Дәріс №4

Негізгі мектепте информатиканының білім мазмұны

Мектептегі информатика қурсының мазмұнын таңдауға бір-бірімен белгілі қарама-қайшылықта болатын екі негізгі факторлар тобы әсер етеді.

1) Ғылыми және практикалық факторлар. Информатика пәнінің мазмұны информатика ғылымы арқылы анықталуы керек. Бұл пәнді оқыту барысында іргелі білім деңгейі беріліп, оқушылардың әртүрлі саладағы болашақ кәсіби кызметіне дайындығы қамтамасыз етілуі тиіс.

2) Түсініктілік және жалпы білімділік факторлар. Оқу пәнінде қамтылған материалды: меңгеруге окушының шамасы келетіндей болуы керек, олардың ойлау кабілетінің деңгейі мен білімі, іскерлігі, дағдыларына сай болуы тиіс. Сондай-ақ, информатика курсы информатика ғылымының сәйкес салаларында жалпы мәні бар мәліметтерді қамтуы қажет. Қорыта айтқанда, мектептегі информатика курсы бір жағынан болашақ заманға лайық өмірдің күрделіленген талаптарына жауап беруі керек, екінші жағынан қарапайым болуы қажет.

Жалпы информатика курсынын мазмұны мынадай екі үлкен дидактикалық мәселені шешуге бағытталуы керек: 1) Компьютер-оқыту объектісі; 2) компьютер-универсал таным құралы.

Оқушы таным субъектісі болған кезде бұл екі мәселе бірін-бірі толықтыра отырып курстың негізгі мазмұнын құрайды.

Информатика курсының мазмұны әлі де информатика ғылымының үш іргелі үғымына негізделеді: Ақпарат-алгоритм-ЭЕМ.

Информатика курсының негізгі мектептегі мазмұны аталған үш кешенді мәселелердің төңірегінде шоғырланған, яғни : біріншісі — компьютерлік техникамен танысу, -оның негізгі элементтері мен жалпы жұмыс істеу принциптерімен танысу; екіншісі — алгоритмдеу және программалау негіздерін оқып үйрену; үшіншісі — информатиканың қолдану шеңберін анықтау.

Окушылардың меңгеруіне міндетті болатын теориялық дайындықтың көлемі осы ұғымдар жүйесі аркылы анықталады.

Оқытудың нақты мазмұны алгоритмдік мәдениеттің және олардың компьютерлік сауаттылығының компоненттерінен құралады. Мектептегі информатика пәнінің мазмұнын, көлемін және көп жағдайда оқытудың ретін анықтайтын негізгі кұжат-ресми түрде белгіленген оқу бағдарламасы болып табылады.

Ал, оку бағдарламасы сол курсты оқыту тұжырымдамасының негізгі түйіні. Енді информатика енгізілгеннен бері жарияланып жатқан тұжырымдамалар мен оқу бағдармаларына тоқталайық. Информатиканы оқыту тұжырымдамаларының алғашқы нұсқалары 1989-1990, 1991 жылдары жарияланды. Бірақ, олар барлық білімді ақпараттандыру негізінде құрылған. Бүл еңбектерде информатика пәнін оқыту мәселесі, оның мазмұны мен мақсаты жекеленіп ашылмаған. Сонымен қатар, соңғы жылдары информатика пәнін оқыту мәселесінде- үлкен өзгерістер болды. 1998 жылы Қазақстан Республикасында жалпы білім беретін орта мектепте оқытылатын информатика курсы бойынша мемлекеттік білім беру стандарты құрылып, оку процесіне енгізілді.

«Информатика» пәні бойынша дайындалған стандарт білім берудің сәйкес сатысының базистік оқу жоспарымен, білім беру ұйымдарының типтік оқу жоспарымен, білім бағдарламаларымен кешенді түрде қолданылды.

«Информатика» оқу пәнінің базалық мазмұны (БМ) - оқу пәнінің мектепте міндетті түрде оқытылуы тиіс және үздіксіз білім берудің келесі сатылары мен деңгейлеріне информатиканы оқуды жалғастыру үшін жеткілікті болатын мазмұнының құрамы мен құрылымы.

«Информатика» оқу пәні бойынша білім берудің негізгі бағдарламасы (БНБ) –оқу пәнінің мазмұнын, яғни оқушыларда ғылыми дүниетанымдық негізді қалыптастыруды, олардың ойлау қабілетін дамытуды, ақпараттандыру құралдарын, ақпараттық технологияларды меңгеруді және оқушыларды өмірге, еңбекке және білімдерін жалғастыруға даярлауды анықтайтын құжат. Оның мазмұны мемлекеттік стандарт бойынша анықталады.

«Информатика» оқу пәні бойынша бағдарлы білім беру бағдарламасы (БББ) – «Информатика» оқу пәнінің мазмұнын анықтайтын, пәнді тереңдетіп, бағдарлы оқыту қамтамасыз ететін оқушыларды кәсіби даярлау бағытына қарай көлемі мен мазмұны бойынша сараланған құжат. Оның мазмұны мемлекеттік стандарт бойынша анықталады.

«Информатика» оқу пәні бойынша қосымша білім беру бағдарламасы(ҚҚБ) – мемлекеттік стандарт мазмұнынан тыс, оқушылардың информатика пәні бойынша білімге деген қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған оқу курстарының мазмұнын анықтайтын құжат. Бұл бағдарлама факультативтік немесе арнайы курстар ұйымдастыру арқылы жүзеге асырылады.

Орта мектептің сатылары бойынша информатика курсы оқытуды үш кезеңге бөлінген (Кузнецов тұжырымдамасы).

