1 MS FrontPage баѓдарламасы

Microsoft FrontPage Microsoft Office ќолданбалы программалар пакетініњ ќђрамындаѓы Web-беттерді ќђрушы баѓдарлама.

FrontPage баѓдарламасында ѕр тџрлі таќырыптаѓы Web-беттерді ќђруѓа кљмектесетін арнаулы шаблондар мен шеберлер жинаќталѓан. Мѕтінді форматтау џшін арнаулы динамикалыќ ѕсерлерді ќолдануѓа болады. Баѓдарламада кестелермен жђмыс, суреттерді, бейнелерді, дыбыстар мен видеоларды кірістіру жолдары да ќарастырылѓан.

Стандартты жџктелу жолы: Пуск®Программы® MS Office®MS Office FrontРage 2003. Microsoft компаниясыныњ љнімі болѓандыќтан жалпы кљрінісі мѕтіндік Word редакторына ђќсас (2.1-сурет).

2.1-сурет. MS FrontPage 2003 баѓдарламасы.

Жоѓарѓы бљлімде таќырыптар ќатары, мѕзірлер ќатары, «Стандартты» жѕне «Форматтау» ќђрал саймандар таќтасы орналасќан.

Аѓымды ќђжатќа алѓашќыдай бойынша деген атау беріледі.

Терезеніњ оњ жаќ бљлігінде баѓдарлама жђмыс туралы аныќтама алуѓа болатын тапсырмалар таќтасы орналасќан. Бђл терезені «Ctrl+F1» перенелер комбинациясын баса отырып жауып ќоюѓа болады.

Баѓдарламада Web-беттердіњ ќђрылымын кљруге мџмкіндік беретін бірнеше тѕсілдер бар:

1) Беттер (Страница)

2) Бумалар (Папки)

3) Алшаќты Web-торап (Удаленный Web-узел)

4) Есептер (Отчеты)

5) Ауысымдар (Переходы);

6) Гиперсілтемелер (Гиперссылки);

7) Тапсырмалар (Задачи).

1) Беттер (Страница) ќђрамы кљрсетілген. Мђнда терезеніњ тљменгі бљлігінде ќђжатты кљруге мџмкіндік беретін тљрт режім орналасќан:

а)Ќђрастырушы (конструктор)- џнсіздік бойынша ќолданылатын режім. Мђнда ќолданушы Web-беттерді љз ќалауынша ђйымдастырады, љњдей алады;

ѕ) Код- ќолданушыѓа HTML тегтерін љз бетінше кљруге, љзгертуге жѕне редакциялауѓа мџмкіндік береді;

б) Бљліп кљрсету (с разделением) - бђл бљлімде Web-беттердіњ ќђрылымын экранды бір мезгілде екі бљлімге (Код жѕне Конструктор) бљле отырып ђйымдастыруѓа болады;

в)Кљру (просмотр)- беттіњ жалпы ќђрылымын Web-шолушыда кљруге мџмкіндік береді.

2) Бумалар(Папки) тѕсілінде бумаларды Microsoft Windows жџйесіндегідей ќолдануѓа болады;

3) Жойылѓан Web-торап (Удаленный Web-узел) тѕсілінде Web-беттерді толыѓымен немесе тањдаулы беттерді ѓана жариялауѓа болады;

4) Есептер (Отчеты) тѕсілінде Web-беттердіњ мазмђнын талдауѓа мџмкіндік береді.Мђнда файлдардыњ тораптаѓы кљлемін аныќтауѓа, љзара байланыспаѓан файлдарды кљрсетуге, мерзімі љткен беттерді аныќтауѓа, файлдарды маѓынасына ќарай топтастыруѓа болады;

5) Ауысымдар (Переходы) тѕсілінде Web-беттердіњ иерархиялыќ ќђрылымын бейнелеуге болады;

6) Гиперсілтемелер (Гиперссылки) тѕсілінде Web-тораптаѓы гиперсілтемелер тізім тџрінде бейнеленеді;

7) Тапсырмалар (Задачи) тѕсілінде Web-тораптыњ барлыќ тапсырмалары баѓан тџрінде бейнеленеді жѕне ір тапсырманыњ аѓымдаѓы таќырыптары кљрсетіледі.

MS FrontPage баѓдарламасында «Вид» мѕзірі арќылы осы тѕсілдердіњ бірін жџктеуге болады жѕне ќђрал саймандар таќтасын Microsoft Word редакторындаѓыдай жолдармен ќолдана аламыз. Атап айтќанда: «Панели инструментов» ішкі бљлімінде ќажетті саймандар алдына ќанат белгі ќоя отырып ќосуѓа болады (2.2-сурет).

2.2-сурет. Ќђрал саймандар таќтасы.

MS FrontPage баѓдарламасы, Microsoft Office пакетініњ ќосымшасы ретінде мѕзірлердіњ орындарын ауыстыруѓа, жоюѓа, ќосуѓа жѕне жеке ќђрал саймандар таќтасын ќђруѓа мџмкіндік береді. Ол џшін: «Сервис®Настройка…» немесе «Вид®Панели инструментов® Настройка...» командасын орындаймыз.

Нѕтижеде «Настройка» сђхбаттыќ терезесі ашылады. Мђнда ќажетті панелдерді ќосуѓа болады (2.3-сурет).

2.3 - сурет. «Настройка» сђхбаттыќ терезесі.

2.2 Web-сайттыњ макетін ќђру

Жања Web-бетті FrontPage баѓдарламасында мына жолдардыњ бірі арќылы ќђруѓа болады:

1) «Стандартты» ќђрал саймандар таќтасындаѓы «Новая страница» батырмасын шерту арќылы;

2) «Файл®Создать®Страница или Web-узел» командасы кљмегімен;

3) Ctrl+N пернелер комбинациясын басу арќылы.

MS FrontPage баѓдарламасында арнаулы шаблондар кљмегімен сайт ђйымдастыру жолдарын ќарастырайыќ. Ол џшін тапсырмалар таќтасындаѓы бљлімнен «Другие шаблоны Web-узлов...» командасын тањдаймыз. Сонда MS FrontPage баѓдарламасы Сізге жања ќђжатты арнаулы шаблон кљмегімен ќђруды ђсынады. Ол џшін 2.4-суреттегідей сђхбаттыќ терезе ашылады.

2.4-сурет. «Шаблоны веб-узлов» сђхбаттыќ терезесі.

