Бейнеәдіс құралымен информатика курсын оқытуды жетілдіру

Білім жүйесін ақпараттандыру кезеңінде мұғалімнің жеке тұлғасына қойылатын талаптарға сай жоары оқу орынында тиісті дайындықты қамтамасыз ету қажет, яғни болашақ педагогтың өз мамандығына деген біліктілігін құрайтын ақпаратты жетік білу қасиетін қалыптастыру қажет.

Педагогтың ақпаратты жетік білуі олардың жалпы ақпаратты қолдану іскерлігін арттыру ісін жүзеге асырады. Біз білім саласындағы жалпы ақпаратты қолдану іскерлігін белгілі бір мәселені шешуге бағытталған және ақпараттық ортада екпінді жұмыс жасайтын болашақ педагогтың ақпаратты қолдану іскерлік әдістерінің жиыны деп түсінеміз.

Қазіргі кездерге болашақ мұғалімдердің жалпылама ақпаратты қолдану іскерлік әдістерін қалыптастыру құралдарын және оларды тиімді пайдалануға деген талпыныстарды байқауға болады. Бұл мақсатты жүзеге асыра алатын қазіргі информатика курсын оқытудың тиімді әдістерінің бірі – бейнеәдісті енгізе отырып білімді жетілдіру ісі болып табылады.

Қазіргі уақытта бейне әдістерді қолдану ісі көптеген экрандық ақпарат көздерінің – мультимедиялық кешендер, бейнемагнитофондар, бейнепроекторлар, компьютерлердің жаңа мүмкіндіктері (мультимедиялық презентациялар, үйретуші бейнефайлдар, желі арқылы оқыту ақпаратын көрсету үшін алмастырушы бағдарламалар) пайда болуына байланысты талап етіле бастады. Бейнеәдістер оқыту процесінде қолданылатын ақпарат түрлерін тиянақты түрде қарап шығуға, көруге мүмкіндік береді және ол жаңа материалдарды оқу, оны қайталау, бекіту, талдау және бақылау үшін кеңінен қолданылады, яғни ол абрлық дидактикалық функцияларды орындауға толық мүмкіндік береді.

Бұл әдіс соңғы ғылыми жетістіктер дәлелдеген ақпаратты көрнекі қабылдау принципіне негізделген және ол оқушының алған білімін тереңірек мақсатында индуктивтік, дедуктивтік тәсілдерді пайдаланады және олардың әр түрлі танымдылқ қасиеттерін екпінді түрде дамытуға, танымдылық үрдісін басқарудың түрлі – түрлі тәсілдерін қолдануға мүмкіндік береді.

Осы тәсіл бойынша жаңа материалды беруді біз экрандық мультимедиялық презентацияны көрсету құралы болып табылатын электрондық проектор көмегімен бейнефайлдар көрсету арқылы компьютердегі NetOp бағдарламасын пайдалана отырып оқыту процесінде қолдандық. Осындай жолмен берілген оқыту материалдарды теориялық білімді жетілдіруге және іс әрекеттердің орындалу үрдісін экраннан көріп отыруға толық мүмкіндік береді. Міне осы әсілді біз дәріс бергенде, практикалық сабақтарда жаңа материал өту, оларды түсіндіру барысында, жаттығу жұмыстарын орындауға, студенттердің білімін бақылауда да қолданып келеміз.

Сабаққа керекті бейнефайлдарды жасау, құрастыру және қолдану мәселелерін кеңірек қарастырып шығайық.

Біз студенттерді оқыту барысында мультимедиялық презентациялардан басқа «экранда көптеген іс әрекеттерді толық көрсете алатын» screen capture - бағдарламаларына жататын Camstudio бағдарламасы арқылы жасалған бейне файлдарды қолдандық.

Бұл бағдарламамен жұмыс істеудің ең маңызды жағы – мұнда тұтынушының барлық экрандық іс әрекеттері бейнефильм түрінде жасалады. Кейін оларды өңдеп, мәтінмен толықтырып, дыбыстық түсініктемелер қосып оқытуға керекті презентациялар түрінде қолдануға болады. Экранда әр түрлі қимылдық іс әрекеттерді толық көрсету бағдарламалары – мультимедия элементтерін қолдана оырып, электрондық әдістемелік құралдар жасаушыларға арналған ең тиімді құрал болып саналады. Біздің ойымызша, осындай бағдарламалар гимназия, колледж, жоғары оқу орындары оқытушыларына, сондай ақ мектеп мұғалімдеріне де көлемді оқыту жобаларын жасауға мүмкіндік береді.

Экранда іс әрекеттерді толық көрсете алатын бағдарламаларға FlashCast, Screen2 Web Flash1.0, RodoDemo 5.0, Camstudio, Camtasia Studio 2.03 (2004), VieletBuilder (2003), Screen Flash 1.5 (2004), HyperCam жатады. Біз болашақ мұғалімдерді дайындау барысында осы программалар ішінен Camstudio бағдарламасын таңдап алды.