Бірінші кезең (1-6-кластар) – пропедевтикалық курс. Бұл кез е ңде оқушылар компьютермен алғаш рет танысады. Математика, орыс тілі ж әне басқа сабақтарда программаларын пайдалану процесінде информациялық мәдениеттің алғашқы элементтері қалыптасады.

Екінші кезең (7-9- кластар) – негізгі курс деп аталады, ол информатика пәні бойынша окушыларды міндетгі жалпы біліммен қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл кезеңде оқушылар компьютермен толықтай танысады, ЭЕМ-нің архитектурасы және ақпараттық технологиямен жұмыс істеу тәсілдерін үйрене отырып, оқу процесінде компьютерді жан-жақты, тиімді пайдалана отырып, өзіндік танымдық іс-әрекеттерін калыптастырады. Негізгі курсты оқытуда басқару ісіндегі ақпараттың мәні, ақпараттық процестердің жалпы зандылықтары және жүйелі-ақпараттық тәсілдер туралы түсініктер қалыптасады. Бұл кезенде окушылар алгоритм, алгоритмнің құрылымдары (сызыктық, тармақталған, қайталану), программалау тілдерімен танысып, оны алгоритм жазуда және қолданбалы есептерді шешуде пайдалану жолдары мен мүмкіндіктері туралы мағлұматтар алады

Үшінші кезең (10-11- кластар) – бағдарлы курс, мұнда окушылар кәсіптік бағдар бойынша оқытылады. Ол окушылардың сұранысына, кабілетіне және қызығушылығына байланысты сараланған мазмұнмен беріліп, оларға кәсіптік мамандық деңгейіндегі дәрежеде білім беріледі. Мысалы, математика мамандығына бағытталған сыныптар мен мектептер үшін программалау мен есептеу математикасы әдістерін тереңдетіп оқыту, ал жаратылыстану мамандығына бағытталған мектептер үшін – эксперимент мәліметтерін өндеу, компьютерді модельдеу үшін ғана қолдануға байланысты информатика курсы, ал ауыл мектептері үшін – ауыл-шаруашылық өндіріс экономикасын ұйымдастыруға арналған есептерді шығаруға информацилық технологияны қолдану іскерлігін қалыптастыруға бағытталған курс оқытылады.

Негізгі мектепте информатиканы оқытуда берілетін білім мазмұнының құрылымы мемлекеттік жалпыға білім беру стандартымен шектелген. "Информатика" пәнінен білім беру тақырыптық жоспардағы әрбір бөлімдерге сәйкестеңдіріліп ұсынылады.

Бағдарламалардың құрылымына төмендегі мәселелер енеді:

· сынып бойынша білім беру мазмұнының міндетті минимумы;

· оқушылардың дайындық деңгейіне қойылатын талаптар;

· тақырыптық жоспарлау.

Әрбір мәселені оқыту тереңдігі мен деңгейі оқушылардың біліміне, дағдысына қойылатын талаптарды анықтау осы пән бойынша мелекеттік білім беру стандартына сәйкес жазылады. Ал, материалдың жүйелі баяндалуы, логикасы, мектепте информатиканы оқытудың әдістемесін жасайтын оқулық авторлары, мұғалім, әдіскер, ғалымдардың жұмысы болып есептеледі.

Негізгі курстың жарық көрген басылымдары

Қазіргі кезде мектепте информатика курсы бойынша жарияланып, оқу процесінде пайдаланған оқулықтар жоқ деуге болмайды, бірақ олардың саны жеткіліксіз. Олардың тізімін Қосымшада көруге болады.

Мысал ретінде орта мектептегі алғашқы информатика оқулығын қарастырайық. Мектептегі алғашқы информатика оқулығының авторлары А.П. Ершов, В.М.Монахов болып табылады. Оқулық «Информатика және есептегіш техника негіздері» деген атпен және мұғалімге арналған әдістемелік құралымен бірге 1985 жылы жарық көрді.

Авторлардың тұжырымдамасы бойынша «Информатика ЭЕМ-ның көмегімен информацияны өндеу мен таратудың қарапайым әдістерін қарастыратын ғылым» ретінде түсіндіріледі.

Оқыту мақсаты алгоритмдік мәдениет пен компьютерлік сауаттылықты қалыптастыру болып табылады. Алгоритмдік мәдениет дегеніміз - алгоритмді құру, түсіну және атқару іскерлігі арқылы бейнеленетін ойлау мәдениеті. Сол кездегі компьютердің жетіспеушілігіне байланысты мектептік алгоритмдік тілдің (МАТ) алғашқы нұсқалары адам атқарушыға бағытталады.

Алгоритмдік мәдениет ойлаудың анықталған қасиеті ретінде компьютерлік сауаттылықтың бөлігі болып табылды. Алгоритмдік ойлау компьютерді меңгеруден бұрын математиканы оқу барысында қалыптаса бастады (бірақ ол мектепке оқушылар алгоритмдеудің нақты тәжірибесін меңгергеннен кейін пайда болып, кейінннен компьютермен қарым-қатынастың әліппесінен басталады).

Компьютерлік сауаттылықты П.Ершовтың «Программалау – екінші сауаттылық»,- деген метафорасы негізінде анықтауға болады.

Алгоритмдік мәдениеттті қалыптастыру үшін машинаға тәуелсіз оқу тілі (МАТ) қажет.

Оқулықта алдымен алгоритмге анықтама және атқарушы ұғымына түсініктеме беріледі, бірақ арі қарай «атқарушы» сөзі кездеспейді деуге болады.