Сђхбаттыќ терезеніњ «Общие» бљлімінде FrontPage шаблондары тізімі келтірілген. Ќажетті шаблон сипаттамасымен «Образец» љрісінде танысуѓа болады.

Љзіміздіњ мамандыѓымыз туралы сайт ќђру жолын «Мастер создания корпоративного Web-узла» шаблоны кљмегі арќылы ќарастырайыќ:

1)Осы шаблонды тањдан аламыз да ОК батырмасын басамыз (2.4-сурет);

2)Экран бетінде шебердіњ бірінші сђхбаттыќ терезесі ашылады (2.5-сурет)

2.5-сурет. «Мастер создания корпоративного Web-узла» шаблоныныњ бірініш сђхбаттыќ терезесі.

3) «Далее» батырмасын басќаннан соњ шыѓатын екінші сђхбаттыќ терезеде сайттыњ негізгі беттері тањдалады (2.6-сурет);

2.6-сурет. Шаблонныњ екінші сђхбаттыќ терезесі.

4) «Далее» батырмасын басќаннан кейін шыѓатын сђхбаттыќ терезеде сайттыњ алѓашќы бетініњ бљлімдерін тањдауѓа болады (2.7-сурет);

2.7-сурет. Шаблонныњ џшінші сђхбаттыќ терезесі.

5)Келесі сђхбаттыќ терезеде сайттыњ ѕр бетініњ жоѓарѓы жѕне тљменгі бљліктерінде орын алатын элементтерді тањдауѓа болады. Бђлар беттіњ аты, эмблемасы, арнаулы беттерге деген сілтемелер, авторлыќ ќђќыќ жљніндегі ескертпелер жѕне беттіњ соњѓы љзгертілген кџні туралы мѕліметтер болуы мџмкін (2.8-сурет). Џнсіздік бойынша ђсынылѓан нђсќаны ќалдырыњыз жѕне «Далее» батырмасын басыњыз;

2.8-сурет. Шаблонныњ тљртінші сђхбаттыќ терезесі.

6)Экранда «В стадии разработки» батырмасын кљрсетуге болатын сђхбаттыќ терезе шыѓады (2.9-сурет). «Жоќ» батырмасын аѓымды етіп, «Далее» батырмасын шертіњіз;

2.9-сурет. Шаблонныњ бесінші сђхбаттыќ терезесі.

7)Келесі сђхбаттыќ терезедегі љрістер міндетті тџрде толтырылуы керек. Бђл мѕліметтер сайттыњ кљптеген беттерінде ќолданылады (2.10-сурет). Љрістерді толтырыњыз жѕне «Далее» батырмасын шертіњіз;

2.10-сурет. Шаблонныњ алтыншы сђхбаттыќ терезесі.

8)Келесі сђхбаттыќ терезеде web-шеберге жѕне басќа да сђраќтар џшін ќажет болатын телефон, факс нљмірлерін жѕне электрондыќ пошта адрестерін енгізіњіз. Суретте кљрсетілген мѕліметтерді енгзіњіз жѕне «Далее» батырмасын басыњыз (2.11-сурет);

2.11-сурет. Шаблонныњ жетінші сђхбаттыќ терезесі.

9)Экранда жђмыстыњ сѕтті аяќталѓандыѓын мѕлімдейтін шебердіњ соњѓы сђхбаттыќ терезесі шыѓады. «Показать «Задачи» после загрузки веб-узла» љрісіндегі ќанатбелгіні алып тастањыз жѕне «Готово» батырмасын шертіњіз (2.12-сурет);

2.12-сурет. Шаблонныњ соњѓы сђхбаттыќ терезесі.

Бђл мысал негізінде бір ѓана беттен тђратын сайтты ђйымдастырдыќ. Егер сайтќа ќосымша беттер енгізетін болсаќ, шебердіњ жђмыс ќадамы кљбейеді.

Мџмкін болса сайттыњ џнсіздік бойынша берілген атауын арнаулы атауѓа љзгерткен дђрыс. Ол џшін «Сервис®Параметры узла» командасынан кейін шыќќан сђхбаттыќ терезеніњ «Общие» бљліміндегі «Имя веб-узла» ќатарында ќажетті атауды кљрсетеміз жѕне «Применить», «ОК» батырмаларын шертеміз (2.13-сурет).

2.13-сурет. «Сервис®Параметры узла» командасыныњ «Общие» бљлімі.

Љзгертулерді саќтау џшін келесі сђхбаттыќ терезеде «Да» батырмасын басамыз (2.14-сурет).

2.14-сурет. Љзгертулерді саќтау сђхбаттыќ терезесі.

2.15-суретте Веб-торап «Папки» тѕсілінде кљрсетілген. Мђнда сайттыњ бумалары мен файлдарын кљруге болады.

2.15-сурет. Шебер кљмегімен ќђрастырылѓан сайт.

Сайт бумасында шебер index.htm деген атаудан тђратын џй бетін (домашняя страница) орналастырѓан. Сонымен бірге суреттерді саќтауѓа арналѓан images жѕне жасырулы ќђжаттарды саќтауѓа арналѓан –рrivate бумалары бар. Сондай-аќ ѕрбір ќолданушы сайтќа љзініњ ішкі бумаларын ќосуына болады. Ол џшін жоѓарѓы бљліктегі батырмасын басуѓа болады немесе бос аймаќта жанама мѕзір кљмегімен ашылѓан «Создать ®Папку» командасын басуѓа болады (2.16-сурет).

2.16-сурет. Жанама мѕзір кљмегімен ашылѓан «Создать ®Папку» командасы.

Сайттыњ џй беті (домашняя страница) бетін редакциялау џшін index.htm файлын ашайыќ (2.17-сурет).

2.17-сурет. Index.htm файлы.

Web-бет пунктирлі сызыќтармен бірнеше бљліктерге бљлінген. Жоѓарѓы ќатарда навигациялыќ мѕзір орналасќан. Ол сайттыњ негізгі бљлімдеріне ауысуѓа мџмкіндік береді. Ќазіргі жаѓдайда навигациялыќ бљлім – бір ѓана «Домашняя» сілтемесінен тђрады. Келесі ќатарда «Домой» атауымен таќырып бљлімі орналасќан. Таќырып атауын љзгерту џшін тінтуірдіњ сол жаќ батырмасымен бљлімде џздіксіз екі рет шерту керек. Ашылѓан «Свойства обьявления на странице» сђхбаттыќ терезесіндегі «Текст обьявления» љрісінде ќажетті таќырып атауын, мысалы «050304 –Кеден ісі мамандыѓы» енгіземіз жѕне «ОК» батырмасын шертеміз. Жања таќырып атауы веб-беттіњ жоѓарѓы бљлігінде орналасады (2.18-сурет).