Бұл бағдарламаны RenderSoftware компаниясы жасап шығарған. Camstudio экранда іс әрекетті толық көрсете алатын презентациялар, оқытуға қажет қосымша материалдар жасауға раналған. Мұндағы негізгі жұмыс принципі – тұтынушының, мұғалімнің жасап жатқан барлық іс әрекеттері белгелі бір файлға *.avi кеңейтілімінде жазылып отырады. Осылай дайындалған бейнефрагменттер белгілі бір пәннің жекелеген сұрақтарын қамтитын қысқаша фильмге ұқсас болып шығады. Бейнефрагментті көрсету уақыты бір минуттан бес минутке дейін созылады.

Camstudio бағдарламасында бейнефайлды жазу механизмін қарастырайық. (1- сурет).

1. Жазуды бастау.

Бейнефайлды жазуды бастау үшін түсі қызыл батырмаы шертіңіз немесе бастапқы менюден File : Record командасын орындаңыз.

Ескерту. Кейбір өзгерістер енгізу үшін үзіліс қажет болса, үзіліс деген сұр батырманы шертіңіз немесе меню қатарындағы File : Pause командасын орындаңыз. Сіз мәлімет жазуды батырманы қайтара шерту арқылы жалғастыра аласыз.

2. Экран аймағын таңдау.

Келесі қосымша бет бейнефильм жазылатын (2 – сурет ) жұмыс аймағын белгілеудің үш әдісін ұсынады.

Бірінші әдіс:

1) Region менюінен Region командасын таңдап алыңыз.

2) Жазу деген қызыл батырманы шерту қажет немесе File : Record командасын орындау керек.

3) Орындалған амалдан соң, экранда қалам пайда болады. Қаламның көмегімен экранның аймақтарын белгілеп аламыз. Тышқанның сол ажқ батырмасын басып тұрып, белгілеуді сол жақ жоғары бұрыштан бастап, диагонал бойынша оң жақ төменгі бұрышқа дейін түсу керек.

4) Сол жақ батырманы жібергенде, Camstudio автоматты түрде бейнефайлды жазуға кіріседі.

Екінші әдіс:

1) Region менюінен Fixed Region командасын таңдап алыңыз.

2) Экранда 3 – суретте көрсетілген терезе пайда болады.

3) Экранда екі жолмен белгілеуге болады.

Бірінші жол

1) Select батырмасын басу керек. Нұсқауыш қаламға айналады.

2) Тышқанның сол жақ батырмасын басып тұрып, қаламды сол жақ жоғары бұрыштан бастап, диагоналдан оң жақ төменгі бұрышқа дейін түсу керек (4 - сурет). Width және Height өрістерінде белгіленген аймақтың биіктігі және ұзындығы автоматты түрде көрсетіледі.

3) ОК батырмасын шертіңіз.

Екінші жол

1) Width және Height өрістеріне бейнефильм жазылатын экранның нақты ұзындығы мен биіктігін жазыңыз.

2) ОК батырмасын шертіңіз.

3) Жазу деген қызыл батырманы шертіңіз немесе File : Record командасын орындаңыз.

4) Содан соң сіз белгіленген экран аймағы тышқанның нұсқаушымен бірге тышқанның сол жақ батырмасын шерткенге дейін ілесір отырады.

5) Экраннан қажетті орын белгілеп алған соң, Camstudio автоматты түрде бейнефильмдерді жазуға кіріседі.

Үшінші жол

1) Region менюінен FullScreen командасын таңдап алыңыз.

2) Жазу деген қызыл батырманы шерту қажет немесе File : Record командасын орындаңыз да, бейнефайлды жазуға кірісіңіз.

Сіз экран аймағын белгілеп жазуды іске қосқан соң, белгіленген бөлік 5- суретте көрсетілгендей жыпылықтаған бұрыштары бар тік төрт бұрыш түрінде ерекшеленіп тұрады.

3) Жазуды аяқтау. Жазуды аяқтау үшін көк түсті батырманы шертіңіз немесе File : Stop командасын орындаңыз.

3. Camstudio бағдарламасын баптау

Бейне жазудың өлшемін және сапасын жақсарту үшін қосымша баптаулар жасау қажет. Олардың ішіндегі ең маңыздыларына келесі әрекеттер жатады:

Бейне опцияны баптау (Video Options)

Ескерту. Сізге Camstudio бағдарламасы тіркеу үрдісінде екі бейне нормаларын ұсынады:

1. Енгізу нормасы (секунд ішінде қанша кадр жазуды анықтайды);

2. Көрсету нормасы (жазуды қаншалықты тез көрсетуді белгілейді).

