордағы жұмыс істеу сияқты мәліметтер қорымен жұмыс атқарғанда, операциялардың біразын құжатты дайындаудың нақты кезеңіне анық жатқызуға болады. Әртүрлі кезеңдердің операцияларына бірнеше қайта реттеу жүргізуге болады.

Оқушылар тақырыпты оңай тапқанымен, дайын формулалар жүйесіне дейін сәйкестендіру, мәліметтер мен нәтижелерді бөлу қиындық туғызуы мүмкін.

Ақпараттық құралдар. Оқушылар тиімді жұмыс істеу үшін командалар тізімі нұсқауымен оған сұрақтар, сәйкес тапсырмалар, демонстрациялық роликтер, видеофайлдар қажет. Командалар мен диалогты нұсқаулармен қатар, командалардың негізгі қызметін жеткілікті білуі тиіс. Командалар жүйесін меңгергендіктің белгісі олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтарын ажырата білу болып табылады. (Бақылау ретінде мынадай сұрақ беруге болады: тазалау командасы мен өшіру командасының айырмашылығы неде?)

Оқыту әдісі мен түрлері. Оқыту әдістерінің ішінен іс әрекет үлгісін демонстрациялауды, осы іс әрекет тәжірибесін дыбыстау мен түрлендіру арқылы меңгеруді атап көрсетуге болады. Осындай жолмен, оқушы МҚБЖ де жасалған дайын тапсырманы меңгеруден, өз бетімен орындауға дейін жетеді. Тапсырманың деңгейі мен түрлендіру қарқыны әр оқушы үшін дербес орындалады.

Мұндай оқыту әдісі дайын шығарылған есептен бастап, оқушылардың өзі түрлендіру жүргізген есепке дейін жету ашық программалар тұжырымдамасына негізделеді.

Оқытуды негізгі ұйымдастыру түрі фронтальдық зертханалық жұмыс болып табылады.

Білімді жалпылау. Осы тақырыптың пәнішілік және пәнаралық байланыстардың көптілігінен жалпылау сұрақтары барынша жан жақты болуы тиіс.