2.18-сурет. Љзгертілген сайт.

Таќырып бљлімініњ тљменгі жаѓында екі навигациялыќ мѕзірлер орналасќан, біраќ бђларда сілтемелер жоќ. Сондыќтан да Microsoft FrontPage баѓдарламасы мђндай жерлерге элемент туралы курсивпен тџсіндірме енгізіп ќойѓан.

Ењ соњѓы бљлімде сайтпен ќатынас жасауѓа болатын адрес жѕне сайттыњ соњѓы љзгертілген кџні кљрсетіледі.

Наќ ортада веб-беттіњ негізгі мазмђны орналасќан. Шебер кљмегі арќылы сайтты ђйымдастыру барысында мђнда кейіннен љзгертуге болатын таќырып атаулары, мѕтін, тізімдер, формалар жѕне т.б. орналасады. Сонымен бірге шебер мђнда ескертпелер (примечания) орналастырады. Олар бозќараѓан (сиреневый) тџсті жѕне «Примечание» сљзінен басталады. Ѕрбір ќолданушы љз ќалауынша ескертпелерді љзгерте алады. Ол џшін «Вставка®Примечание» командасын тањдаймыз. Ескертпелер броузерде кљрінбейді.

Жалпы веб-беттіњ ќасиеттерін љзгертейік, ол џшін:

1)Бос аймаќта жанама мѕзірден «Свойства страницы» командасын тањдаймыз. Ашылѓан сђхбаттыќ терезеден «Общие» бљлімін аѓымды етеміз «Название» ќатарында веб-бетті кљру барысында шыѓатын мѕтінді енгіземіз (2.19-сурет);

2.19-сурет. «Свойства страницы» командасыныњ «Общие» бљлімі.

2) «Язык» бљлімінен ќажетті тілді тањдаймыз жѕне љзгерістерді саќтау џшін «ОК» батырмасын басамыз (2.20-сурет) ;

2.20-сурет. «Свойства страницы» командасыныњ «Язык» бљлімі.

Microsoft FrontPage баѓдарламасында сайттыњ арнаулы броузерлермен жѕне Web-серверлермен сѕйкестігін басќаруѓа болатын ќасиеттер бар. Бђл ќасиеттерге баѓдарламаныњ бірќатар командаларыныњ ќолжетімділігі тѕуелді. Ол џшін:

1) «Сервис ®Параметры страницы» командасынан кейін ашылѓан сђхбаттыќ терезеден «Разработка» бљлімін аѓымды етеміз (2.21-сурет);

2.21-сурет. «Сервис ®Параметры страницы» командасыныњ «Разработка» бљлімі.

2) «Технологии FrontPage и ShareРoint» тізімінен «Все» бљлімінде ќанатбелгі ќоямыз;

3) Терезеніњ «Обозреватели», «Версии обозревателей» тізімдеріндегі «Настройка» бљлімін тањдаймыз жѕне «ОК» батырмасын шертеміз.

2.3 Мѕтін, тізім жѕне жџгіртпе жолдар ќђру

Сайтты кљркемдеу жолы мѕтін енгізуден басталады. Microsoft FrontPage баѓдараламасында мѕтінді енгізу жѕне оны форматтау MS Word мѕтіндік редакторыныњ ќасиеттерімен бірдей.

1)Ењ алдымен index.htm файлындаѓы џнсіздік бойынша берілген ескертпені ерекшелеп алып, «Delete» батырмасыныњ кљмегімен жоямыз да мына мѕтінді енгізейік:

Біздіњ сайтќа ќош келдіњіз!

Бђл жерде Сіз 050304 - Кеден ісі мамандыѓы туралы толыќ аќпарат аласыз.

2)Бірінші ќатардаѓы мѕтінді таќырып атауына айналдыру џшін FrontPage баѓдарламасында арнаулы стильдер тізімі бар жѕне ол «Формат®Стиль...» командасы арќылы орындалады;

3)Сонымен бірге ѕрбір сљзге тџрлі шрифт кљлемін, тџсін, ќатараралыќ интервалдарды жѕне т.б. љзгертулерді «Формат®Шрифт» командасы арќылы да орындауѓа болады;

4) «Формат®Границы и заливка» командасы кљмегімен мѕтін абзацына жиектемелер орналастыруѓа болады (2.22-сурет);

2.22-сурет. Мѕтінді форматтау нѕтижесі.

Сонымен бірге мѕтінге тізімдер енгізуге болады. Ол џшін:

1)Енгізілген мѕтінніњ тљменгі бљлігіне мына аќпаратты енгізейік:

Біз сіздерге:

Мамандыќ бойынша жџргізілетін пѕндер тізімін;

Мамандыќ бойынша тѕжірибеден љтетін ђйымдар, мекемелер тізімін;

Курстыќ, дипломдыќ жђмыстар таќырыптарын;

Мемлекеттік емтихан сђраќтарыныњ тізімін ђсынамыз.

2)Енгізілген мѕтінге форматтау жђмыстарын орындаймыз жѕне «Вставка®Горизонтальная линия» командасы арќылы горизонталь сызыќ ќосамыз (2.23-сурет)

2.23-сурет. «Свойства горизонтальной линии» сђхбаттыќ терезесі.

3) Енгізілген соњѓы љзгерістер 2.24-суретте кљрсетілген.

24-сурет. Енгізілген соњѓы љзгерістер.

Таќырып тауына немесе мѕтінніњ ќандай бір бљлігіне кљњіл аударатындай ету џшін «жџгіртпе жол» ќасиетін ќолдануѓа болады. Ол џшін:

1)Ќасиетті ќолданатын мѕтінді ерекшелеп аламыз да «Вставка®Web-компонент» командасын жџктейміз, сонда «Вставка компонента веб-узла» сђхбаттыќ терезесі ашылады (2.25-сурет);

2.25-сурет. «Вставка компонента веб-узла» сђхбаттыќ терезесі.