Әдетте бұл екі норма әртүрлі де болуы мүмкін.Әдетте бұл жазылған файлдың көру уақытын ұзарту немесе басқа мақсатта да жасалады.

1. Options ->Video Options командасын орындаңыз (6 - сурет).

Ескерту. Бейнені бекітуді екі әдіспен жүзеге асыруға болады: автоматты түрде және қолмен.

Auto Adjust (автоматты түрде тағайындау).

Сіз айнымалы жолақты жылжыта отыырп кадрлардың алмасу жылдамдығын және олардың секунд ішіндегі санын автоматты түрде өзгерте аласыз. Айналдыру жолағын қаншалықты оң жаққа таман орнатсаңыз, көрсету жылдамдығы соншалықты жоғары болады. Егер сіз айналдыру жолағын ең соңғы оң жақ батырмаға бекітсеңіз, ода жазылған файл өте жылдам көрсетіледі де, сіз оны көре де алмайсыз. Норма сандары айналым жолағын жылжытқан сайын автоматты түрде өзгеріп отырады.

Қолмен тағайындау.

Сайып келгенде, Auto Adjust (7-сурет) қосымшасындағы жалаушаны алып тастап, әрбір норманың мәні орнына басқа белгілі бір шамаы енгізуге болады.

Опцияның тағайындалуын қарастырайық:

1) Compressor. Бұл опция сіз жазатын AVI файлға құрылғыны таңдауға арналған. Кодтаушы құрылғы AVI файлдарының көлемін азайтады және ол тез айналады. Сізге Microsoft Video 1 таңдауды ұсынамыз.

2) Configure. Бұл батырма таңдап алған компрессордың параметрлерін бекітуге мүмкіндік береді. Әр түрлі компрессорлар параметрлерін алған дұрыс.

3) Quality. Бұл опция суреттің сапасын тағайындайды. Өте төменгі шама сурет сапасының төмендігін, сондай ақ файл көлемінің де шағндығын білдіреді.

4) Set Key Frames Every. Бұл опция key frame нормасын анықтайды. Ол AVI –файлына қаншалықты толық кадрлардың жазылатынын анықтайды. Бұл норманың шамасы қаншалықты көп болса, бейне жазудың сапасы да соншалықты жақсы болады, бірақ бұл файлдың көлемін ұлғайтады.

5) Capture Frames Every. Бұл аймақты енгізуші норманы анықтайды, яғни бір секунд ішінде жазылатынын кадр санын анықтайды. Бұл қосымша қаншалықты көп болса, соншалықты суреттің сапасы жоғары және көрсету жылдамдығы да жоғары болады.

6) Playback Rate. Бұл опцияның мәні көрсету нормасын анықтайды, ол жазылған файлды тез көрсетуді сұрайды.

· Нұсқаушы (курсор) опциясын тағайындау (Cursor Options)

Нұсқауыш параметрлерін анықтау үшін нұсқауыш опциясы деген қосымша бетке Options -> Cursor Options (8 -сурет ) командасын орындап өту қажет.

Сіз келесі әрекеттерді: Файлды жазу барысында (Hide Cursor) нұсқауышын жасыра аласыз немесе (Show Cursor)нұсқауышын көрсете аласыз. Show Cursor опциясын таңдау барысында Use Actual Cursor немесе Use Custom Cursor нұсқауышын немесе Use Cursor From File (нұсқауыш түрін басқа файлдан таңдау) жалаушасын таңдауға болады. Егер Highlight Cursor опциясына жалауша орнатсақ, онда нұсқауыштың түрін, түсін, көлемі өзгертуге болады.

· Жазудың дыбысын тағайындау.

Бұл команданы таңдау үшін келесі әрекеттер орындалады: Осы қосымша бетте таңдап алу үшін Options-> Audio Options (9- сурет)командасын таңдау қажет.

Ескерту. Сіз өз бейнефайлыңызға кинофильмнен музыка қоса аласыз немесе Record Audio опциясын таңдап алып, өз дауысыңызды да жаза аласыз. Бұл қосымшаны дыбыстық файлдың пішінін (Recording Format), өз аудио файлыңыздың көлемін кішірейту (Interleave Video және Audio) үшін қолданып, Interleave Video және Audioопциясын оны CD-ROM типті құрылғыда жақсы көрсету үшін және аудио бейне файлдардың жазылуын реттеу үшін пайдалана аласыз. Реттеу факторы сіздің бейне файлыңыздағы аудио және бейне файлдардың кезектестіру санын анықтайды. Өзгеріс енгізілмеген жағдайда кезектестіру үшін 1 саны бекітілген. Үлкен сан кезектесудің азайтылуын білдіреді.

· Экран қозғалысын бекіту (Enable Autopan) (10- сурет).