2) «Тип компонента» тізімінен ќалаѓаныњызды, ал «Выберите эффект» тізімінен «Бегущая строка» ќасиетін тањдаймыз жѕне «Готово» батырмасын басќаннан кейінгі сђхбаттыќ терезеден љз ќалауымызша ќасиеттерді тањдаймыз да «ОК» батырмасын басамыз (2.26-сурет);

2.26-сурет. «Свойства бегущей строки» сђхбаттыќ терезесі.

3)Жџгіртпе жолдыњ ѕсерін бетті редакциялау режимінде кљре алмаймыз, сондыќтан да «Просмотр» ќасиетін жџктейміз.

Веб-бетке кірістірілетін мѕтін дайын болса, онда:

1) «Вставка®Файл» командасы арќылы ќажетті файлды тањдап аламыз (2.27-сурет)

2.27-сурет. «Выбор файла» сђхбаттыќ терезесі.

2) «Открыть» батырмасын басќаннан кейін «Преобразование текста» сђхбаттыќ терезесі ашылады (2.28-сурет). Бђл сђхбаттыќ терезе файлдаѓы мѕтінді тџрлендіру жолдарын ђсынады. Џнсіздік бойынша «отформатированные абзацы» ќасиеті ђсынылады. Бђл мѕтінніњ ѕрбір абзацын веб-ќђжатта жеке абзацтарѓа ауыстырады.

2.28-сурет. «Преобразование текста» сђхбаттыќ терезесі.

Веб-беттердегі мѕліметті форматтаѓанда броузерлердіњ барлыѓын да формат атрибуттарыныњ стандартты еместігін ђмытпау керек.

2.4 Web-бетті ашу, алдын ала кљру, саќтау, жою

Ќђрылѓан Web-бетті «Page Views» режимінде тљрт тџрлі тѕсілмен ашуѓа болады:

1 тѕсіл:

Егер Сіз FrontPage Web баѓдарламасында жђмыс жасасањыз, онда ќажетті файлды «Списке папок» бљлімінен тањдап алыњыз да тінтуір батырмасымен екі рет џздіксіз шертіњіз.

2 тѕсіл:

«Файл® Последние файлы» командасынан кейін ќажетті файлды тањдап алыњыз.

3 тѕсіл:

«Файл ® Открыть» сђхбаттыќ терезесінен ќажетті файлды тањдап алыњыз (2.29-сурет).

2.29-сурет. «Файл ® Открыть» сђхбаттыќ терезесі.

Web-бетіњіздіњ броузерде ќалай кљрінетінін білу џшін «Просмотр» режімін ќолдануѓа болады. Кейде FrontPage браузері Сіздіњ Web-бетіњіздіњ кейбір элементтерін дђрыс кљрсетпеуі мџмкін, сондыќтан:

1)ќђрал саймандар таќтасындаѓы батырмасын ќолдану. Бђл кезде Сіздіњ Web-бетіњіз џнсіздік бойынша белгіленген FrontPage броузері кљмегімен ашылады;

2) «Файл® Просмотреть в обозревателе» командасынан кейін шыќќан сђхбаттыќ терезеде ќажетті баѓдарламаны тањдау. Бђл кезде «Просмотр в обозревателе…» сђхбаттыќ терезесі ашылады (2.30-сурет).

2.30-сурет. «Просмотр в обозревателе…» сђхбаттыќ терезесі.

«Изменить список обозревателей...» командасыныњ кљмегі арќылы:

· Љзіњіздіњ Web-ќђжатыњызды кљруге мџмкіндік беретін броузерді тањдањыз. Џнсіздік бойынша бірінші болып Сіздіњ компьютеріњізге орнатылѓан броузер тђрады;

· «Добавить» батырмасы арќылы ќажетті броузерді ќосуыњызѓа болады;

· Орнатылѓан броузерлерді редакциялауѓа немесе жоюѓа болады;

· Љзіњіздіњ Web-бетіњізді кљруге ќажетті экран љлшемін тањдауыњызѓа болады.

Ќђжатты алѓашќы рет саќтау џшін «Файл®Сохранить» командасы тањдалады. FrontPage баѓдарламасы «Сохранить как…» сђхбаттыќ терезесін ашады (2.31-сурет).

2.31-сурет. «Сохранить как…» сђхбаттыќ терезесі.

Џнсіздік бойынша FrontPage баѓдарламасы ќђжат атына мѕтінніњ бірінші бетін алады. Ќђжат атын љзгерту џшін «Изменить» батырмасын басу керек. «Название страницы» сђхбаттыќ тереесінде љзіњізге ќажетті ќђжат атын бере аласыз.

Web-сайтпен жђмыс жасау барысында ќажет емес беттерді жою ќажет болады. Web-бетті жоюдыњ џш тѕсілі бар:

1 тѕсіл: «Список папок» таќтасында файлды ерекшелеп алѓаннан соњ пернетаќтадан «Delete» батырмасын басыњыз.

2 тѕсіл: «Список папок» таќтасында файлды ерекшелеп алѓаннан соњ жана мѕзірден «Удалить» батырмасын тањдањыз.

3 тѕсіл: «Список папок» таќтасында файлды ерекшелеп алѓаннан соњ «Правка ®Удалить» командасын орындањыз жѕне шыќќан сђхбаттыќ терезеде растањыз (2.32-сурет).

2.32-сурет. «Подтверждения удаления» сђхбаттыќ терезесі.

2.5 Кесте ќђру

MS FrontPage баѓдарламасында кестелерді ќђрудыњ жѕне кљркемдеудіњ кљптеген ќђралдары бар. Кесте ђяшыќтарына мѕтін, сурет жѕне т.б. элементтерді енгізуге болады. Сонымен бірге кесте ђяшыѓына екінші бір кестені де кірістіруге болады. Баѓдарламада кесте ќђрудыњ бірнеше тѕсілдері бар:

1)Стандартты ќђрал саймандар таќтасында батырмасына шертеміз де, ашылѓан терезеде кесте љлшемін енгіземіз;

2) «Таблица®Вставить®Таблицу» командасынан кейінгі «Вставка таблицы» терезесінде ќажетті кесте енгіземіз;

3)Егер веб-бетте кесте тџріне айналдыратын мѕліметтер бар болса, «Таблица®Преобразовать®Текст в таблицу» командасынан кейінгі шыќќан диалогтан «Преобразование текста в таблицу» бљлгішін тањдаймыз.

Кесте ќђру џшін сайттыњ news.htm бетін аѓымды етеміз де:

1) «Таблица®Нарисовать таблицу» командасынан кейін шыќќан «Таблицы» ќђрал-саймандар таќтасынан батырмасын басамыз. Сонда тінтуір нђсќаѓышы ќарындашќа ауысады (2.33-сурет). Тінтуірдіњ сол жаќ батырмасын баса отырып кестеніњ сыртќы шекарасын сызып аламыз. Осы батырма кљмегімен кестені екі баѓанѓа жѕне екі ќатарѓа бљлеміз.

2.33-сурет. «Таблица®Нарисовать таблицу» командасы арќылы салынѓан кесте.

2)Кесте элементерін жою џшін батырмасын ќолданамыз;

3) жѕне батырмалары арќылы мѕтіндік курсор тђрѓан жерге жања ќатарлар мен баѓандар ќосуѓа болады;

4)Кез-келген ђяшыќты «Таблица®Выделить®Ячейка» командасы арќылы ерекшелеп аламыз да, «Таблицы» ќђрал-саймандар таќтасындаѓы батырмасын шерткеннен кейін шыѓатын кљмекші терезеден ќалаѓан тџсті тањдап аламыз (2.34-сурет);

2.34-сурет. Тџстерді тањдауѓа мџмкіндік беретін кљмекші терезе.

5)Кестеніњ ђяшыќтарын ерекшелеп алѓаннан кейін батырмасы арќылы бљлуге, ал батырмасы арќылы біріктіруге болады;

6)Кестеде жанама мѕзірдегі «Свойства таблицы» командасынан кейін шыѓатын сђхбаттыќ терезеде кестеніњ веб-беттегі орналасу орнын, кестеніњ енін, биіктігін жѕне т.б. љзгертуге болады (2.35-сурет);

2.35-сурет. «Свойства таблицы» сђхбаттыќ терезесі.

7)Кестеніњ ќандай да бір ђяшыѓында жанама мѕзірдегі «Свойства ячейки» командасынан кейін шыѓатын сђхбаттыќ терезеде ђяшыќтыњ горизонталь немесе вертикаль орналасуын тањдауѓа, ђяшыќтыњ ені немесе биіктігін љзгертуге жѕне т.б. болады (2.36-сурет).

2.36-сурет. «Свойства ячейки» сђхбаттыќ терезесі.

Сонымен бірге веб-бетке «Вставка®Файл» командасы арќылы жѕне ќажетті файл типін тањдай отырып дайын кестелерді енгізуге болады.

2.6 Видео жѕне дыбыс кірістіру

MS FrontPage баѓдарламасы кљмегімен сайтќа мѕтіндермен бірге ѕртџрлі графикалыќ форматтаѓы (GIF, JРEG, BMР, TIFF, TGA, RAS, EРS, РCX, РNG, РCD, WMF) бейнелерді кірістіруге болады. Дайын суреттерді FrontPage баѓдарламасыныњ суреттер кітапханасынан, аѓымды сайттыњ бумаларынан, локальды дискідегі графикалыќ файлдардан немесе Интернеттен алуѓа болады. Веб-бетке суреттер кірістіру џшін:

1)Сурет кірістірілетін орында Стандартты саймандар таќтасындаѓы батырмасында шерткенде «Рисунок» диалогы экранѓа жџктеледі (2.37-сурет);

2.37-сурет. «Рисунок» диалогы

2)Ќажетті файлды тањдап алѓан соњ «Вставить» батырмасын басамыз. Файлдаѓы бейне веб-бетте орналасады (2.38-сурет);

2.38-сурет. Веб-бетке кірістірілген сурет.

3) Кірістірілген суретте бір рет шертсењіз жиектеме (рамка) пайда болады. Суреттіњ кљлемін љзгерту џшін осы жиектеменіњ бір бђрышынан созсањыз болды.

«Вид®Панели инструментов®Рисунки» командасынан кейін экран бетінде «Рисунки» ќђрал-саймандар таќтасы ашылады (2.39-сурет).

2.39-сурет. «Рисунки» ќђрал-саймандар таќтасы

Мђнда:

· - суретті файлдан кірістіреді;

· - мѕтінді GIF форматыныњ жоѓарѓы бетіне орналастырады;

· - суреттіњ автоэскизін ќђрастырады;

· - веб-бетке кірістірілген суреттіњ абсолютті бейнесін орналастырады;

· - суретті алдыњѓы немесе артќы орынѓа орналастырады;

· - бейнені айналдыруѓа мџмкіндік береді;

· - горизонтальды немесе вертикальды баѓытта суретті бейнелейді;

· - бейненіњ ќарама-ќарсылыѓын ќалыптастырады;

· - бейненіњ жарыќтыѓын басќарады;

· - суретті кесіп алуѓа болады;

· - сызыќ типі тањдалады;

· - суреттіњ форматын береді;

· - GIF форматындаѓы суреттіњ тџссіз болатын тџсін тањдайды;

· - суретті сђр, аќ-ќара бейнелікке ауыстырады;

· - кљлемді тџр беретін жиектеме беріледі;

· - тџстердіњ санын азайтады;

· - суреттіњ ѕртџрлі элементтерін тањдауѓа мџмкіндік береді;

· - осы формалардыњ гипермѕтіндік аймаѓы ќђрылады;

· - гипермѕтіндік аймаќтар белгіленеді;

· - суретті бастапќы кџйге келтіреді.

Жанама мѕзірдіњ «Свойства рисунка» ќасиетінен кейін шыѓатын сђхбаттыќ терезеде бейненіњ ќасиеттерін љзгертуге болады (2.40-сурет);

2.40-сурет. «Свойства рисунка» сђхбаттыќ терезесі.

MS FrontPage баѓдарламасында суреттіњ эскизін ќђрудыњ автоматты жолдары ќарастырылѓан. Эскиз – бђл суреттіњ кішірейтілген кљшірмесі. Сайт ќолданушысы бейненіњ толыќ кљлемін ашу џшін эскизге бір рет шертсе жеткілікті. Суреттер мен бейнелердіњ кљлемі љте џлкен болѓан жаѓдайда эскиздерді пайдаланѓан тиімді. Эскиз ќосу џшін:

1)Суретті белгілеп алѓаннан соњ «Рисунки» ќђрал-саймандар таќтасынан батырмасына шертеміз (2.41-сурет);

2.41-сурет. Эскизге айналѓан сурет.