Бұл опцияны таңдау үшін келесі Options -> Enable Autopan команданы орындау қажет. Бұл жалауша бейнефайлды жазу барысында тышқан нұсқауышы соңынан экран аймағында қозғалуға арналған. Егер сіз Enable Autopan опциясына жалауша орнатсаңыз, онда сізге тышқан нұсқағышы соңынан экран аймағы қандай жылдамдықпен жылжитынын анықтау қажет. Дәл осы опция (Autopan Speed …) тышқан нұсқағышы соңынан экран аймағының ілесуіне жауап береді. Айналдыру жолағын оңға жылжытсаңыз жылдамдықты ұлғайтасыз, солға қарай азайтасыз.

· Пернелер үйлесімін (Keyboard Shortcuts) қолдану.

Бұл опцияны таңдау үшін келесі Options -> Autopan Speed командасын орындау керек. Бейнефайлды жазу үшін перенлер үйлесімін қолдануға болады. Бейнефайлдарды жазуды бастайтын функционалдық пернелерді өзіңіз таңдай аласыз. Мұндай пернелер кез келген перне бола алады, смысалы, сандық перне, Shift, Ctrl, Alt функционалдық пернелері және басқа да пернелер болуы мүмкін. Ол үшін келесі командаларды орындау керек:

1) 11- суретте көрсетілгендей Options -> Keyboard Shortcuts командасын орындаңыз.

2) Пайда болған терезеден сол жақта суретте көрсетілген бөліктегі тізімді ашыңыз.

3) Бейнефайлды жазуды бастау кезінде қолданылатын пернені таңдап алыңыз (12-сурет)

4) Ок батырмасын шертіңіз. Жазуды бастау үшін ENTER пернесін басыңыз. Таңдаған перненің көмегімен ҮЗІЛІС режиміне өтуге болады.

· Бағдарламалық опцияны баптау (Program Option).

Бұл опцияны таңдау үшін келесі Options -> Program Option команданы орындау қажет. Бұнда бағдарламаның бірнеше түрі белгіленген. Бейнефайлды жазу/аяқтауда қолданылатын бағдарлама терезесінің бірнеше түрін қолданып көріңіз. (13-сурет).

Minimize program on start recording (Жазудың басында терезенің көлемін кішірейтеді).

Hide flashing rectangle during recording (Жазу барысында экранның белгіленген аймағын жасырады).

Play AVI file when recording stops (Жазу аяқталған соң файлды көрсету)

Save settings on exit (Жұмыстың аяғында сақтау)

· Көмек алу (Help).

Егер Camstudio бағдарламасымен жұмыс жасау үрдісінде қандай да бір қателіктер болса немесе қандай да бір қиындықтар туындаса, Help менюіндегі анықтамадан қарауыңызға болады, сондай ақ осы анықтамадан сіді қызықтыратын сұрақтарды Интернеттен қарау үшін Интернет адрестері де беріледі.

Педагогтарды оқыту саласында бұл өнімді қолдану және білу не үшін қажет:

Ø Біріншіден, бейне фильмді қарау барысында оқытылатын материалды тек көріп және естіп қана қоймай, сондай ақ материалды жақсы меңгеруге жағдай жасайтын эмоционалды қабылдау болады;

Ø Екіншіден, іс әрекеттіі орындау барысындағы элементтерді білу үшін кез келген мүмкіншіліктерді қарастыруға және барлық жақтарын ескеру, әсіресе, іс әрекеттің нақты тізбектеліп орындалуы қажет болғанда пайдалану;

Ø Үшіншіден, бейне фильмдердің арқасында тек айтып түсіндіру жеткіліксіз болатын матреиалды көрсету мүмкіншілігі пайда болады (мысалы, информатика пәнінің материалдары);

Ø Төртіншіден, бірнеше топқа дәріс және зертханалық сабақтарды өткізу барысында уақытты үнемдеу және оқыту материалының көлемін ұғыну сапасы жақсы болады;

Ø Бесіншіден, бұл бағдарлама зертханалық сабақтарда оқытуды жекелендіру ( яғни студенттің жеке өзінің материалды ұғыну темпімен бейне фильмді қарап отырып өз бетінше дайындала алады).

Сонымен, бұл мақалада біз оқытуға қажетті бейнефильмдерді жасау технологиясына ерекше назар аудардық, өйткені бейнеәдісті қолданып оқыту тиімділігі оларды жасау сапасынан тікелей байланысты болады. Осындай бейнелеу әдістерін пайдаланып студенттерді оқыту барысында, олардың білім сапасын бұрынғыдан жылдамырақ көтеруге болады, осы тәсіл ақпараттық біліктілікке жылдам қол жеткізу жолдарының бірі болады деп толық айтуға негіз бар деп санаймыз.