2)Эскиздіњ ќалай жђмыс істейтінін кљру џшін веб-беттіњ «Просмотр» бљлімін ашып кљреміз. Егер тањдалынѓан суреттіњ кљлемі эскиз кљлемінен кіші болса, суретте анимация немесе сілтеме бар болса, онда эскиз ќђруѓа болмайды.

3) «Сервис®Параметры страницы®Автоэскизы» командасынан кейін шыќќан сђхбаттыќ терезеде ќђрылатын эскиздіњ ќажетті параметрлерін тањдауѓа болады (2.42-сурет);

2.42-сурет. «Сервис®Параметры страницы®Автоэскизы» командасы.

Ќажетті суретті «Вставка®Рисунок®Картинки» командасынан кейінгі сђхбаттыќ терезеден немесе Интернет желісіндегі сайттардан да алуѓа болады.

Веб-беттіњ кљркем болуы џшін оѓан фондыќ суретті кірістіруге болады:

1) «Свойства страницы®Форматирование» командасынан кейін шыѓатын сђхбаттыќ терезеде «Фоновый рисунок» бљлімінде ќанатбелгі ќоямыз да, «Обзор» батырмасын басамыз (2.43-сурет);

2.43-сурет. «Свойства страницы®Форматирование» командасы.

2)Фондыќ суретті тањдап алѓан соњ «Сделать подложкой» командасында ќанат белгі ќояр болсаќ, онда веб-бетті броузерде кљрген кезде сурет ќимылсыз тђрады (2.44-сурет).

2.44-сурет. Фондыќ бейнесімен берілген веб-бет.

Кейде суретті веб-бетке белгілі бір уаќыт аралыѓында ѓана бейнелеу ќажет болады. MS FrontPage баѓдарламасында суретті белгілі уаќыт аралыѓында жариялауѓа мџмкіндік беретін арнаулы компонент бар:

1) «Вставка®Web-компонент®Вставка компонента Web-узла» командасынан кейін ашылѓан диалогтыњ «Тип компонента» тізімінен «Включенное содержимое», ал оњ жаќтан «Страница с расписанием» ќасиеттерін тањдаймыз (2.45-сурет);

2.45-сурет. «Вставка®Web-компонент®Вставка компонента Web-узла» командасы.

2) «Готово» батырмасын «Свойства включенной страницы с расписанием» сђхбаттыќ терезесіндегі «Страница для включения» бљлімінде ќажетті файлды кљрсетеміз (2.46-сурет);

2.46-сурет. «Свойства включенной страницы с расписанием» сђхбаттыќ терезесі.

Веб-бетке суреттерді, видеоклиптерді енгізу барысында бђл мѕліметтердіњ сайттыњ жџктелуі жѕне ашылуы барысына ѕсері зор екендігін ђмытпау керек. Жџктелу барысында кљп уаќытты ќажет ететін веб-беттерді аныќтау џшін «Вид®Отчеты®Ошибки®Медленные страницы» командасы арќылы есеп алып отыруѓа болады (2.47-сурет).

2.47-сурет. «Вид®Отчеты®Ошибки®Медленные страницы» командасыныњ нѕтижесі.

Сондыќтанда графикалыќ мѕліметтермен бірге сайтты жобалау барысында мына нђсќауларды есте саќтаѓан жљн:

1)суретті љлшемдерін немесе масштабын љзгерте отырып кішірейтуге болады;

2)мџмкіндігінше *.JРEG форматындаѓы суретті алу керек;

3)џлкен суреттердіњ кљшірмесін немесе эскизін ќолданѓан жљн;

4)орта немесе кљлемді бейнелер џшін жџктелу барысында шыѓатын алмастырушы мѕтіндерді ќолдану керек.

Веб-бетке суреттер енгізілгеннен кейін саќтау барысында «Сохранение внедренных файлов» сђхбаттыќ терезесі шыѓады (2.48-сурет). Бђл диалог арќылы енгізілген суреттердіњ кљшірмесін сайт бумасында ќайта саќтауѓа болады. Ќажет болса негізгі файлѓа арналѓан сілтемені «Действие...» батырмасы арќылы орнатуѓа болады.

2.48-сурет. «Сохранение внедренных файлов» сђхбаттыќ терезесі.

MS FrontPage баѓдарламасында веб-бетті жандандыру џшін мультимедиалыќ объектілер ќолданылады: дыбыс, видео, Flash-анимациялар жѕне т.б.

Сонымен бірге сайттаѓы ѕрбір веб-беттіњ љзіне ѓана тѕн фондыќ дыбыс немесе музыканы тањдауѓа болады:

1)Фондыќ музыканы ќосу џшін беттіњ жанама мѕзірінен «Свойства страницы®Общие» командасын тањдаймыз (2.49-сурет);

2.49-сурет. «Свойства страницы®Общие» командасы.

2) «Фоновый звук» бљлімінен «Обзор» батырмасын баса отырып ќажетті музыканы белгілейміз. Џнсіздік бойынша музыкаларды «Windows®Media» бумасынан тањдап алуѓа болады (2.26-сурет);

3) «Число повторов» љрісінде дыбыстыќ фрагменттіњ ќайталану санын енгізуге немесе «Непрерывно» ќасиетіне ќанат белгі ќоюѓа болады.

Сайттыњ бетіне видео кірістіру џшін:

1)Курсорды видео роликті ќосатын жерге шертеміз де «Вставка®Рисунок®Видеозапись» командасынан кейін шыѓатын терезеден ќажетті *.AVI форматындаѓы файлды тањдаймыз;

2)Џнсіздік бойынша «Windows®Clock.avi» файлын тањдап алайыќ (2.50-сурет);

2.50-сурет. «Windows®Clock.avi» файлын тањдау терезесі.

3)Сђхбаттыќ терезе жабылѓаннан кейін бетке видеофрагменттіњ бірінші кадры орналасќан тіктљртбђрыш орналасады (2.51-сурет);

2.51-сурет. Кірістірілген видео ролик кљрінісі.

4)Бейненіњ жанама мѕзірінен «Свойства рисунка» командасын тањдап аламыз (2.52-сурет). Аѓымды «Видеозапись» бљліміндегі «Начать» љрісінде екі ќасиеттіњ бірін тањдаймыз. «При открытии файла» ќасиетінде видеоролик веб-беттіњ броузерде ѕрбір жџктелген кезінде іске ќосылатындыѓын кљрсетеді. «При наведении указателя мыши» ќасиеті тінтуірмен нђсќаѓанда ѓана ойналатынын білдіреді. «Число повторов» бљлімінде видеороликтіњ неше рет ойналатынын тањдауѓа болады немесе «Непрерывно» ќасиетіне ќанат белгі ќоя отырып џздіксіз ќайталатуѓа болады;

2.52-сурет. «Свойства рисунка» командасы

5)Видеоныњ ќалай ойналатынын кљру џшін беттегі љзгерістерді саќтай отырып броузерді іске ќосамыз.

Егер ќолданушыныњ броузері видеоныњ дыбысталуын кљрсете алмаѓан жаѓдайда оныњ бейнесін кљре алады. Сондыќтан «Свойства рисунка» диалогында видео ќасиеті кірістірілген.

Баѓдарламада ќандай да бір элемент ерекше жаѓдайда бейнеленуі џшін оны арнаулы модуль немесе компонент ретінде кірістіруге болады. Веб-беттіњ компонентін ќђру технологиясыныњ бірнеше тѕсілдері бар: ActiveX(ActiveX controls) элементтері, Java-апплеттер (Java aррlets), Flash форматындаѓы фильмдер жѕне рlug-ins ќосылушы модульдері. Веб-бетке Java-апплеттер (Java aррlets) ќосу џшін:

1) «Вставка®Веб-компонент...®Вставка вомпонента веб-узла» командасынан кейін шыќќан сђхбаттыќ терезесініњ «Тип компонента» тізімінен «Дополнительные элементы», ал «Выберите элемент управления» тізімінен «Приложение Java» тањдаймыз (2.53-сурет);

2.53-сурет. «Вставка®Веб-компонент...®Вставка вомпонента веб-узла» командасы.

2)«Готово» батырмасын басќаннан кейін ашылатын «Свойства приложения Java» диалогында ќажетті файл аплеттерін кљрсетеміз. Java-аплеттер *.class типті болып келеді (2.54-сурет). Ќажетті аплетті тањдаѓаннан кейін «ОК» батырмасын шертеміз.

2.54-сурет. «Свойства приложения Java» диалогы.

3)ActiveX элементтері Windows ќосымашаларында кљптеп ќолданылады. Бђл беттіњ арнаулы аймаѓына бейнені кљрсетуге мџмкіндік беретін баѓдарламалыќ компонент. Мысалыѓа, ол бейне электрондыќ кесте немесе мультимедиа файлы болуы мџмкін. «Вставка®Веб-компонент...®Вставка вомпонента веб-узла» командасынан кейін шыќќан сђхбаттыќ терезесініњ «Тип компонента» тізімінен «Дополнительные элементы», ал «Выберите элемент управления» тізімінен «Элементы ActiveX» тањдаймыз (2.55-сурет).

2.55-сурет. «Элемент управления Календарь 11.0».

4) «Далее» батырмасынан кейінгі терезеде «Элемент управления Календарь 11.0» элементін тањдап «Готово» батырмасын басамыз. Элемент бетке ќойылады (2.56-сурет);

2.56-сурет. Веб-бетке кірістрілген календарь бейнесі.

5)Осы элементтіњ жанама мѕзірі арќылы ашылѓан ќасиеттер бљлімінен ќажетті ќасиеттерді тањдап алуѓа мџмкіндік бар (2.57-сурет);

2.57-сурет. Ќасиеттер бљлімі.

Flash форматындаѓы фильмдерді немесе рlug-ins ќосымша модульдерін ќолдану џшін осы тізімдерді «Вставка®Веб-компонент...®Вставка вомпонента веб-узла» командасынан кейін шыќќан сђхбаттыќ терезесініњ «Тип компонента» тізімінен «Дополнительные элементы», ал «Выберите элемент управления» тізімінен тањдап аламыз (2.58-сурет). Ќажетті тізімдерді ќойѓаннан кейін броузерде кљруге болады.

2.58-сурет.Броузердегі кљрініс.

2.7 Формаларды жѕне басќа да компоненттерді ђйымдастыру

Форма – сайтќа кірген ќолданушылардан аныќталѓан мѕліметтерді алуѓа мџмкіндік беретін љрістер жинаѓы. Форма ќолданушыныњ стандартты элементтерінен, яѓни енгізу љрісі, ашылатын тізімдер, ќанатбелгілер жѕн ауыспалардан тђрады. Форманы толтырып болѓаннан соњ сайтќа кірген ќолданушылар белгілі батырманы басу арќылы енгізілген мѕліметтерді растайды. Алынѓан мѕліметтер Web-сервердіњ базасында немесе файлда саќталады.

Форманы ќђру џшін:

1)Ењ алдымен ќандай аќпарат тџрініњ ќажет екендігін аныќтп алу керек, сонан соњ «Вставка®Форма®Форма» командасынан кейін пунктирлі сызыќтармен ќоршалѓан тљртбђрышты аймаќта мѕтін немесе форма љрісін орналастыруѓа болады (2.59-сурет). Жања форма џнсіздік бойынша енгізілген мѕліметтерді жіберуге мџмкіндік беретін «Отправить» жѕне љрістерді тазартатын «Сброс» батырмаларынан тђрады;

2.59-сурет. Жања форма љрісініњ терезесі.

2)Форманыњ кљлемін ђлѓайту џшін «Enter» батырмасын шерте отырып ќатарлар ќосуѓа болады;

3)Мѕтіндік курсорды форма ішіне ќоя отырып «Вставка®Форма®Поле» командасын орындаѓанда енгізу љрісі ашылады (2.60-сурет). Љріс енін љз ќалауымызша тінтуір кљмегімен љзгертуге жѕне љріс ќасына тџсініктеме мѕлімет енгізуге болады. Курсорды енгізу љрісініњ жоѓарѓы бљлігіне ќоя отырып љріске «Аты тегі» деген атау берейік;

2.60-сурет. Енгізу љрісі.

4)Енгізу љрісінде жанама мѕзірден «Свойства поля формы» командасынан кейін шыѓатын терезеде «Имя» љрісінде формаѓа мысалы, «ClientName» деген атау берейік. Бќл атау формада кљрінбейді, тек ќана ішкі идентификатор болып табылады. «Начальное значение» љрісінде љрісте џнсіздік бойынша орналасатын мѕтінді енгізуге болады. «Ширина в знаках» љрісі енгізу љрісініњ енін аныќтайды. «Поле пароля» љрісінде «Да» ќосылѓышын ќосатын болсаќ, онда енгізілетін мѕтін жђлдызшы тџрінде бейнеленеді (2.61-сурет).

2.61-сурет. «Свойства поля формы» диалогы.

5)«Проверить» батырмасын басќанда «Проверка текстового поля» терезесі ашылады. Мђнда форма элементтерініњ дђрыс енгізілу ережесін аныќтауѓа болады. Мѕтіндік љрістер џшін «Длина данных» бљлімінде минимальды жѕне макисмальды символдар санын кљрсеткен дђрыс. Мысалы: 5 жѕне 50 символдар аралыѓы. «Тип данных» тізімінен ќажетті љріс типін тањдай отырып «Формат текста», «Формат чисел» басќару элементтерініњ символдар санын аныќтауѓа болады (2.62-сурет). «ОК» батырмасын баса отырып сђхбаттыќ терезені жабамыз.

2.62-сурет. «Проверка текстового поля» терезесі.

6)Форманыњ келесі ќатарында келесі элемент атауын «Елі» деп енгізейік. «Вставка®Форма®Раскрывающийся список» командасынан кейін формада ашылатын тізім пайда болады. «Свойства раскрывающегося списка» диалогында форма атауын, ал «Добавить» батырмасынан кейін ашылѓан терезеде тізім элементі атын енгіземіз, мысалы: Ќазаќстан (2.63-сурет).

2.63-сурет. «Свойства раскрывающегося списка» диалогы жѕне ашылѓан тізімніњ броузердегі кљрінісі.

7)Мѕтіндік курсорды келесі ќатарѓа љткізейік те «Вставка®Форма®Флажок» командасынан кейін формаѓа жалауша (флажок) енгізіледі (2.64-сурет). Жалауша тек екі нђсќаныњ «иѕ» немесе «жоќ» бірін тањдауѓа мџмкіндік береді. Жалаушаныњ оњ жаќ бљлігінде, мысалы: «Дѕрістердіњ электронды нђсќасы керек» деген тџсініктеме мѕтін енгізейік.

2.64-сурет. Жалаушаныњ ќасиеттері.

8)Сонымен бірге бетте батырма таауларын ауыстыруѓа болады, мысалы: «Отправить» батырмасы атауын «Тапсырыс беру», ал «Сброс» батырмасын «Љрістерді тазалау» атауларымен алмастырайыќ (2.65-сурет).

2.65- сурет. Љріс атауын алмастыру терезесі жѕне броузердегі кљрініс.

9)Формаѓа сонымен бірге «Вставка®Форма» мѕзіріндегі бірнеше элементтерді де ќосуѓа болады, мысалы: џлкен мѕтінді ќосуѓа мџмкіндік беретін - мѕтіндік љріс (текстовое поле), бірнеше нђсќадан тањдауѓа мџмкіндік беретін - ауыстырѓыш (переключатель), ќандай да бір ѕрекетті орындайтын – Тџйме (кнопка) батырмалары.

Сайт ќонаѓы «Тапсырыс беру» батырмасын басќаннан кейін толтырылѓан форманыњ мѕліметтерін алып, оны љњдеу маќсатында саќтау керек. Баѓдарламада форма нѕтижесін љњдеудіњ бірнеше тѕсілдері бар:

10)Форманыњ кез-келген аймаѓында жанама мѕзір кљмегімен ашылатын сђхбаттыќ терезеден «Свойства формы» командасын тањдаймыз (2.66-сурет). «Сохранение результатов» басќару элементтерініњ кљмегімен форма нѕтижесін саќтау тџрі аныќталады;

2.66-сурет. «Свойства формы» диалогы.

11)Џнсіздік бойынша «Отправка» ауыстырѓышы белгіленген. Яѓни, барлыќ мѕліметтер џнсіздік бойынша «Имя файла» ќатарындаѓы мѕтіндік файлда саќталады немесе «Адрес почты» ќатарындаѓы электрондыќ адрес бойынша жіберіледі.

12) «Парметры» батырмасын басќаннан кейінгі сђхбаттыќ терезеде саќтаудыњ бірнеше параметрлерін тањдауѓа болады (2.67-сурет). «Запись результатов» бљлімінде файл форматын тањдауѓа болады. Сонымен бірге ќосымша файлды да ќђруѓа болады. Мђныњ тиімділігі – бір нѕтиже базаѓа жіберілсе, екіншісі – бетте кљрініп тђрады. «Сохраняемые поля» бљлімінде форманыњ саќтауѓа ќажетті љрістерін кљрсетуге болады;

2.67-сурет. «Сохранение результатов» диалогы

13) «Свойства формы» терезесінде «В базе данных» ауысќышын ќосатын болсаќ, барлыќ мѕлімет деректер ќорында саќталады. Бђл MS Access немесе басќа бір деректер ќоры болуы мџмкін.

14)Форма ќђрудыњ соњѓы ќадамы – сайттыњ ќђрамына «растау» (подтверждения) бетін ќосу болып табылады. Бђл бет мѕліметтер енгізілгеннен кейін «Отправить» батырмасын басќаннан соњ шыѓады. Бђл бетте мѕліметтердіњ жіберілгендігі туралы ќысќаша аќпарат жѕне сайт ќонаѓыныњ форма љрістеріне енгізген аќпараттары тђрады. Сайт ќонаѓыныњ ќажетті деректерді љзгертуге мџмкіндігі бар. Џнсіздік бойынша растау бетіне љріс аттары шыѓады. Љз ќалауыњызша растау бетін ђйымдастырып, оны формамен байланыстыруѓа болады. Ол џшін «Вставка компонента Web-узла®Поле подтверждения» командасын орындаймыз (2.68-сурет);

2.68-сурет. «Вставка компонента Web-узла®Поле подтверждения» командасы.

15) Ђйымдастырылѓан форманыњ тораптаѓы кљрінісі (2.69-сурет).

2.69-сурет. Ђйымдастырылѓан форма.

16)Форманы арнаулы дайын шаблондар кљмегімен ќђру џшін «Файл®Создать®Другие шаблоны страниц» командасынан кейін шыќќан сђхбаттыќ терезеден «Гостевая книга», «Регистрационная форма», «Форма обартной связи» немесе «Мастер страницы формы» шаблондарыныњ бірін тањдауѓа болады (2.70-сурет).

2.70-сурет. «Файл®Создать®Другие шаблоны страниц» командасы.